Рим империясы — нұсқалар арасындағы айырмашылық

Түйіндемесі өңделмейді
|common_name = Рим империясы
|national_motto =
|era = көнеліккөне
|status = Империя
|continent = Афроеуразия
|event_end = Deposition of western emperor Romulus Augustus/Fall of Constantinople *
|year_end = 476/1453 ж.
|event_pre = Сражение[[Акциум]] примаңындағы Акциумешайқас
|date_pre = 2 қыркүйек Б. з. д. 31 жыл
|event1 = Diocletian splits imperial administration between East and West
== Рим империясы ==
 
'''Рим империясы''' (латынша Imperium Romanum, Res publica Romana (Рим республикасы) , грекше Βασιλεία Ῥωμαίων) - [[ежелгi рим]]дiк [[постреспубликалық фазасы]]ның өркениет дамуындағы ерекше белгiлер, басқарудын автократиялық формасы және [[Еуропа]]дағы үлкен аймақтық иелiктерi мен [[Жерорта теңiзi]]. Римдiк империяның хронологиялық шеңбері Август бiрiншi императорының басқаруынан бастап, екi бөлiкке бөлуiне дейiн қамтиды,. яғниЯғни б.з.б. 27 жылдан 476 жылдар аралығы. Римдiк империя тарихының периодизациясы жолға байланысты өзгешеленедi. Осылай, қарастыру кезiнде құрылымның мемлекеттiк-құқықтысымен екi негiзгi кезең көзге түседi: 1. Қағидашы - мемлекеттiк құрылымның республикалық және монархиялық формалары, б.з.б. I ғасырда — б.з. III ғасыр. Қағидашы мерзiмiне байланысты келесiдей кезеңдерге бөлiнедi:
 
== Рим мәдениеті ==
 
Ежелгі Рим мәдениеті. Рим мәдениеті көне дәуір мәдениетінің қорытындылаушы кезеңі болды. Ежелгі Рим мәдениетінің қалыптасу кезеңінде (б.з.б. 8 — 4 ғасырлар) этрустардың[[этрустар]]дың сәулет өнері үлгілерін бойына сіңірді. Ежелгі ғибадатханалар (Римдегі Капитолийлік Юпитер ғибадатханасы), кескіндемеосыған үлгілерімысал менбола сән және қосалқы өнері этрус өнері үлгілерін бойына сіңірдіалады. Б.з.б. 2 ғасыр мен 1 ғасырдың 1-жартысында базиликалар[[базилика]]лар мен термалар[[терма]]лар салына бастады. Б.з.б. 3 — 1 ғасырлардағы бейнелеу өнерінде портреттік мүсін ескерткіштер мен сыралғылар кең тарады. Бертінгі республика дәуірінде мүсін өнерінен эллиндік бағыт орын алып, грек ескерткіштерінен жаппай көшіру дәстүрге айналды. Монументтік сәндік кескіндеме жоғары сатыға көтерілді, мозаика мен глиптика өнері қанат жайды. Сәулет өнері империяның гүлдену кезеңінде (б.з.б. 1 ғасырдың 20-жылдары — б.з. 2 ғасыр) шарықтау биігіне көтерілді. Осы тұста арка мен ордердің, ғимаратты қабырға өрнек және мүсін ескерткіштерімен, мәрмәрмен безендірудің рөлі артты. Сәулет өнері бірте-бірте император мен империяның ұлылығын дәріптеу құралына айналды. Ежелгі Римдегі ең ірі амфитеатр — Колизей, Траян заманында — Рим қаласындағы форумдар (111 — 114, арх. Дамаскілік Аполлодор), Адриан кезіндегі ежелгі замандағы күмбезді құрылыстардың ең ірісі — Пантеон ірге көтерді. Рим театры ән, музыка, бидің басын қосқан тұрмыстық күлдіргі сахналарда өрбіді. Б.з.б. 300 жылы ш. ұлттық ателлана комедиясы (маска киген 4 кейіпкер) дүниеге келді. Б.з.б. 3 ғасырдың аяғында халық сауығының бір түрі — мим кеңінен дамыды. Осы кезеңде трагедия (претекста) мен комедияның (паллиата) жаңа түрлері пайда болды. Алғашында ойын-сауықтар ғибадатханалар жанында қойылды. Тұңғыш театр ғимаратын б.з.б. 55 — 52 жылы сәулетші Помпей тастан тұрғызды. Шамамен б.з.б. 4 ғасырда масканың пайда болуы актерлік өнердің дамуына кең жол ашты. Әйелдер рөлін ерлер орындады. Империя дәуірінде цирк ойындары, әсіресе ежелгі амфитеатрлар мен Колизейде қойылған гладиаторлар сайысы, аңшының қауіпті аңмен айқасын көрсету өріс алды. Рим театры, драматургиясы дүниежүз. театр өнерінің дамуында үлкен рөл атқарды.
Эллиндік мәдениет әсерімен дамыған Рим музыкасында тұрмыстық музыкалық-поэтикалық жанрлар (жеңіс, үйлену, дастарқан басы, қазаға байланысты әндер) қалыптасты. Поэзия мен музыка тығыз қарым-қатынаста дамып, Рим драмаларына речитативті сипаттағы музыкалық нөмірлер енгізілді. Классик. музыканы орындауда кифара және авлоспен бірге арфа іспетті псалтериум, самбика деп аталатын аспаптар да қолданылды. Хор мен оркестр сүйемелімен орындалатын пантомималардың Р. музыкасын дамытудағы рөлі ерекше. Әскери легиондарда үрлемелі оркестрлер жұмыс істеді. Рим цирктері мен театрларында көп адам қатысқан хор ансамбльдері (көбіне оркестрдің сүйемелдеуімен) өнер көрсетті. Жалпы Рим мәдениетінің бүкіл Еуропа мемлекеттері мәдениетінің қалыптасуы мен дамуында маңызы зор болды.
 
