Бірінші дүниежүзілік соғыс — нұсқалар арасындағы айырмашылық

ш
clean up, replaced: Пайдаланған әдебиет → Дереккөздер using AWB
ш (Bot: Migrating 153 interwiki links, now provided by Wikidata on d:q361 (translate me))
ш (clean up, replaced: Пайдаланған әдебиет → Дереккөздер using AWB)
[[Сурет:World War I-d.jpg|thumb|right|]]
'''''Бірінші дүниежізілік соғыстың шығу себептері және оның сипаты'''''
<p style="text-indent: 25px;"> [[Империалистік дәуір]]де жеке елдердің біркелкі дамымауының нәтижесінде бірінші [[дүниежүзілік соғыс]] болды. [[ХХ ғасыр]]дың басында халықаралық жағдай күрт шиеленісіп, ірі [[Мемлекет|мемлекеттермемлекет]]тер арасындағы бақталастық [[күрес]] күшейді. [[Англия]] дүниежүзілік шеберхана атанған дәрежесінен өнеркәсібі дамудағы бірінші орнынан айрылды. Елдің басын біріктіру арқасында және [[Француз]]–прусс соғысының нәтижесінде бес миллиард марк контрибуция алған [[Германия]] өз экономикасын жедел дамыту мүмкіндігіне жетіп, өнеркәсіп өнімдерін шығаруда Англияны үшінші орынға ығыстырып, дүиие жүзінде [[АҚШ]]-тан кейінгі екінші орынға шықты. [[1912]] жылы мысалы, [[Германия]]да 17,6 миллион тонна шойын қорытылса, [[Англия]]да 9 миллион тонна ғана болды. Экономикалық қуатыныц шапшаң өсуін пайдаланған жас герман империалистері жаңа нарықтық аймақтарды алуға, отарланған жерлерді қайта бөлісуге, еуропалық континентте билік жүргізуге тырысты.
[[Сурет:Returning from World War I.tif|thumb|left|]]
<p style="text-indent: 25px;"> Германияның күшеюі [[Еуропа]]дағы басқа ірі мемлекеттерді абыржытты. Әсіресе отарлап алған жері жеткілікті әрі өнеркәсібі ерте дамыған, байырғы империалистік елдерді ― Франция мен [[Ресей]]ді қатты алаңдатты. Оның үстіне герман–австриялық одақ шартына қол қойылды, оған Италияның қосылуы жас герман империалистерінің [[Еуропа]]дағы салмағын күшейтті. Осы құрылған үштік одаққа жауап ретінде [[орыс-француз одағы]] пайда болды. Бұл еуропалық мемлекеттерді екі антогонистік топқа бөліп, екі жақты шешуші шайқасқа дайындыққа кірісті.
<p style="text-indent: 25px;"> Алайда, британиялык басқарушы топтар осы екі тогопистік одаққа деген қарым катынасын бірден айқын ұстаған жоқ. Өйткені, ағылшын империалистерінің француз және ресейлік империалис-теріне карағанда карама кайшылықтары күрделі еді. Тіпті [[Англия]] алғашқы империалистерінің Еуропадағы ықпалының өзінің орыс және француз бақталастарын әлсіз деп ессптеді. Ресейді әлсірету мақсатымен британиялық басшылар 1902 жылы ағылшын-жапон одақ шартын жасады. [[Жапония]] мұны өзінің Ресейге қарсы соғысында шебер пайдаланды.
[[Сурет:USS Emeline World War I.jpg|thumb|right|]]
Дегенмен, германдық сауданың өсуі, оның жаңа нарықтарды иемденіп, одан ағылшын бұйымдарын ығыстыра бастауы Англия мен Германия арасындағы қатынасты қиындата түсті.
<p style="text-indent: 25px;"> Германияның қуатты әскери-теңіз флот құру үшін бағдарлама жасауы Англияның сыртқы саясатына күрт өзгерістер енгізді. 1904 жылы бұл елде Франциямен жақындасу үшін ірі қадамдар жасалды. Бұл Англия мен Ресей арасындағы қарым-катынастардың жақсаруына алғы шарт жасадьі. Патша өкіметі Антантаға тәуелді еді. 1908 жылы оның шет елдерге борышы 8 миллиард сомға тең болды. Оның үстіне Ресей Англия меи Францияның көмегі арқасында бұғаздарды пайдалануға үміт етті. Ал [[Антанта]] Германиямен үлкен соғыс бола қалған жағдайда Ресейдің ірі -әскери күшін пайдаланбақ еді. Бірақ ағылшын-орыс қатынастарын жақсарту ісі қиындыққа түсті. Ең алдымен олар өздерінің [[Иран]], [[Ауғанстан]], [[Тибет]]тегі бақталасты істерін реттеді. Ақырында орыс-француз одағы мен ағылшын–француз [[Антанта]]сы бірігіп, үштік келісімге айналды.
