Эллада мәдениеті — нұсқалар арасындағы айырмашылық

ш
clean up, replaced: ұз. → ұзындығы using AWB
ш ({{Суретсіз мақала}} үлгісін үстедім)
ш (clean up, replaced: ұз. → ұзындығы using AWB)
'''ЭЛЛАДА МӘДЕНИЕТІ''', [[Ежелгі Грекия]] мәдениеті, ежелгі заманнан бастап [[эллинизм]] дәуіріне дейінгі аралықта қалыптасқан. Грек полистеріндегі (қала-мемлекеттер) тау-кен ісі мен металлургияның, құрылыс техникасының, қыш-құмыра және тоқыма өндірісінің дамуы Жерорта т. айналасында шашырай орналасқан грек мәдени дүниесінің әр түрлі бөліктерінің арасындағы сауда қарым-қатынастарының кеңеюіне әсер етіп, Элладаның Таяу Шығыс, Солт. Африка және Жерорта т-нің солт.-батысындағы елдермен байланыстары нығая түсті. Грек полистерінің арасындағы тәжірибе алмасу мен іскерлік белсенділіктің артуына әліпбилік жазудың таралуы да жәрдемдесті. Қоғамдық топтардың көпшілігі сауатты болу мүмкіндігіне ие болды (қ. Грекия). Осының бәрі ғылымның, әдебиет пен бейнелеу өнерінің жедел қарқынмен дамуына әсер етті. Нәтижесінде өзіндік ерекшелігі және қайталанбас белгілері бар ежелгі грек мәдениеті қалыптасты. Бұл мәдениет белгілі бір дәрежеде адамзаттың бұдан кейінгі мәдени дамуы үшін тамаша үлгіге айналды.
 
[[Мифология]] және дін. Ежелгі Грекия мифологиясы ұзақ даму жолынан өтті. Грек мифологиясы өз дамуының ертеректегі сатыларында стихиялық, құбыжықтық формалармен сипатталды. Грек мифологиясының ең жоғары гүлденуі б.з.б. 2-мыңжылдыққа тура келеді. Сол кезде “қарлы” және “көп шатқалды” Олимп тауында тұратын және бір құдайдың – “адамдар мен құдайлардың әкесі” – Зевстің билігіне бағынатын құдайлардың олимп. [[пантеон|пантеоны]]ы түпкілікті қалыптасып болды. Әрбір олимп. құдай қатаң түрде белгілі бір міндет атқарды: [[Афина]] – соғыс, жоғары дәрежелі өнерлердің, қолөнердің құдайы, қалалар мен елдерді қорғаушы, [[Гермес]] – сауда құдайы, [[Артемида]] – аңшылық құдайы, [[Афродита]] – махаббат пен әдеміліктің құдайы, т.б. болды. Олимп. мифология айқын көрінетін антропоморфизммен (ежелгі гректердің діни және мифол. сенімдерінде құдайлар мен перілер адамға тән кәдімгі сапаларға, тұлғаға ие болып, адамға тән кемшіліктері мен кеселдері бар болып бейнеленді) сипатталды. Құбыжықтар жөніндегі бұрынғы аңыздардың орнына құбыжықтармен күресіп, оларды жеңіп шығатын батырлар жөнінде (Геракл, Тесей, т.б.) мифтер пайда болды. Алайда адамның табиғатқа үстемдігінің өсе түскенін дәлелдейтін бұл антропоморфизм грек мифологиясы дамуындағы тек белгілі бір тарихи өтпелі баспалдақты ғана сипаттайды. Рулық-қауымдық қатынастардың ыдырай бастауына, ғыл. білімдердің пайда болуына байланысты қарапайым мифол. антропоморфизм жоғалды. Ежелгі грек ақындары Гесиод пен Пиндар шығармаларында Зевс антропоморфизм қасиеттерінен айырылып, дүниежүз. әділдік қағидасын жүзеге асыратын кейіпкерге айналса, Эсхилдің “Бұғауланған Прометейінде” Зевс көрсоқыр дүлей күштердің өкілі, адамдарды жек көретін дүниежүзілік қатал билеуші түрінде бейнеленеді. Грек мифологиясы кейінгі элллиндік-римдік кезеңде әдеби және көркемдік әдіске, аллегорияға немесе метафораға айналды. Мифологияның дамуымен қатар грек діні де қалыптасып, дамыды. Ежелгі гректердің діни іс-әрекеті белгілі бір құдайға арналған ғибадатханаларда, негізінен құрбандықтар шалу мен дұғалар оқудан тұрды. Ежелгі Грекияда ресми мемл. дінмен қатар тек арнаулы адамдар үшін ғана ашық болған құдайға қызмет етушілік – мистериялар (Элевсиндегі Деметра, Орфийдегі Дионистің құрметіне, кабирлер – жер асты құдайларына табыну, т.