Арал теңізі — нұсқалар арасындағы айырмашылық

ш
clean up, replaced: Арал теңізі → Арал теңізі using AWB
ш (Боттың үстегені: pa:ਅਰਾਲ ਸਾਗਰ)
ш (clean up, replaced: Арал теңізі → Арал теңізі using AWB)
Негізгі Арал теңізі жайлы нақты деректі мәліметтердің жиналуы, яғни арнайы зерттеулердің басталуы [[17 ғасыр|ХVІІ]]-[[19 ғасыр|ХІХ ғасыр]]лардың еншісіне тиеді. Өйткені бүгінгі Арал деген атау сол [[17 ғасыр|ХVІІ ғасырдан]] бергі жерге берілген. Яғни [[1740]]-[[1741]] жылдары [[Сырдария]] мен Арал маңын зерттеуге алғашқылардың бірі болып, Иван Мурауин қатысып, тұңғыш рет Арал теңізінің шығыс жағалауларын өте дәлдікпен арнайы түсірілімге түсіріп, карта жасаған. Жалпы Арал теңізі жайлы соңғы толық зерттеулер [[1946]]–[[1950]] жылдар аралығында болған. Ондағы мәліметтер бойынша теңіз көлемі ''66 мың'' шаршы шақырымды құрап, ең ұзын бөлігі 424 шақырым, ал ендігі бөлігі 292 шақырым, орташа тереңдігі ''16,1 метр'', ең терең жері ''68 метр'' деп сипатталып жазылған. Содан қалған бүгінгі теңізде шамамен ''15-20 мың'' шаршы шақырымға жуық қана су айдындары бар көрінеді. Теңіздің осындай тартылуына орай өңірде алғаш рет [[2001]] жылы Арал теңізінің табаны қала орны болған деген болжам жасалды, ал бұл күндері осы болжам шындыққа айнала бастағандай.
 
Өйткені бұрын Арал теңізі өз деңгейін сақтап тұрған жылдары сол жағасынан көне заманға тән [[ою-өрнек]]тер, адам сүйектері ұшырасқан кездері болғаны жөнінде кезінде теңізде жүзген кейбір қарт кеме капитандарының талай өз аузынан естіген кездеріміз де болды. Бірақ та, ол кезде теңіз астында қала барын кім білсін. Ал енді теңіз тартылып, жағасы әр деңгейде ашыла бастағанда, қазір де бұл жағдай жиі көріне бастады. Өйткені қазіргі [[Археология|археолог]] ғалымдардың деректері бойынша құрғаған теңіз табанынан табылған әлгі [[мешіт]]тің ою-өрнектерді сол [[12 ғасыр|12]]-[[15 ғасыр|15 ғасырлардың]]лардың еншісіне жатқызады. Сондай-ақ бұған дәлел ретінде Арал тарихынан белгілі сол [[1592]] жылдарға дейін қазіргі табылған қала орны яғни, «[[Барсакелмес]]» аралының батыс беті құрлықпен бірігіп жатқан көрінеді. Кейін теңіз суының көтерілуіне байланысты құрлықтан бөлініп қалған. Сондай-ақ жоғарыда сөз болғандай сол ертедегі араб ғалымдарының деректері бойынша да теңіз көлемі сол әрқили көлемде өзгеріп отырған. Мысалы, 80,100 және 300 фарсах мөлшерінде. Егер де бір фарсах 6 шақырым болса, сонда кезінде теңіздің ең үлкен деген көлемі не бәрі 300 х 6 = 1800 шақырым ғана. Бұл – теңіздің сол [[1950]] жылғы көлемімен салыстырғанда төмен екенін көрсетеді. Міне осыған орай бір сөэбен айтқанда «[[Барсакелмес]]» аралы сол [[1592]] жылға дейін құрлықпен жалғасып жатыр деген сөз шындыққа жақын.
 
== Арал ойысы ==
 
Бұл халықаралық [[құжат]] «Арал теңізін сақтауға арналған нақтылы іске дайындыққа қатысу» деп аталды. ''1990'' жылғы ''11–12'' қарашада Хаттамаға қол қойылып, келісім заңды түрде бекітілді. Келісім бойынша дүниежүзілік дәрежедегі оқымыстылар мен [[маман]]дардың қатысуымен «Диагностикалық құжат» жасалды. Бұл үлкен ғылыми-тәжірибелік зерттеу [[Арал апаты]] кеселінің бетін ашып берді, нақтылы іске бағдарлама жасауға себін тигізді. «<br />
[[Диагностика]]лық [[құжат]]» ''1992'' ж. ''4'' тамызда ЮНЕП-тің басқаруымен [[Женева]] қаласында бекітілді, оған [[Қазақстан]] Республикасы атынан ''[[Ұ.Қараманов]], [[К.Салықов]], [[Н.Мұқитанов]]'' қол қойды. Келесі сатыда Дүниежүзілік [[Банк]] пен [[ЮНЕП]], [[ПРООН]], [[ЮНЕСКО]], т.б. мекемелер қосыла отырып, Орталық Азия елдерінің мемлекетаралық кеңесінің және халықар. Арал қорының басшылығымен «[[Арал]] теңізі мәселелеріне нақтылы көмек бағдарламасын» іске қосты. Бұл тарапта ''7'' бағдарлама, ''18'' жоба жасалып, ауқымды жұмыс қолға алынды.<ref>[[Қазақ энциклопедиясы]] IV том</ref>
 
== Арал-Сырдария алабының су ресурстары ==
{{Link FA|kk}}
{{Link FA|no}}
 
[[af:Aralmeer]]
[[ar:بحر آرال]]
40 917

өңдеме