<p style="text-indent: 25px;"> Үштік келісімдегі жағдай да осындай еді. Өзара қырқыс тоқталмаганымен, күш алып келе жатқан жас герман империализмі алдында біршама жұптарын сақтай білді. Мысалы, Мароккадағы імпериалистік билік үшін таластың арты 1911 жылы герман-француз соғысына айналу қаупі туған кезде Англия батыл түрде Францияны қолдады. Германия шегінуге мәжбүр болды, оның солтүстік Африкада отарларға ие болу ойы іске асқаң жоқ.
Антанта Үштік Одаққа жік салу арқылы әлсіретуге тырысты. Оған 1911 жылғы [[Түрік]]–[[Италия]] соғысын пайдаланды, Антанта Италияны қолдады. Ал Германия Түркияға көмек көрсете алмады. Себебі Австрия–Венгрия, Италия және Германия одақтастар еді. Соғыстың нәтижесінде Италия Ливияны билеу құкына ие болды.
[[Сурет:World War I pilot.jpg|thumb|left|]]
<p style="text-indent: 25px;"> Екі империалистік блоктардың арасындағы күрес 1912–1913 жылдары Балқан соғыстарында жалғасып ақырында бірінші дүниежүзілік соғыстың басталуын тездетті. [[Бірінші Балқан соғысы]] (9.Х.1912—30.V.1913) Балқан одағы мен Түркия арасында болды. Балқан одағының құрамына [[Болгария]], [[Сербия]], Греция және Черногория кірді. Оның құрылуына Ресей мен Антанта белсене қатысты. Осы Одақ арқылы олар Германияның Оңтүстік және Оңтүстік-Шығыс Еуропадағы ықпалын әлсіретуге тырысты. Алайда, бұл бағытта Англия екіұшты саясат жүргізді. Ол бұл ауданда Германияны әлсіреткісі келгенімен, Ресейдің ықпалының өсуін қаламады да, Түркиядан біржола қол үзгісі келмеді және Ресейдің бұғаздарды пайдалану ниетіне онша қолдау жасамады. Ірі мемлекеттерден қолдау таппаған Түркия жеңілді. Лондон бітімі бойынша Түркия [[Стамбул]] мен Шығыс Франциядағы шағын жерден басқа барлық еуропалық аймағынан айырылды. Германия тағы да батылсыздық көрсетті. Соғыстан Балкан одағы нығайып шықты. Болгарияның шоқтығы биіктеді. Балкан түбегінде Антанта бағыты күшейді.
<p style="text-indent: 25px;"> Әйтсе дс Балкан одағының мемлекеттері өз жеңістерінің нәтижелерін бөлісе алмады. Оны Герман-Австрия топтары пайдаланып, болгар-серб одағын кұлатудын бар амалын істеді. Олар Болгарияны қолдады. Ал Сербия мея Греция оған қарсы жасырын келісімге келді. Екінші Балкан соғысына әкеп соқты (29.VI—10.VIII.1913). Онда Греция, Сербия және Черногория Болгарияға қарсы соғысты. Оларға Румыния мен Түркия қосылды. Соғыс Болгарияның женілуімен аяқталды.
<p style="text-indent: 25px;"> Бухарест бітімі бойынша Болгария [[Румыния]]ға Оңтүстік [[Македония]] және Батыс [[Фракея]]ның бір бөлігін, Сербияға Солтүстік Македонияны тұтас дерлік берді.
Балкан соғыстары жалықтарға қайғы-қасірет әкелді. Онда [[Черногория]] 11,9 мың, Греция 68 мың, Сербия 71 мың, Болгария 156 мың, Түркия 156 мың адамынан айырылды.
[[Сурет:Homecoming troops World War I.jpg|thumb|right|]]