б.) да таралды. Грек мифологиясы мен діні Ежелгі Шығыс халықтарының (негізінен хеттер мен финикиялықтардың) кейбір аңыздарын қабылдады, сондай-ақ Шығыстан грек пантеонына кейбір құдайлар мен батырлар енді. Адамиланған, үйлесім мен өлшем сезіміне енген грек мифологиясының кейіпкерлері антик. өнердің дамуына негіз болды. Кейіннен грек мифологиясының кейіпкерлерін Қайта өркендеу дәуірінің идеологтары өз шығармаларында кеңінен қолданды.
 
Жаратылыстанудағы ғылыми көзқарастар. Эллинизм кезеңіне дейін (б.з.б. 4 ғ-дың соңы) Грекиядағы жаратылыстану, ғыл., саяси, философ. көзқарастар бөлінбеген бір ғылымды құрады. Ежелгі грек философтарының барлығы дерлік жаратылыстанушылар болды (қ. Ежелгі дүние философиясы). Алғашқы грек ғалымдарының Отаны кішіазиялық Иония болды. Ол Ежелгі Грекияның басқа бөліктеріне қарағанда ежелгі шығыс мәдениетімен неғұрлым тығызырақ байланысты болып, ежелгі грек ғылымының дамуына шешуші ықпал етті. Алғашқы геом. мәліметтер, циркульді пайдалану, күннің тұтылуын болжау, теңізде жүзушілердің бағытын жұлдыздарға қарап анықтауды ұсыну милет мектебінің (б.з.б. 6 ғ.) негізін салушы Фалестің, жануарлар дүниесіне бақылау жүргізу – Анаксимандрдың (ол сондай-ақ ойкуменаның ең ежелгі картасын құрастырды) есімімен байланысты болды. Анаксимен “отты” аспан шырақтарымен қатар “жерлік қасиеті бар қараңғы денелердің” бар екендігі жөнінде пікір айтты. Жаратылыстану ғыл. пәндерінің ішінен математика, статика, астрономия мен медицина жоғары дамыды. Сандар теориясы дамуының, ал геометрияда матем. түсініктер мен қатаң логик. дәлелдеулерді дәл анықтау әдістері теориясының басталуы Пифагор есімі мен оның мектебіне байланысты болды. Грек ғылымы дамуының классик. кезеңі (б.з.б. 5 – 4 ғ-лар) анағұрлым елеулі ғыл. жетістіктермен сипатталады. Осы кезеңде қазіргі мектептегі элементар геометрияның мазмұнын құрайтын білімнің елеулі бөлігі алынды. Бұл білімдер математиктер: Элидадан шыққан Гипийдің (5 ғ.), хиостық Гиппократтың (5 ғ-дың 2-жартысы), Менехмнің (4 ғ.) еңбектерінде баяндалды. Сандар теориясы бөлінгіштік, пропорциялар жөніндегі ілімдермен дамытылды. 5 ғ-дың ортасында Анаксагор мен Демокрит перспектива теориясы жөнінде бірінші очерк жазды. Математиканың дамуында Пифагор алғаш тұжырымдаған санның абстрактілі түсінігі маңызды рөл атқарды. Пифагор мектебінде ашылған иррационалдық шамалардың маңызы зор болды. Б.з.б. 5 және 4 ғ-лар шекарасында [[Левкипп]] пен [[Демокрит]] атомдық ілімнің негіздерін қалады. 