Дау — нұсқалар арасындағы айырмашылық

417 байт өшірілді ,  9 жыл бұрын
Түйіндемесі өңделмейді
(Жаңа бетте: ДАУ - қазақы ортада руаралық немесе тайпааралық егестерді жэне осының өршіген түрі - сан алуан ...)
 
ДАУ'''Дау''' - қазақы ортада руаралық немесе тайпааралық егестерді жэнежәне осының өршіген түрі - сан алуан тарты- стардытартыстарды білдіретін үғымұғым. Сондай-ақ Д.-гадауға ерекше өршігіп ру-қауым деңгейіне жеткен түлғааралықтұлғааралық дау-дамай да жатқызылады. «[[Жеті жаргыжарғы]]» заңдар жинағында көрсетілгендей дауды шешу билер мен ацсақалдарга[[ақсақал|ақсақалдарға]] жүктелген (қ. Жеті жаргы; Бч; Ақсақал).
Ертеде казақы ортада даугерлер ел арасы ндағы қүрметті, қадірмен ді аксақалдарға ж үгі н і п, Д .-лары н хал ы қты ң жон- жоралғысымен қарап, билік айтуын сүраған (к- Дауіиы / Даугер). Оларды ц билігіне разы болмаса, онда Д.-дың эділ шешімін табу үшін халықтың әдет-ғүрыптық заңдарын жақсы білетін, елге танымал биге барып шағымданған.
 
Ертеде казақықазақы ортада [[даушы|даугерлер]] ел арасыарасындағы ндағы қүрметтіқұрметті, қадірменқадірменді діақсақалдарға аксақалдарға ж үгі н і пжүгініп, Ддауларын .-ларыхалықтың н хал ы қты ң жонжөн- жоралғысымен қарап, билік айтуын сүраған (к- Дауіиы / Даугер)сұраған. Оларды цОлардың билігіне разы болмаса, онда Д.-дыңдаудың эділәділ шешімін табу үшін халықтың әдет-ғүрыптықғұрыптық заңдарын жақсы білетін, елге танымал биге барып шағымданған.
 
Қазақтың түрмысындатұрмысында, элеуметтікәлеуметтік өмірінде үлкен дау- жанжал көбінесе жерге, [[жесір|жесірге]], [[мал|малға]], қүнға[[құн|құнға]] қатысты болған (қ. Даулау). Жер дауы - жайылымдьщжайылымдық жэнежәне шабындық жерлерге қатысты руаралық немесе жеке адамдар арасындағы Д. (қ. Есім хаының ескі жолы; Қасым ханның қасқа жолы; Жеті жаргы)дау. Жесір дауы - отбасылық-некелік салттың бүзылуынабұзылуына қатысты Ддау. Қүн дауы - кісі өліміне байланысты, мал дауы - дүние-мүлікке катыстықатысты Ддау. Дауласушылардың, куәгерлердің қатысуымен өтетін дәстүрлі билер жиынында, негізінен, байыргыбайырғы ортаның dayдay мүратымұраты - бітім қағидасы бойынша, екі тарапты татуластыру, бэтуалыбәтуалы бітімге шақыру мақсаты көзделген, яғни қазакқазақ коғамындағықоғамындағы кұкыктыкқұқықтық мэдениеттіңмәдениеттің негізгі принципі басшылыққа алынған. Онда дауласушы жақтардың сөз үстаганұстаған билері шығып, қамшы тастап, өздерінің дэлелдеріндәлелдерін дэйектідәйекті түрде жеткізіп отырған. Қамшы тастау). Д.-даДауда шешендік, тапқырлық, қарсы жақтың осал жақтарын дэлдәл басатын біліктілік керек. Д.-ғаДауға төбе би төрелік айтады. Төбе бидің шешіміне даугерлер де тоқтауға тиіс.
Датцальщ белбеу. ҚР MOM цорынан (КП 26725/2)
Қазақтың түрмысында, элеуметтік өмірінде үлкен дау- жанжал көбінесе жерге, жесірге, малға, қүнға қатысты болған (қ. Даулау). Жер дауы - жайылымдьщ жэне шабындық жерлерге қатысты руаралық немесе жеке адамдар арасындағы Д. (қ. Есім хаының ескі жолы; Қасым ханның қасқа жолы; Жеті жаргы). Жесір дауы - отбасылық-некелік салттың бүзылуына қатысты Д. Қүн дауы - кісі өліміне байланысты, мал дауы - дүние-мүлікке катысты Д. Дауласушылардың, куәгерлердің қатысуымен өтетін дәстүрлі билер жиынында, негізінен, байыргы ортаның day мүраты - бітім қағидасы бойынша, екі тарапты татуластыру, бэтуалы бітімге шақыру мақсаты көзделген, яғни қазак коғамындағы кұкыктык мэдениеттің негізгі принципі басшылыққа алынған. Онда дауласушы жақтардың сөз үстаган билері шығып, қамшы тастап, өздерінің дэлелдерін дэйекті түрде жеткізіп отырған (қ. Қамшы тастау). Д.-да шешендік, тапқырлық, қарсы жақтың осал жақтарын дэл басатын біліктілік керек. Д.-ға төбе би төрелік айтады. Төбе бидің шешіміне даугерлер де тоқтауға тиіс.
 