Бұл соғыстың қорытындысында герман дипломатиясы жетістіктерге жетті. Балкан Одағы жойылды. Болгария Антанта ықпалынан кетті. Оның есесіне Румыния Австрия ықпалынан кетіп, Ресеймен жақындасты. Сөйтіп, Балкан түбегіндегі бірінші топ – Сербия, Черногория, [[Греция]] және Румыния Антантадан қолдау тапты, екінші топ Болгария мен Түркия Германиямен бірікті.
<p style="text-indent: 25px;"> Төніп келе жатқан соғысты АҚШ өзінің экономикалық және саяси бағытын нығайтуға пайдалануға тырысты. Олардың өкілі полковник Хауз екі блокты бір-бірінс айдап салудың бар амалын жасады. Алдымен ол АҚШ (бейтараптық сақтайды деп жариялады, ал соғыс бола қалған жағдайда Англия Ресей үшін соғысқа кіріспеуі мүмкін деген болжам жасады. Мұндай тұжырымдар Герман империалистерінің үмітін арттырып, оларды соғысқа итсрмеледі.
Алайда Австрия–Венгрия 28 шілдеде Сербияға соғыс жариялады. Оған жауап ретінде Ресей мобилизацияға кірісті. Германия 1914 жылдың 1-ші тамызында Ресейге, тамызда Францияға соғыс жариялады. 5-ші тамызда Англия ресми түрде соғысқа кірісті. Осы жағдайда АҚШ бейтараптық сақтады. Ал Түркия мен Болгария австро-германдық блок жағына шықты.
<p style="text-indent: 25px;"> Бірінші дүниежүзілік согыстың басталуына Германия мен Англия арасындағы антогонизм шешуші роль атқарды. Осы басты қайшылықпен қатар Германия мен Францияның [[Эльзас]] және [[Лотарингия]] үшін, Германия мен Ресейдің [[Константинополь]] және бұғаздар үшін, Ресей мен Түркияның [[Армения]] және Константинополь үшін, Австрия мен Ресейдің Балкан үшін, Австрия мен [[Италия]]ның [[Албания]] үшін талас-тартыстары себеп болды.
[[Сурет:Saranda (World War I).jpg|thumb|right|]]
Бірінші дүниежүзілік соғыс сипаты жағынан әділетсіз, жаулаушылық, империалистік соғыс болды. Мемлекеттер жаулау-шылық саясат жүргізді. Соғыс ірі мемлекеттердің империалистік катынастарынан туды. Олар отарлар мен ұсақ елдерді қайта бөлісу үшін ұрыс дала ұрыс даласына шықты. Бұл соғыста екі қақтығыс алдыңғы шепте тұрды. Бірі Англия мен Германия, екіншісі Герман мен Ресей арасында болды. Осы үш ірі мемлекет бірінші дүниежүзілік соғысты бастаушылар болды. Ал қалғандары олардың одақтастары еді. Соғыс шеңберіне біртіндеп құрамында бір жарым миллиардтан астам халық бар 38 мемлекет кірді. Төрттік одаққа Германия, Германия отарларымен, Австрия-Венгрия, Түркия мен Болгария кірді. Ал Антантаға — [[Англия]], [[Ресей]], [[Франция]], [[Бельгия]], [[АҚШ]], [[Португалия]], (бәрінің де отарлары бар) [[Сербия]], [[Жапония]], [[Румыния]], [[Греция]], [[Черногория]] және басқа елдер енді. Империалистік соғысқа байланысты армия қатарына 77 миллион адам шақырылды. Оның ішінде [[Германия]] – 13,2 миллион, [[Австрия-Венгрия]] – 9 миллион, [[Түркия]] – 1,8 миллион, [[Болгария]] – 1 миллион, [[Ресей]] – 19 миллион, [[Англия]] – 9,4 миллион, [[Франция]] – 8,1 миллион, [[Италия]] – 5,6 миллион, [[АҚШ]] – 3,9 миллион, [[Румыния]] – 1 миллион және тағы басқалар.s<ref> Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007.
ISBN 9965-32-491-3 </ref><ref> Қазақстанның қазіргі заман тарихы: Жалпы білім беретін мектептің 9-сыныбына арналған окулық. 2-басылымы, өңделген. Жалпы редакциясын басқарған тарих ғылымының докторы, профессор Б. Ғ. Аяған. Алматы: Атамұра, 2009. ISBN 9965-34-933-9</ref></p>
== Дереккөздер ==
== Пайдаланған әдебиет ==
<references/>
 
{{Stub}}
{{wikify}}
 
[[Санат:Бірінші дүниежүзілік соғыс| ]]
 
 
{{Stub}}
 
{{Link FA|ast}}