Кремний — нұсқалар арасындағы айырмашылық

ш
clean up, replaced: Пайдаланған әдебиет → Дереккөздер using AWB
ш (Bot: Migrating 118 interwiki links, now provided by Wikidata on d:q670 (translate me))
ш (clean up, replaced: Пайдаланған әдебиет → Дереккөздер using AWB)
[[Сурет:Silicon.svg|thumb|right|100px|Кремний ''Sі'']]
'''Кремний''' (''Sіlіcіum''), Sі – элементтердің [[Элементтердің периодтық жүйесі|периодтық жүйесінің]] ІV тобындағы элемент. Тұрақты 3 [[изотоп|изотопы]]ы – ''28Sі, 29Sі және 30Sі'' бар. [[Жер қыртысы|Жер қыртысындағы]]ндағы мөлшері 29,5%. Табиғатта [[оттек|оттектен]]тен кейінгі көп тараған элемент. <ref>Химия: Усманова М. Б., Сақариянова Қ. Н. Жалпы білім беретін мектептің 9-сыныбына арналған оқулық, 2-басылымы, өңделген, толықтырылған. - Алматы: Атамұра, 2009. - 288 бет. ISBN 9965-34-929-0</ref>
 
==Ашылуы==
Кремнийді алғаш рет [[1811]] жылы [[Жозеф Луи Гей-Люссак|Гей-Люссак]] пен [[Луи Жак Тенар|Л.Ж. Тенар]] ашқан. [[1824]] – [[1825]] жылдары [[Швеция|швед]] химигі [[Йёнс Якоб Берцелиус|Я.Берцелиус]] фторлы кремнийді калиймен тотықсыздандырып, ал [[1865]] жылы орыс ғалымы [[Николай Николаевич Бекетов|Н.Н. Бекетов]] төрт хлорлы кремний мен [[мырыш|мырышты]]ты әрекеттестіріп жеке бөліп алған.
 
==Физикалық қасиеті:==
Кремнийдің түсі күңгірт-сұр, шайырдай жылтыр, салмағы 2,32 г/м<sup>3</sup>, балқу t 1420С, қайнау t 2600С-қа жуық. [[Өнеркәсіп|Өнеркәсіпте]]те Кремний кремнеземді қыздырып, кокспен тотықсыздандыру, ал таза кремний төрт хлорлы кремнийді мырыш буымен [[Тотықсыздандырғыш|тотықсыздандыру]] арқылы алынады.
 
Қыздырғанда [[сутек|сутектен]]тен басқа кез-келген бейметалмен қосыла алады. Төменгі температурада [[Инертті газдар |инертті]]. Таза кремний [[темір]], [[мыс]], [[алюминий]], [[қорғасын]] қорытпаларында қолданылады. Ол мұндай қорытпалардың [[қышқылдар|қышқылдарға]]ға төзімді, мықты,[[электр|электрлік]]лік және [[магнит|магниттік]]тік қасиеттерін арттырады.
 
Кремний тау [[Хрусталь|хрусталі]] немесе кварц (Si0<sub>2</sub>) құрамында болады; ол (Si) қиын балқитын, металдық жылтыры бар, сұр түсті қатты зат. Оның каттылығы [[алмаз|алмаздан]]дан төмендеу.
 
[[Аморфты зат |Аморфты]] кремний коңыр түсті ұнтақ, [[реакция|реакцияға]]ға түсуі оңай зат.
 
==Химиялық қасиеті:==
 
==Қолданылуы==
* [[Техника|Техникада]]да шала өткізгіштер ретінде пайдаланылады.
* Si - электроникада жартылай өткізгіш ретінде қолданылады.
* SiC карборунд - бұрғылар, тегістегіш заттар жасауда, [[стоматология|стоматологиялық]]лық құралдар өндірісінде, отқа, қышқылға тезімді заттар алады.<ref name="source1"> "Қазақ энциклопедиясы"</ref>.
 
==Алынуы==
 
Лағыл ([[рубин]]) шыныда Сr<sup>3+</sup> ионы болады. Таза құмнан кварц
шыны өндіріледі, ол [[медицина|медицинада]]да (ультракүлгін сәулелерді өткізетіндіктен), химиялық ыдыстар жасауда қолданылады.
 
Цемент ендірісінің негізінде мына реакциялар жатыр:
 
Қазақстанда [[силикат]] енеркөсібінің кәсіпорындары төмендегідей болып шоғырланған:
* [[Маңғыстау|Маңғыстауда]]да - СаСО<sub>3</sub> [[әктас]];
* [[Жітіқара|Жітіқарада]]да ([[Қостанай облысы]]) - [[асбест]];
* [[Семей|Семейде]]де - цемент зауыты;
* [[Өскемен|Өскеменде]]де - «Аютас» зауыты;
* [[Ақтө|Ақтөбе]]бе, [[Тараз|Таразда]]да - шыны ендірісі;
* [[Ленгер]], [[Есік қаласы|Есік]], [[Өскемен|Өскеменде]]де - кірпіш зауыттары бар.
 
== Пайдаланған әдебиетДереккөздер </span>==
<references/>
 
{{Менделеевтін периодтык кестесі}}
 
{{Chem-stub}}
{{wikify}}
 
[[Санат:Кремний қосылыстары]]
[[Санат:Кремнийлі жыныстар]]
 
 
{{Chem-stub}}
 
{{Link FA|sk}}