6 – 5 ғ-лардың шекарасында биолог және дәрігер кротондық Алкмеон ең ежелгі мед. мектептердің бірін құрды. Ол бірінші болып жануарлар органдарына зерттеулер жүргізді, мидың нервтік қызметтің орт. болып табылатынын анықтады. Сициялық мед. мектептің негізін қалаушы Эмпедокл (5 ғ.) адамның ана құрсағында дамуын түсіндіруге бірінші болып әрекет жасады. Анаксагор (5 ғ.) жануарлар миына алғашқы тәжірибелер жүргізді. 5 ғ-да книдтік (орт. Книд, Кіші Азия), косстық (орт. Косс аралы) мед. мектептер қалыптасты. Косс мектебінің аса көрнекті өкілі ауруларды анықтау әдістерін жасаған, науқастарды емдеудің іс-тәжірибелік қорытындыларын жинақтаған, көптеген аурулардың сипаттамасы мен емдеу жолдарын ұсынған Гиппократ болды. 4 ғ-да ғыл. білімдер, әсіресе жаратылыстану мен математика салалары одан әрі дами түсті. [[Математика]] саласындағы табыстар негізінен Платон академиясынан шыққан ғылымдарға тиісті болды. Книдтік Евдокс өлшенбейтін шамалардың жаңа теориясын жасады. Классик. дәуірдің ғыл. білімдерінің көпшілігін Аристотель қорытындылап, аяқтады. Ол сол кезде белгілі болған барлық ғылымның жүйесін құрып, оларды жіктеуді ұсынды, зоологияның, ботаниканың, биология элементтерінің алғашқы негіздерін қалады. Оның шәкірті Теофраст ботаниканы одан әрі дамытып, минералогияның негізін салды. Аристотельдің биол. еңбектері (“Жануарлар тарихы”, “Жануарлар бөліктері туралы”, “Жануарлардың пайда болуы туралы”) ғылым тарихында орасан рөл атқарады. Эллинизм уақытынан бастап жаратылыстану ғылымдарының философиядан біртіндеп бөлінуі басталды. [[Астрономия]] мен оған байланысты математика мен механика дәл және жүйелі зерттеулердің пәніне айналды (Евклид, Архимед, пергтік Аполлоний, александриялық Диофант, самостық Аристарх, Гиппарх, Птоломей, александриялық Герон, т.б.). Медицина мен ботаника саласында да елеулі табыстарға қол жеткізілді (Халкедондық Герофил, иулистік Эрасистрат).
'''География'''. Ежелгі геогр. шығармалар жаттап алуға жеңіл болу үшін өлең түрінде баяндалған периплдер мен периэгестер (арақашықтығы көрсетілген екі пункттің аралығына құрғақ жермен немесе теңізде жүзу арқылы жасалған саяхаттарды сипаттау) болды. Осындай жол сілтеушілер бойынша мифтер мен эпик. жырларда айтылатын құдайлар мен батырлардың саяхаттарын сипаттап жазу құрастырылды. Гомер эпосында теңіз саяхаттарындағы ертегілік егжей-тегжейлілікпен бірге өмірде нақты болған ахейлік қоныстар мен жерлерді (мыс., Крит аралын сипаттау) немесе жартылай аңызға айналған (Схерия, Тринакия, т.б.) жерлерді сипаттау кездеседі. Ежелгі иониялық географтардың (б.з.б. 7 – 6 ғ-лар) пікірі бойынша Жер Дүниежүз. мұхитта жүзіп жүретін жалпақ цилиндр түрінде болды. Бұл цилиндрдің беті толықтай қоныстанылмаған, одан ойкумена (орт. Эллада болған жердің қоныстанған бөлігі) бөлініп тұрды. Анаксимандр жасаған ең ежелгі картада (7 ғ-дың соңы – 6 ғ.) ең орт-қа Жерорта т. орналастырылып, ол ойкуменаны теңдей екі бөлікке: Еуропа мен Азияға бөліп тұрды. Құрлықтардың шекарасы Фасис өз., кейінірек Дон мен ұлы ортаазиялық өзендер біріктірілген Танаис өз. болды. Милеттік Гекатейдің (6 және 5 ғ. шекарасында) картасында дүниенің үшінші бөлігі – [[Ливия]] (Африка) пайда болды, оның шекарасы Нил өз арқылы өтті.
