Гүлді өсімдіктер: Нұсқалар арасындағы айырмашылық

ш
bad link repair using AWB
ш (bad link repair using AWB)
'''Гүлді өсімдіктер''' , жабық тұқымдылар (''Magnolіophyta'' немесе ''Angіospermae'') – өсімдіктердің ең жоғарғы тобы. Бұлардың ашық тұқымдылардан айырмашылығы – тұқым [[бүршігі]] жатын ішінде жетіледі. Гүлді өсімдіктер барлық құрлықта өседі, суда кездесетін түрлері де бар. Биікте бірнеше мм-ден (балық оты) 150 м-ге (эвкалипт) дейін, шырмауықтар 200 м-ден асады. Олардың жалпы морфологиялық, анатомиялық, эмбриолиялық белгілері ұқсас болғанымен, өсімдіктердің тіршілік ортасының жағдайларына бейімделуіне байланысты кейбір мүшелерінің өзгеріп не тіпті жойылып кеткендері бар. [[Палеоботаникалық]] деректер бойынша алғашқы Гүлді өсімдіктер мәңгі жасыл жапырақтары, қос жынысты гүлдері бар, ағаш тәрізді өсімдіктер болған. Гүлді өсімдіктердің ең көп тараған уақыты – бор кезеңінің аяғы. Гүлді өсімдіктердің Жер шарына кең таралуына олардың құрғақшылыққа төзімді вегетативті органдарының болуы, қолайсыз климаттық жағдайда өсуге бейімділігі, негізінен, жәндіктер арқылы тозаңдануы, тұқымдары мен жемістерінің жануарлар арқылы таралуы себеп болған. Қазір Гүлді өсімдіктерді [[даражарнақтылар]] және [[қосжарнақтылар]] деп 2 класқа бөледі. Олардың 450 тұқымдасқа бірігетін 12,5 мың туысы және 250 мыңнан астам түрлері белгілі. Қазақстанда 125-тей тұқымдасы, 1000-нан астам туысы, 6000-дай түрі кездеседі. Гүлді өсімдіктердің ең ірі тұқымдастары: [[астық]], [[бұршақ тұқымдастар]], [[күрделігүлділер]], [[еріндігүлділер]], т.б.; Гүлді өсімдіктердің қатарына тағамдық ([[пияз]],[[ сарымсақ]], [[қызылша]], т.б.); техникалық ([[ши]], [[құрақ]], [[зығыр]], [[қоза]], т.б.); дәрілік ([[шайшөп]], [[жөке]], [[шүйіншөп]], т.б.); әсемдік ([[раушан]], [[қалампыр]], т.б.) өсімдіктер жатады.
[[Гүл]] тек жабық тұқымды өсімдіктерде ғана түзілген. [[Аталық|Аталықтар]]тар мен [[Аналық жыныс жасушасы|аналықтар]] осы [[гүл]]де жетіледі. Аналықтың жатынында ([[Гүл]] түйіндерінде) тұқым бүршіктері орналасады.
[[Сурет:Magnolia.jpg|300px|Магнолия|thumb]]
Жабық тұқымдылардың [[гүл]]дері бірінен-бірі мөлшері, пішіні, түсі және құрылысы бойынша ерекшеленеді. Бір жабық тұқымдылардың [[гүл]]дері желмен тозаңдануға, ал екіншілері [[бунақденелілер|бунақденелілермен]]мен тозаңдануға бейімделген. Қандай жолмен тозаңданғанына қарамастан, тозаң түйірлері аналықтың аузына келіп түседі. Осы жерде олар өніп, тозаң түтіктерін түзеді. Тозаң түтіктері арқылы [[Аталық жыныс жасушасы|аталық жыныс]] [[жасуша]]лар тұқым бүршігіне өтеді. Осы жерде тозаң түтігіндегі екі аталық жыныс [[жасуша]]сының бірі жұмыртқа [[жасуша]]ны ұрықтандырады. Ал екінші аталық жыныс [[жасуша]]сы тұқым бүршігінің ең үлкен орталық [[жасуша]]сымен қосылады. Ұрықтанудың тек [[гүл]]ді өсімдіктерге тән мұндай түрін қосарланып ұрықтану деп атайды.
 
