Силикаттар — нұсқалар арасындағы айырмашылық

ш
clean up, replaced: Пайдаланған әдебиет → Дереккөздер using AWB
ш (clean up, replaced: Пайдаланған әдебиет → Дереккөздер using AWB)
 
'''Силикаттар''' ({{lang-la|sіlex — шақпақ}}) — [[кремнийлі қышқылдар|кремнийлі қышқылдардың]]дың тұздары. Силикаттардың құрамында [SіO]<sub>4</sub> тетраэдрлік иондар немесе тетраэдрлардың бір-бірімен қосылуының нәтижесінде түзілген күрделі иондар болады. Силикаттар — табиғатта кең тараған, жер қыртысы массасының шамамен 3/4 бөлігі мен барлық белгілі минералдардың шамамен 1/3 бөлігін құрайды (дала штаттары, слюдалар, саз, сирек кездесетін [[берилл]], [[бертрандит]], [[поллуций]], [[циркон]], т.б.). Силикаттар — [[керамика]], [[цемент]], [[әйнек]], [[асбест]], [[сода|содалар]]лар, кейбір металдарды алудағы негізгі шикізат;
 
Химиялық тұздар әдісі бойынша барлық силикаттарды әр түрлі кремний қышқылдарының тұздары деп қарайды. Соған байланысты силикаттарды оттекті кремний тұздарының топтарына беледі.
==1. Химиялық тұздар әдісінің негізі==
Кремний тотығына (кремнеземге) әр түрлі мөлшерде су молекуласы қосылатын болса, соған сәйкес әр түрлі кремний қышқылдары шығады. Сол қышқылдардыц түздары әр түрлі силикат минералдардың топтарын құрайды. Мысалы, судың бір ғана молекуласы
қосылса, ол метакремний қышқылы (SiО<sub>2</sub> + H<sub>2</sub>О = H<sub>2</sub>SiО<sub>3</sub>) болады. Бұл қышқылдың тұзы [[метасиликат]] деп аталады. Мысалы, волластонит минералы осы [[метасиликат|метасиликатқа]]қа жатады. Өйткені оның химиялық формуласы — CaSiО<sub>3</sub> .
 
Егер бір бөлік кремний тотығына екі бөлік су қосылса, ол [[ортокремний]] қышқылы (SiО<sub>2</sub> + 2H<sub>2</sub>О = H<sub>4</sub>SiО<sub>4</sub>) деп аталады. Бұл қышқылдың тұздары [[ортосиликаттар]] тобын кұрайды.
==2. Силикаттaрды кристалдық ішкі құрылысы бойыншатоптaудың негізі==
Кейінгі кезде кристалдардың ішкі құрылыстарын рентгендік әдістермен зерттеу нәтижелеріне қарағанда силикаттар ішінде [SiО<sub>4</sub>] бөлшегі
ерекше орьш алады. Бұл бөлшекте кремний ионы ортада болады да, оның айналасында төрт оттек иондары төрт бұрышты тетраэдр формасында орналасады. Бұл [[тетраэдр|тетраэдрда]]да кремний мен оттек иондарының арасы көбінесе тұрақ ты (1,6 А) және байланысы басқа катиондардан гөрі әлдеқайда берік келеді. Сонымен,
барлық силикат атаулыда комплексті анион [SiО<sub>4</sub>]<sup>4-</sup> - ең негізгі құрылыстық бөлшек болып табылады. Осы кремний-оттек (қысқаша силот) тетраэдрлерінің өз ара қүрылыс туріне карай силикаттардың да әр түрлі қасиеттері болатыны анықталған. Басқаша айтқанда силикаттардың барлық физикалық жоне химиялық қасиеттері силот тетраэдрлерінің бір-бірімен жалғасу түріне (құрылысына) байланысты болатыны байқалған. Мысалы, силот тетраэдрі жеке түрде болса, опан берік жұмыр кристалдар түзіледі. Тетраэдрлер бір сызық бойыпда тізбектеліп келсе, онан талшық ты минералдар пайда болады. Тетраэдрлер жалпақ жазық бойынша қабаттасып тіркесетін болса, онан жұқа қабыршақты слюда сияқты минералдар шығады.
 
Сонымен, комплексті анионда О : Si қатысы 4 : 1-ден 2 : 1-ге дейін өзгереді. Осы қатынастың мөлшеріне қарай бұл әдіс силикаттарды химиялық тұздар түрінде қарап әдісіне байланысады. Жоғарыда айтылған «жұп», «тақ» тұздар деген түсініктердің өзі осы тетраэдрлердің «жұп» және «тақ» санына байланысты алынған.
 
Мұнда жалпы еске ала кететін бір жағдай мынау. Кремниі төрт оң зарядты, оттек екі теріс зарядты, ал төрт оттектің жалпы теріс зарядты саны сегіз болады. Сонда төрт оң, төрт теріс заряд нейтрал түрге айналғанда, төрт теріс заряд артық қалады. Сондықтан силот тетраэдрлер төрт зарядты комплексті анион [SiО<sub>4</sub>]<sub>4</sub> - болып табылады. Әрбір екі тетраэдр өз ара бір бүрыштары арқылы қосылатын болса, сол бүрыштағы оттек екеуіне ортақ болады да, сол оттегінің заряды нейтрал түрге айналады. Мұнда тек сыртқы алғы оттектің алты заряды ғана еркін болады. Демек, мұнда кремнийдін, жалпы саны 2, оттектің саны 7, заряд саны 6, яғни [Si<sub>2</sub>О<sub>7</sub> ]<sub>6</sub> - болады. Осы сияқты силот тетраэдрлері үштен, төрттен, алтыдан қосақталғанда ион сандары және соған байланысты заряд сандары да өзгеріп отырады.<ref> Кристаллография, минералогия, петрография. Бұл кітап Абай атындағы Қазақтың мемлекеттік педагогты институтының, география факультетінде оқылған лекциялардың негізінде жазылды, 1990. ISBN 2—9—3 254—69</ref>
 
== Дереккөздер==
== Пайдаланған әдебиет==
<references/>
 
 
{{Суретсіз мақала}}
 
[[Санат:Химия]]
[[Санат:Минералогия]]