ЕртсрсктеЕртеректе шешімі қиын Д.-мендаумен би алдына жүгініске барған кісілер ақ және қара қылдан ескен жіп ала барған (қ. Дау жиыны). Егер дауласқан екі жақ та би шешіміне тоқтаса, билік айтушы айттым - бітті, кестім - үзілді деп, Д.-дыңдаудың шешілгенін білдіреді де, жіпті қақ ортасынан қияды. БүлБұл - билік айтқан адамның «аң» пен «караны» ажыратып, қара қылды қақ жарған эділдігінәділдігін білдіретін семиотикалыксемиотикалық таңба. Кейбір деректерге Карагандақарағанда, жіпті қарала киінген кемпір кесетін болған. Қазақтар жайлы көптеген маңызды дерек қалдырған [[Янушкевич Адольф|А.Янушкевич]] (1803- 1857) осындай оқиғаның тікелей куәсі болғандығын баяндайды: «Екі казақ бірдеңеге таласып, әділ төрелігін естуге биге келіп жүгінеді. Ол билік айтцанайтқан кезде дауласқандар жіптің екі басын үстапұстап биге береді. Даудың шешілгендігінің белгісі ретінде ол жіпті екіге бөледі». БүлБұл ғүрыптыңғұрыптың орындалуы - Д.-дыңдаудың аяқталуын, қарсы жақтардың мәмілеге келуін, казылыққақазылыққа ризалығын аңғартады. Егер «ала жіп» кесілмей таркасатарқаса, даугерлер билікке риза болмағанын, жанжалдың шешімі кейінге қалдырылғандығын білдіреді. АлаБилік жіптіайтқаны кесуүшін кесілген айыптың (малға есептеп). Биліконнан бірін билерге береді.
Киргизская степь газетінде берілген биге жүгінген даугерлер. П. М.Коиіаровтың суреті
 
Д.-лыДаулы мәселелер өш алу, есе қайтару мақсатымен емес, гуманистік қүндылықтарқұндылықтар аясында ел тыныштығын, ағайын татулығын сақтау түрғысынантұрғысынан қаралған. Д.Дау дүрысдұрыс шешімін тапқан жағдайда, айыпкер жасаған қылмысының көлеміне қарай ат-тон айыбын төлеп кұтылған (қ. Би; Айып)құтылған.
Ертсрскте шешімі қиын Д.-мен би алдына жүгініске барған кісілер ақ және қара қылдан ескен жіп ала барған (қ. Дау жиыны). Егер дауласқан екі жақ та би шешіміне тоқтаса, билік айтушы айттым - бітті, кестім - үзілді деп, Д.-дың шешілгенін білдіреді де, жіпті қақ ортасынан қияды. Бүл - билік айтқан адамның «аң» пен «караны» ажыратып, қара қылды қақ жарған эділдігін білдіретін семиотикалык таңба. Кейбір деректерге Караганда, жіпті қарала киінген кемпір кесетін болған. Қазақтар жайлы көптеген маңызды дерек қалдырған А.Янушкевич (1803- 1857) осындай оқиғаның тікелей куәсі болғандығын баяндайды: «Екі казақ бірдеңеге таласып, әділ төрелігін естуге биге келіп жүгінеді. Ол билік айтцан кезде дауласқандар жіптің екі басын үстап биге береді. Даудың шешілгендігінің белгісі ретінде ол жіпті екіге бөледі». Бүл ғүрыптың орындалуы - Д.-дың аяқталуын, қарсы жақтардың мәмілеге келуін, казылыққа ризалығын аңғартады. Егер «ала жіп» кесілмей таркаса, даугерлер билікке риза болмағанын, жанжалдың шешімі кейінге қалдырылғандығын білдіреді (қ. Ала жіпті кесу). Билік
 
айтқаны үшін кесілген айыптың (малға есептеп) оннан бірін билерге береді.
Қазақы ортада руаралық немесе тайпаарал ықтайпааралық арасындағы талас-тартысты ту ыстық-рулық катынастардыңқатынастардың шежірелік жосынмен негізделген іргелі принциптері мен норма- ларынормалары арқылы шешіп отырды. МүндайдаМұндайда Алдыңа келсе, атаңның қүнынқұнын кеш деген мақалға негізделген принципке жүгінген.<ref> Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 </ref>
Д.-лы мәселелер өш алу, есе қайтару мақсатымен емес, гуманистік қүндылықтар аясында ел тыныштығын, ағайын татулығын сақтау түрғысынан қаралған. Д. дүрыс шешімін тапқан жағдайда, айыпкер жасаған қылмысының көлеміне қарай ат-тон айыбын төлеп кұтылған (қ. Би; Айып).
Қазақы ортада руаралық немесе тайпаарал ық арасындағы талас-тартысты ту ыстық-рулық катынастардың шежірелік жосынмен негізделген іргелі принциптері мен норма- лары арқылы шешіп отырды. Мүндайда Алдыңа келсе, атаңның қүнын кеш деген мақалға негізделген принципке жүгінген.<ref> Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 </ref>
 
== Дереккөздер ==
12 577

өңдеме