 
[[Геродот]] (5 ғ.) еске салатын финикалықтардың Ливияны (Африканы) айнала жүзуі жөніндегі жартылай қияли әңгімесі мен кариандалық Скилактың (6 ғ-дың соңы – 5 ғ.) Инд өз. және Үнді мұхитымен (Эритрей т.) Қызыл т-ге дейін жүзген саяхаты жөніндегі әңгімесі гректердің геогр. көкжиектерінің кеңейе түскеніне дәлел болады. Жердің шар тәріздес екендігі жөніндегі болжамды 6 ғ-да пифагорлықтар жариялағанмен де, Анаксагор (5 ғ.) Жер пішінін цилиндрлік деп есептеді. Одан сәл кейінірек [[Аристотель]] (4 ғ.) жер меридианын есептеу жөнінде ұсыныс жасады. 4 және 3 ғ-дың шекарасында Дикеарх оның ұз-ның 300000 стадияға тең екенін анықтады, ал 3 ғ-дың соңында Эратосфен өте дәл есептеудің нәтижесінде оны 252000 стадияға дейін (нақты ұз.ұзындығы 40007 км болса, Эратосфеннің есептеуі 39690 км-ге тең болды) қысқартты. Егер 6 – 5 ғ-лар шекарасында белгілі ойкумена бойлық бағытымен Гибралтардан Үндістанға дейін созылып жатса да, солт. және оңт. кеңістіктер жөніндегі деректер өте аз болды. 3 ғ-дың өзінде ойкуменаның солт. шеті Альбионнан (Англиядан) солт-ке қарай орналасқан қиял-ғажайыптық Туле аралы болып есептелді. Ол Поляр шеңберіне жақын орналасты. Ойкуменаның ең оңт. нүктесі Страбонның кезінде (б.з.б. 1 ғ. – б.з. 1 ғ.) Қызыл т-дің оңт. шеті Ноту керас (Оңтүстік мүйіз) мүйісі болып есептелді. Гипарх (б.з.б. 2 ғ.) жер шарын 360 градусқа бөліп, бір градустың ұз-н 700 стадияға теңеп, бұл шаманы “климат” деп атады. Кейіннен бұл есепті тирлік Марин (б.з. 1 – 2 ғ-лардағы сириялық географ) мен Птоломей (б.з. 2 ғ.) пайдаланып, градустық торларға өздеріне таныс барлық геогр. нысандарды түсірді. Ерте Рим империясы кезіндегі қарқынды әскери басып алулар мен сауда байланыстарының дамуы Птоломей картасында Британия мен Иерн аралын (Ирландия), Агисимбаны (Африкада, Чад к-нен оңт-ке қарай), Үнді мұхитындағы Тапробан аралын (Цейлон), сондай-ақ шығыста серлер мен син (қытай) тайпаларын көрсетуге мүмкіндік берді. Птоломейдің “Географиясы” география саласындағы ежелгі танымның ең биік шыңы болып табылады.
