Георг Вильгельм Фридрих Гегель — нұсқалар арасындағы айырмашылық

Түйіндемесі өңделмейді
color = #B0C4DE |
image_name = Hegel_portrait_by_Schlesinger_1831.jpg |
image_caption = Г.В.Ф. ҺегелГегель |
name = Георг ВильһельмВильгельм Фридрих ҺегелГегель |
birth = [[1770]] жылғы [[тамыздың 27]]-сі ([[Штутгарт]], [[Алмания]]) |
death = {{death date and age|1831|11|14|1770|08|27}} ([[Берлин]], [[Алмания]]) |
notable_ideas = [[абсолютті идеализм]], [[диалектика]], [[субляция]]|
}}
'''Георг Вильгельм Фридрих ГегелГегель'''<ref>Биекенов К., Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7</ref> ({{IPA2|ˈgeɔʁk ˈvɪlhɛlm ˈfʁiːdʁɪç ˈhegəl}}) ([[1770]] ж. [[тамыздың 27]]-сі ([[Штутгарт]], [[Алмания]]) — [[1831]] ж. [[қазанның 14]]-і) — [[немістер|неміс]] [[пәлсапашы]]сы,немiс классикалық философиясы мен романтизм философиясы философтарының бiрі. [[Фихте Йоһанн Готтлиб|Йоһанн Готтлиб Фихте]] және [[Шеллинг, Фридрих Вильһельм Йозеф|Фридрих Вильһельм Йозеф Шеллингпен]] бірге [[неміс идеализмі]]нің негізін қалаушы.
[[Сурет:Grave-of-Hegel.jpg|thumb|200px|Бейіті]]
ҺегелдіңГегелдің ілімі әртүрлі көзқарастарды ұстанатын жазушыларға әсер еткен. Солардың арасында ҺегелдіГегельді қолдайтындар да ([[Бауер, Бруно|Бауер]], [[Маркс, Карл|Маркс]] [[Бредли, Ф. Һ.|Бредли]], [[Сартр, Жан-Поль|Сартр]], [[Күнг, Һанс|Күнг]]), оның ілімін сынайтындар да ([[Шеллинг, Фридрих ВильһельмВильгельм Йозеф|Шеллинг]], [[Киркегард, Сөрен|Киркегард]], [[Шопенһауер, Артур|Шопенһауер]], [[Ницше, Фридрих|Ницше]], [[Һайдеггер, Мартин|Һайдеггер]], [[Расселл, Бертран|Расселл]]) бар. Һегелді пәлсапашы ретінде қызықтырғаны — табиғат пен азаттықтың арасындағы қатынас, [[имманенттік]], [[Трансценденттік (пәлсапа)|трансценденттік]], және осы жұптардың екі бөлігінің біреуін жоймай, немесе біреуін екіншісіне тәуелді етіп жібермей отырып біріктіру. Оның кең танымал және ықпалды ұғымдары: спекулятивті логика, яғни «диалектика», «абсолютті идеализм», «Рух», «Қожайын-құл» диалектикасы, «этикалық өмір» және тарихтың маңыздылығы. ҺегелдіГегельді кейбіреулер [[нацизм]]нің пайда болуына ықпал жасағандардың қатарына жатқызады, бірақ басқалар бұнымен келіспейді.
Мемлекет пен құқық мәселелерін қарастырды. Еңбектері: "[[Германияның Конституциясы]]", "[[Рух]] философиясы", "[[ҚұқыкҚұқық]] философиясы", "Тарих [[философия|философиясы]]", "1831 жылы реформа жайлы ағылшындық билль" және т.б.
[[Құқық философиясы]] - философияның гегельдікі жүйесінің аса маңызды құрамдас бөлігі.
Гегель азаматтық қоғам мен саяси мемлекеттің ара-жігін ажыратып қарастырады. Оның ойынша, мемлекет дамудың енең жоғарғы сатысы - азаматтық қоғамда пайда болады. Азаматтық қоғам деп ол буржуазиялық қоғамды түсінеді. Азаматтық [[қоғам]] - ерекше, жеке мақсаттарды және жеке адам мүдделерін жүзеге асыру аясы. [[Гегель]] азаматтық қоғамды қарама-қайшы мүдделер текетіресетін антагонистік қоғам ретінде сипаттайды. Азаматтық қоғамның үш негізгі тусытұсы: қажеттіліктер жүйесі, әділ сот, полиция және бірлестіктер.
[[Азаматтық]] [[қоғам]] құрылымында үш сословиені атап көрсетеді: 1) субстанционалды ([[жериеленушілер]] - дворяндар мен шаруалар); 2) өнеркәсіптік (фабриканттар, саудагерлер, қолөнершілер); 3) жалпылама (шенеуніктер).