=== Ежелгі Рим өнері ===
{{main|Ежелгі Рим өнері}}
'''Ежелгі Рим өнері''' - Б. э. бұрынғы VIII ғасырдан б. э. V ғасырына дейінгі он екі ғасырдан астам кезеңді қамтитын тарихы бар [[Ежелгі Рим мәдениеті|Ежелгі Рим]] адамзатқа орасан бай мәдени, көркем мұра қалдырды.
Дүниежүзілік мәдениеттің асыл қазынасына Вергилийдің, [[Гораций]]дің [[Овидий]]дің поэзиялық туындылары, [[Тит Ливий|Ливий]] мен [[Тацит Публий Корнелий|Тациттің]] тарихи еңбектері, Лукрецийдің материалистік философиясы, Цицеронның шешендік өнері, [[Марк Валерий Марциал|Марциал]] мен [[Децим Юний Ювенал|Ювеналдың]] уытты [[сатира]]лары енді. Римдік право жүйесі заң туралы ойдың дамуында көрнекті роль атқарды. Ежелгі Рим шеберлері өзінен бұрынғы ерте дүние [[Өркениет|цивилизациялары]] көріп-білмеген алып [[сәулет]] [[ансамбль]]дері мен инженерлік ғимараттардың жаңа типін, реалистік мүсіндік [[портрет]] пен ғажайып [[фреска]]ларды, [[мозаика]]лар мен көркемдік кәсіп шығармаларын тудырды. Антик дүниесі өнерінің дамуы Рим өнерімен аяқталды. Ол ертедегі грек және ертедегі итальян өнерлерінің үздік жетістіктерін мұра етіп қабылдап, творчестволықпен қайта өңдеді. Рим шеберлері өздерінен бұрынғылардың дәстүрлерінен шабыт алғанымен, өздерінің өзгеше стилі мен творчестволық даралығын әрдайым сақтай білді. [[Ежелгі Рим мәдениеті|Рим мәдениеті]], оның өнері сияқты, ең алдымен Ежелгі [[Италия]] халықтары жасаған цивилизация топырағында өсіп-өнді, олардың арасында саяси да мәдени тұрғыдан анағұрлым дамығаны этрустар болды.
Ежелгі Рим шеберлері өзінен бұрынғы ерте дүние [[Өркениет|цивилизациялары]] көріп-білмеген алып [[сәулет]] [[ансамбль]]дері мен инженерлік ғимараттардың жаңа типін, реалистік мүсіндік [[портрет]] пен ғажайып [[фреска]]ларды, [[мозаика]]лар мен көркемдік кәсіп шығармаларын тудырды.
Антик дүниесі өнерінің дамуы Рим өнерімен аяқталды. Ол ертедегі грек және ертедегі итальян өнерлерінің үздік жетістіктерін мұра етіп қабылдап, творчестволықпен қайта өңдеді.
Рим шеберлері өздерінен бұрынғылардың дәстүрлерінен шабыт алғанымен, өздерінің өзгеше стилі мен творчестволық даралығын әрдайым сақтай білді.
[[Ежелгі Рим мәдениеті|Рим мәдениеті]], оның өнері сияқты, ең алдымен Ежелгі [[Италия]] халықтары жасаған цивилизация топырағында өсіп-өнді, олардың арасында саяси да мәдени тұрғыдан анағұрлым дамығаны этрустар болды.
 