 
'''Тарих ғылымы'''. Тарихи мазмұндағы алғашқы шығармалар иониялық логографтардың (тарихи проза өкілдерінің) еңбектері болды. Олардың ішіндегі неғұрлым танымалы “Жерді сипаттап жазу” мен “Генеалогияның” авторы милеттік Гекатей (б.з.б. 6 – 5 ғ-лар) еді. Логографтар өз еңбектерінде әр түрлі хронол. және жылнамалық жазбаларды (Спарта, Сикиона, Афинадағы патшалар мен архонттардың тізімдері, б.з.б 776 жылдан басталған олимп. ойындар жеңімпаздарының тізімдері) пайдаланды. Логографтардың қатарына әйгілі тарихи шығарма – “Тарихтың” авторы Геродотты да қосады. [[Пелопоннесс]] соғысы оқиғаларына [[Фукидид]] (5 – 4 ғ-лар) өзінің “Тарих” атты еңбегін арнады. Фукидит бәрінен бұрын әскери тарихты жазса да, ол әлеум.-саяси күрес мәселелеріне үлкен көңіл бөледі. Ол қандай да бір тарихи құбылыстың шығу тегін түсіндіре отырып, оқиғалардың себептері мен сылтауларына ерекше көңіл бөлді. Оның “Тарихында” азаматтық жанжалдар, демокр. және олигарх. топтардың қақтығыстарына жан-жақты сипаттама берілді. Тұтастай алғанда оның баяндауы объективтіліктің жоғары деңгейімен ерекшеленеді. Геродоттан ерекшелігі Фукидид өз тақырыбын баяндауға қолданатын деректерді сын көзбен тексеруден өткізуге үлкен мән берді. Ктесий (5 – 4 ғ-лар шекарасы) еңбектері парсы және үнді тарихына, географияға арналды. Ксенофонт (5 ғ-дың соңы – 4 ғ.) 411 – 362 жылдардағы кезеңді қамтитын “Грек тарихында” негізінен әскери оқиғалар қысқаша баяндалады. Оның “Анабасис” атты шығармасы әскери геогр. мемуардың үздік үлгісі болып табылады. Эфор (4 ғ.) “Гераклидтердің қайтып оралуынан” 340 жылға дейін грек тарихын жазды. “Жалпы тарих” шығармаларының ең ежелгі үлгілеріне сондай-ақ Тимейдің (4 – 3 ғ-лар) еңбектері де жатады. Кейбір бөліктері ғана сақталған олар Жерорта т-нің батысындағы елдердің (бірінші кезекте Сицилия, Италия мен Карфагеннің) тарихына арналып, көптеген тарихи-этногр. материалдың негізінде жазылды. 4 ғ-дағы грек полистерінің мемл. құрылысы жөніндегі нақты деректер философтардың шығармаларында кездеседі (Платонның “Мемлекеті” мен “Заңдары ”, Аристотельдің “Афина политиясы”). Грекия, Македония, Кіші Азия, Сирия, Египет, Карфаген мен Римнің 220 – 146 жылдардағы “жалпы” тарихы мен олардың өзара байланысын “Тарих” (40 кітаптан тұрды) кітабының авторы Полибий (2 ғ.) баяндады. Полибий тарихшының негізгі міндеті оқиғаларды сипаттап жазу ғана емес, құбылыстардың себептілігі мен олардың өзара байланысын түсіндіру деп есептеді. Полибий еңбегінің жалғасы б.з.б. 146 – 80 жылдардағы оқиғаларды қамтыған Посидонийдің “Тарихы” (52 кітап) болып табылады. Грек тарихнамасы рим үстемдігі кезінде де дами берді. Оның өкілдерінің бірі ойкуменаның ежелгі заманнан бастап б.з.б. 58 жылға дейінгі тарихын “Тарихи кітапхана” (40 кітап) атты еңбегінде баяндаған Сицилиялық Диодор (б.з.б. 1 ғ.) болды. Римдік кезеңде грек тілінде жазған тарихшылардан галикарнасстық Дионисийді (б.з.б. 1 ғ.), Плутархты (б.з. 1 – 2 ғ-лар), Аррианды (2 ғ.), Павсаний (2 ғ.) мен Дион Кассийді (2 – 3 ғ-лар) атап өтуге болады.
Нейгебауэр О., Точные науки в древности М., 1968; Любимов Л.Д., Ежелгі дүние өнері, А., 1980.
С. Тортаев, Е. Балғабекұлы
 
 
{{Суретсіз мақала}}
 
[[Санат: Тарих]]
[[Санат: МәдениетТарих]]
[[Санат: ТарихМәдениет]]
40 917

өңдеме