[[Әлеуметтік-экономика|Әлеуметтік-экономикалық]] мәселелерді қарастыра отырып, Гегель азаматтық қоғам қанша байлыққа кенелсе де, кедейлікпен күресуге қабілетсіз екендігін мойындайды.<ref> Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007.
[[Сурет:DBP - 200 Jahre Hegel - 20 Pfennig - 1970.jpg|thumb| right | ]]
* 1806 — 16 Нюрнберг гимназиясының директоры
* Гейдельберг ун-тініңуниверситетінің (1916) және
* Берлин ун-тініңуниверситетінің проф.профессоры (1818) болған.
 
==Қөзқарастары==
[[Сурет:Georg Wilhelm Friedrich Hegel00.jpg|thumb|right]]
Г-діңГегельдің ғыл.ғылыми-шығарм.шығармашылық қызметі Германиядағы саяси-әлеум.әлеуметтік тұрмыстың елеулі өзгеріске ұшырап, елдегі ішкі қайшылықтардың күрт шиеленіскен кезеңіне тұстас келді. Сондықтан ол өзіне дейінгі ойшылдардың, әсіресе 17 — 18 ғ-лардағығасырлардағы ағылшын, француз ағартушыларының, дәстүрлі неміс ғылымы мен мәдениетінің, өнері мен әдебиетінің жетістіктерін мұқият зерттей отырып, дәйекті тарихилық жүйені ұсынды. Ол кез келген филос.философиялық ілім нақты проблемаларды негіздей отырып, тарихи қажеттілікке қарай жүріп келе жатқан тұтас жүйенің даму кезеңінде белгілі рөлге ие болатынын айтты. Г-діңГегельдің бұл пікірі философия тарихында үлкен маңыз атқарды. Егер философия үнемі үздіксіз даму үстіндегі тарихи жүйе болса, онда оның аясындағы нақты проблемалар ғыл.ғылыми дамудың негізгі құрамдас бөліктері саналады. Тарихи дамудың нәтижесінде проблемалар үнемі өзгеріп, дамып, жетіліп, жаңадан туындап отырады, ескілері заман талабына сай келмей, кейін ығыстырыла береді. Мұның барлығы саяси-қоғамдық өмірмен, жаратылыстану және қоғамтану ғылымдарының дамуымен, әсіресе, философияның өзіндегі ішкі өзгерістермен тығыз байланыста көрінеді. Ал әр ұрпақ, жаңа буын философияның алдында тұрған соны мәселелерден ғана емес, сондай-ақ, өткен дәуірден ауысқан проблемалардан да өз заманының талабына оңтайлы шешім іздейді. Яғни, Г-діңГегельдің пікірінше, философия — өтіп кеткен процесті, тарихты оймен шолу. Әйтсе де, ол тарихқа өткен шақ деп қарамайды, үздіксіз жалғаса беретін процесс ретінде бағалайды. Гаусс Гегель өзінің “Рух феноменологиясы” (1807), “Логика ғылымы” (1812), “[[Тарих философиясы]]”, “[[Құқық философиясы]]” (1821), т.б. еңбектерінде тарихи даму иедясын тұтастай диалектика теориясына айналдырады. Қоғам өміріне, әсіресе, дін мен саясат мәселелеріне арналған алғашқы филос.философиялық шығармаларының бірі — “Кім абстрактылы ойлайды” атты мақаласында, ал болашақ диалектикалық, зерделілік әдіске негіз қалады. Таным теориясының келелі мәселелерін көтере отырып, өзіне дейін қалыптасқан “сезімділік, пайым — нақтылықтық бейнесі, ал абстрактылық — ойдың жоғарғы даму үрдісімен тығыз байланысты” деген пікірге қарсы шықты. Абстрактылы ойлау таным процесіндегі сыңаржақтылықтың нышаны екенін, тек сыртқы көрініске, одан соң сезімге ғана елігетінін сынай отырып, абстрактылы ойлаған адам өз ойына мән бермей, қаралып отырған мәселеге терең үңілмей, оның мәнін, тарихын ашып беруге дәрменсіздік танытатынын дәлелдеді. Ал таным процесі нақтылыққа ұмтылуға тиіс. Нақтылық — көптеген анықтамалардың жиынтығы, көпжақтылықтың бірлігі, яғни, кез келген мәселеге объективті, тарихи, ішкі байланыстарды анықтау арқылы қарауды қажет етеді. Ендеше, таным процесі әуелі абстрактылықтан басталып, нақтылыққа қарай ұласу принципіне бағынады. Таным процесіндегі логика мен диалектикаға ерекше назар аударған алғашқы еңбектерінің бірі — “Рух феноменологиясында”Гауссфеноменологиясында” Гегель зерде мен пайымның даму процесін тарихи негізде қарай отырып, көптеген жаңалықтар ашқанымен, негізгі мәселеге — философияға қатысты үлкен қайшылыққа ұрынды. Ғасырлар бойы қалыптасып қалған анықтамадан бас тартып, философияның мәні даналыққа ұмтылу да, даналық та емес деп, оны ғылым саласына айналдыруды көкседі. Мұның өзі кейінгі кезеңдерде философияға жалпы дүниені, қоғам мен табиғатты, ойлауды зерттейтін ғылым ретінде қарауға, ақырында оны идеологиямен қойыртпақтап, өз мәнінен айыруға жол ашты. Маркстік-лениндік философия дегеннің өзі осы жаңсақ идеяның “жемісі” еді.