=== Ежелгі Рим театры ===
 
[[Сурет:Forum Romanum Rom.jpg|thumb|]]
Ежелгі Рим театры
[[Грек театр]] мәдениеті дәстүрлі жаңа қоғамдық өмірдің ерекшелігіне орай, Ежелгі Рим театрында өзінің жаңа даму жолын тапты. Алғаш театр өнерінің пайда болуы — өнім жинап алу мейрамдары кезіндегі ойын-сауықтарға байланысты. Одан кейінгі театр элементтері [[ән]], [[музыка]], бидің басын қосқан тұрмыстық күлдіргі сахна — сатирлерде өрбіді. Б.з.д. 300 жылдар шамасында ұлттық ателлана [[комедия]]сы дүниеге келді. Ателланада маска киген тұрақты 4 кейіпкер болған: Макк, Буккон, Папп және Доссен. Осы кейіпкерлерді ойнайтын әуесқой актерлердің [[пьеса]]сы, мәтіні болған емес, сондықтан олардың [[импровизация]] жасауына кең жол ашылды. Ателлананы бертін келе кәсіби шебер актерлер ойнайтын болды.
 
Өкiмет бiржолата қарсылық қылған иудейлерге қарсы соғысқа, Веспасианда бас қолбасшыға тапты. Империяның (70-79) оның Веспасианы оған iшкi ұяттар және көтерiлiстерден кейiн қажетсiнетiн ұйымдастырушы алды. Ол Батав көтерiлiсi басты, мемлекеттiк шаруашылық Сенатқа қатынас және тәртiпке сал ұнамдардың ежелгi римдiк оңайлығының өзiмнiң үлгi бола бiтiрдi. Оның ұлы, (79-81) Тито, Иерусалим қиратқышы, император өкiметi бетте адамгершiлiктiң сәуле жиегiмен өзiне қоршады, кенже бала Веспасиан, (81-96) Домициан, растаумен тұқым қуалаушылықтың қағидасы бақыттың Римына әкелмейтiн жаңадан қызмет еттi. Әрдайым емес сәттi, Сенатпен жауласып және қастандықтың нәтижесiнде қаза тапқандығыменнен, Домициан тибериеге елiктедi, Рейн және Дунайда соғысты.
 
==Бес жақсы императорлар - (96—180 жылда) Антониндар==
 
Бұл қастандықтың салдарымен өкiметке шақыруы болды, генерал емес, Сенат ортасынан адамы, (96-98) жүйкелер жақсы оның императорларының бiрiн Римге (98-117) Ульпия Траян бала қылып алып бердi. Траян Испаниядан тек болды; оның төбесi империя болған әлеуметтiк процесстiң айрықша мәнi бар белгiсi болып табылады. Әйтеуiр, үстемдiлiктен кейiн екi ақсүйектiк туу, Юлиев және Клавдиев, римдiк тақта Италия муниципиясы және Испаниядан провинциалынан Гальба, содан соң императорлар Плебей көрiнiп қалады. Траян империяның жақсы дәуiрiмен екiншi ғасыр iстеп шыққан императорлардың қатары өзiменмен ашады: барлық олар - (117—138 ) Адриан, (138—161 ) Антонин Пий, (161—180 ) Марк Аврелий - (испандықтар оңтүстiк галлидан болған Антонинадан басқа) провинциал тегi; барлық олар негiзiн салушының бала асырап алуына өз төбесiмен мiндеттiген. Траян қолбасшы, империя сияқты даңқы шықты ең үлкен көлемнiң онында жеттi.