Сонымен, ұрықтанған жұмыртқа [[жасуша]]дан ұрық пайда болады. Орталық [[жасуша]] екінші аталық жыныс [[жасуша]]сымен қосылып, ұлғайтып - эндосперм түзеді. Онда ұрыққа қажетті қор заттары жиналады. Тұқым бүршігінен - [[тұқым]], ал жатынның қабырғаларынан жемісқап түзіледі.
 
Қазіргі кездегі [[жабық тұқымдылар|жабық тұқымдыларға]]ға [[ағаш|ағаштар]]тар, [[бұта|бұталар]]лар, [[шөптекті өсімдіктер]] жатады. Олар жер бетіндегі барлық құрлықтарда кеңінен таралған.
[[Сурет:Amborella trichopoda (3173820625).jpg|200px|thumb|left]]
[[Жабық тұқымдылар|Жабық тұқымдылардың]]дың кейбіреулерінің өсімді кезеңі, яғни тіршілік ету ұзақтығы өте қысқа - бірнеше айға ғана созылады. Оған көкнәр тұқымдасының кейбір өкілдері мысал бола алады (сеппе көкнәр, т.б.). Екінші бір түрлері мысалы, емен ағашы жүз жылға дейін өмір сүреді.
 
Жабық тұқымдылардың өте биік, сондай-ақ өте аласа түрлері де кездеседі. [[Жабық тұқымдылар|Жабық тұқымдылардың]]дың сабақтары тік, кейде шырмалып, өрмелеп, төселіп өседі. Жапырақтарының пішіні мен мөлшері, тамыр жүйесі әрқилы болады. Миллиондаған жылдар бойы қалыптасқан әр түрлі тұқымдас өкілдерінің де бірінен-бірінің елеулі өзгешеліктері бар. Жөке ағашынан тұратын көлеңкелі орман мен қайың ағашынан тұратын шағын тоғайдың айқын айырмашылығы байқалады. Шалғынды жерде өсетін өсімдіктер құмды шөлдің, батпақты тундраның өсімдіктерінен өзгеше.
 
[[Гүл]]ді өсімдіктердің табиғаттағы және адам өміріндегі маңызы орасан зор. Өсімдіктер - адамға тамақ өнімдерін береді және ауыл шаруашылық жануарларына қажетті жемшөп қоры. Олар шикізат ретінде өндірістің әр түрлі салаларында қолданылады.
 
[[Гүл]]ді өсімдіктердің халық шаруашылығында және ғылыми [[Медицина|медицинадамедицина]]да кеңінен қолданылатын түрлері көптеп кездеседі. Олардың ішінде көкөністік, жеміс-жидектік, балды, майлы және техникалық түрлер де бар. Ағаш тәрізді формалары құрылыс материалдары ретінде аса құнды. Әр түрлі үй жиһаздарын жасайды. Бұлардың бірқатары сәнді өсімдіктер. Тынымбақтарды, саябақтарды, көшелерді, тіптен жұмыс орындарын [[КӨГАЛДАНДЫРУ|көгалдандыруға]] пайдаланады.
 
Ауыл және халық шаруашылығының әр түрлі салаларының дамуына байланысты, өсімдік өнімдеріне сұраныс артып келеді. Мұның өзі адамның табиғат байлығын зерттеуге белсенді түрде кірісуіне жол ашады. Мәдени өсімдіктердің қазіргі кездегі түрлерінен де түсімділігі жоғары жаңа іріктемелер шығарылуы қажет.
 
==Гүлді өсімдіктердің топтарға бөлінуі==
[[Гүл]]ді өсімдіктердің алуан түрлілігі таң қаларлықтай. Осы көп түрлілікті бір жүйеге келтіру мақсатында [[Ботаника|ботаниктер]] [[өсімдіктер|өсімдіктердің]]дің барлық түрлерін топтарға біріктірді.
 