Г-діңГегельдің ойынша, дүниеде бір күйде қалатын, өзгермейтін ештеңе жоқ. Қоғамның, адамның, танымның, тарихтың дамуы — объективті процесс, ешкім оны тоқтата алмайды. Табиғаттың дамуы адамға келіп тіреліп, адамзат, қоғам тарихына ұласып кетеді. Гаусс Гегель дамуды сапалы, үдемелі, қайшылықты, төменнен жоғарыға, қарапайымнан күрделіге, абстрактыдан нақтыға қарай жүріп отыратын процесс деп қарайды. Яғни, даму — бар заттың ескіріп, ескінің жойылып, оның негізінде жаңаның пайда болу процесі. Сондай-ақ, дамудың себебі мен көзі қайшылықта, тұтас нәрсенің екіге — қарама-қарсылықтарға бөлінуінде, қарама-қарсылықтардың күресі мен бірлігінде екендігін дәлелдеді. Г-діңГегельдің жан-жақты негіздеген ұғымдарының бірі — қайшылық ұғымы. [[Қайшылық]] — дамудың объективті заңы, дамудың көзі, импульсі. Қайшылықты болдырмау мүмкін емес. Қайшылық әрбір затта пайда болып, дамып, жетіліп, шешіліп отырады. Қайшылық, яғни қарама-қарсылықтардың күресі мен бірлігі арқылы зат өсіп жетіледі, дамиды, бір сатыдан екінші сатыға өрлейді. Дамудың жүзеге асу процесін түсіндіруде Гаусс Гегель затта болатын үздіксіз процестердің белгілі бір шамаға дейін сандық өзгерістер болып (өсу, жетілу, азаю, көбею, т.б.) заттың болмысына елеулі ықпал етпейтіндігін анықтады. Шамадан асқан соң сандық өзгерістердің сапалық өзгерістерге айналатындығын ашты. Яғни, бұрынғы заттың орнына [[жаңа зат]] дүниеге келеді. Даму қалай қарай жүзеге асады деген мәселеде Гаусс Гегель оның спиралдық бейнесін ұсынды: даму барысында бұрын болған белгілер қайталанып отырады, бірақ жаңа және жоғары деңгейде қайталанады. Сөйтіп, даму процесі терістеу және терістеуді терістеу түрінде жүзеге асады. Гаусс Гегель дамудың негізін ұғымның, идеяның, рухтың даму процесінен алады. Г-діңГегельдің ілімінше, [[ұғым]], [[таным]], [[рух]] — процесс. Олардың даму көзі — олардың өзінде. Даму барысында белгілі бір зат өзінің қарама-қарсылығына айналады. Идея затты, зат өзіне қарама-қарсы форманы туғызады. Біртұтас заттың қарама-қарсы жақтарында бірін-бірі жоққа шығару процесі жүреді. Бірақ олар бір-бірінсіз өмір сүре алмайды. Екеуінің күресі олардың жойылып, жаңа заттың пайда болуына әкеледі. Гаусс Гегель түсінігінде материалдық заттардың түп негізі — [[идея]]. Гаусс Гегель идея мен заттың қарым-қатынасында идеяны анықтаушы рөл атқарады деп есептейді. Идеяны зат арқылы түсіндірмек болған материалистік көзқарасты жоққа шығарады. Гаусс Гегель затты (мыс., қоғамдық құбылыстарды) идеямен өлшеп, идеямен салыстырып отыру керек дейді: зат өзінің идеясына сәйкес келе ме, жоқ па? Адам өзінің адам деген атына лайық па, жоқ па? Әрбір зат идеяның жүзеге асқан түрі болып табылады. Бірақ даму барысында зат идеядан алшақтап, өз-өзіне қайшы келеді. Сондықтан танымның міндеті — жиі-жиі затты, құбылысты идеямен салыстырып отыру. Бірақ идея заттың нақты болмысымен шектеліп қалмауы керек. Затқа даму тенденциясы тұрғысынан қарап, оның қандай болуы керек деген мәселеге назар аударып отыруы тиіс.
ГауссГегель “Рух феноменологиясында” алғаш рет жекелеген индивидтің санасының дамуы адамзат қоғамының тарихи кезеңдерімен тығыз байланысты екенін көрсетті. Яғни, жеке адамның санасы барлық тарихи кезеңдерде, әр дәуірге тән қайшылықтарды өткізе отырып, қоғамдық сана деңгейіне көтеріледі. [[Адам]] санасының қалыптасуы мен даму жолдары адамзаттың тарихымен және оның қоғамдық қарым-қатынастармен тығыз байланысты екенін терең зерттеді.
Гаусс Гегель ілімінің терең мазмұнды ұғымдарының бірі — рух. Гаусс Гегель рухты адам өмірінің негізі, субстанциясы деп есептейді. [[Адам]] өзін рухта ғана, рух арқылы ғана көрсете алады. Рухы биік адам — өз атына лайық адам. Рухы биік халық — өр, өжет, намысқой халық. “[[Тарих]] философиясында” Гаусс Гегель халық рухы оның тілінен, ділінен, әдет-ғұрпынан, дәстүрінен, көзқарасынан, басқаларға қарым-қатынасынан көрінеді деп біледі. Гаусс Гегель өзінің “Рух феноменологиясы” деген еңбегін, “жаңалықтарға саяхат” деп атады. Ол таным, ақиқат, білімді қайшылықтарға, кедергілерге толы процесс деп білді. Танымның шеті де, шегі де жоқ. Әдетте, таным процесін, ғылым дамуын ол ашқан жаңалықтармен, нәтижелермен өлшеуге тырысады. Құр нәтиже түк те бермейді. [[Нәтиже|Нәтижені]] (мыс., ақиқатты) оған алып келген жолмен бірге тұтас қарастыру қажет. Яғни, таным процесінің мәні — сыңаржақты, абстракты анықтамалардан нақты жан-жақты, барлық анықтамаларды бойына жия білген қағидаларға қарай өрлеу.
Гаусс Гегель “[[Рух]] [[феномеологияфеноменология|феномеологиясыфеноменологиясы]]” деген еңбегінің “[[Әмірші]] және құл” деген бөлімінде осы екеуінің санасында болатын өзгерістерді түсіндіреді. Құл өз еңбегінің арқасында өседі, жетіледі, сана-сезімі, ар-намысы оянады. Қалыптасқан жағдай оны қанағаттандырмайды. Құл оны өзгертуге тырысады. Әмірші болса, алға басудың орнына кері кетеді. Адамшылығынан айырылып, азып-тоза бастайды. Ақыры әмірші мен құлдың жағдайы (статусы) өзгереді: құл әміршінің әміршісі, әмірші құлдың құлы болады. Бұл процестің негізін Гаусс Гегель еңбек деп атап көрсетеді. [[Адам|Адамның]] өсіп-жетілуінде қоршаған ортаның, қоғамдық қатынастардың, мәдениеттің, тәрбиенің ықпалы зор. Осы объективті жағдайды Гаусс Гегель субстанция деп атайды. “Адам ортаның — жемісі” деген француз материалистерінің қағидасын Гаусс Гегель сыңаржақты деп қабылдайды. Адамның адам болуы оның өзіне байланысты, өйткені сырттан келген әсерді игеретін — адам. [[Адам]] өзін-өзі жасайды. Осы процесті Гаусс Гегель субстанцияның субъектіге айналу процесі деп атайды. Осыған орай Гаусс Гегель “Рух феноменологиясында” жеке адамның өсіп-жетілуі ата тектің, қоғамның дамуын қысқарған күйде қайталап отырады деген заңдылықты ашады. Гаусс Гегельдің негізгі филос.философиялық еңбегі — “[[Логика]] ғылымында” жаңа, жанды, мазмұнды әрі өмірмен, тарихпен астасып жатқан логиканың — диалектикалық логиканың негізін қалады. Гаусс Гегель ілімінше, ойлау категориялары құр атау, схема емес, олардың негізінде нақты өмір, тарих жатыр. Өмірмен бірге ұғымдар да дамып, жетіліп, байи түседі. К. Маркс, Ф. Энгельс, Ленин ГауссГегель диалектикасына ерекше мән беріп зерттеді. Қазақстандық философтар ([[Ж.Әбділдин]], [[А.Қасымжанов]], [[Л.Науменко]], [[Ә.Нысанбаев]], [[М.Баканидзе]], [[Қ.Әбішев]], [[Т.Әбжанов]], [[М.Орынбеков]], [[А.Хамидов]], [[М.Сәбитов]], [[Б.Нұржанов]], т.б.) Г-діңГегельдің “Логика ғылымы” мен Маркстің “Капиталы” ізімен төрт томдық “Диалектикалық логиканы” (1985 — 89) жазып шығарды.
 
==Пайдаланылған әдебиет==
153

өңдеме