[[Өсімдіктер|Өсімдіктерді]]ді топтарға біріктіргенде олардың біріне-бірінің ұқсастықтары немесе айырмашылықтарын көрсететін белгілер пайдаланылады. Солар арқылы өсімдіктердің біріне-бірінің туыстық жақындықтарының деңгейі анықталады.
 
Құрылымы, тіршілік етуі жағынан бірдей және өз ата-енелеріне ұқсас, жеміс беретін, ұрпақ түзе алатын дарақтар бір түрге жатқызылады.
 
Дүние жүзі ботаниктерінің жүргізген зерттеулері нәтижесінде, [[гүл]]ді өсімдіктердің шамамен 250 мыңдай сан алуан түрі белгілі. Сонымен бірге ботаник-ғалымдар ғылымға бұрын белгісіз болып келген [[өсімдіктер|өсімдіктердің]]дің жаңа түрлерін тауып, оларды сипаттап жазуда.
 
Құрылысы жағынан ұқсас түрлер туысқа біріктіріледі. Мысалы, ермен жусан мен дермене жусан бір туыстық — жусанның түрлері. Бұл туысқа тағы да көптеген басқа түрлер жатады. Әр тілде бір өсімдіктің өзін әр түрлі атайды. Соған байланысты ғалымдар өсімдіктердің латын тіліндегі ғылыми аттарын енгізді. Өсімдіктердің латын тіліндегі аттары дүние жүзі ботаниктерінің барлығына түсінікті.
Тұқымдастардың әрқайсысын қандай да бір класқа жатқызады. [[Гүл]]ді өсімдіктерді [[даражарнақтылар]] класы және [[қосжарнақтылар]] класы деп екіге бөледі. Өсімдіктің қай класқа жататынын оның ұрығының, тұқым жарнағының санына қарай анықтайды. Бірқатар өсімдіктердің жапырақтарының жүйкеленуі мен пішіні, тамыр жүйесінің типтері де негізгі белгілерге жатады.
 
Тұқымында екі тұқым жарнағы болатын [[гүл]]ді өсімдіктер [[косжарнактылар]] класына жатады. [[Гүл]]ді өсімдік түрінің 75%-ы қосжарнақтылар болып есептеледі. Бұлар шөп, бұта, ағаш түрінде барлық жерлерде кездеседі. [[Қосжарнақтылар|Қосжарнақтыларды]]ды ажыратуға болатын негізгі белгілер мыналар: олардың ұрығында 2 жарнақ болады. Тамыр жүйесі кіндік тамырлы болып келеді. Жапырақ тақтасының пішіндері әр түрлі болуы мүмкін. Жапырақ жүйкелері қауырсынды немесе саусақ салалы болады. Күлтесі және [[тостағанша]] жапырақшасының саны - 5 немесе 4-тен. Көпшілігінде түзуші [[ұлпа]] - [[камбий]] болады. Егер өсімдік ұрығының жарнағы біреу болса, жапырағы параллель немесе доға тәрізді жүйкеленсе, [[шашақ тамыр|шашақ тамырлы]]лы болса, онда ол даражарнактылар класына жатады. [[Даражарнақтылар]] класына астық тұқымдастарының, қиякөлеңдердің, лалагүлділердің, т. б. тұқымдастары жатады. Өсімдіктерді олардың тек бір ғана белгісіне карап, қай класқа жататынын анықтау, көп ретте мүмкін бола бермейді. Мәселен, орманда өсетін шөптекті өсімдік қаракөздің жапырағы торлы жүйкеленеді, бірақ ұрығының тұқым жарнағы жалғыз болады. [[Қарғакөз]] - даражарнақты өсімдік. Жолжелкеннің жапырағы доға тәрізді жүйкеленеді, шашақ тамырлы, бірақ оны қосжарнақтылар класына жатқызады. Себебі ұрығының екі тұқым жарнағы болады.<ref>Биология:Жалпы білім беретін мектептің 7-сыныбына арналған оқулық. Алматы: Атамұра, 2007. ISBN 9965-34-607-0</ref>
 
{{stub}}
{{wikify}}
 
== Пайдаланған әдебиет==
<references/> Қазақ энциклопедиясы
 
[[Санат:Ботаника]]
 
 
{{stub}}