Басаяқтылар — нұсқалар арасындағы айырмашылық

ш
clean up, replaced: Пайдаланған әдебиет → Дереккөздер using AWB
ш Оымртқасыздар» деген санатты аластады; «Омыртқасыздар» деген санатты қосты (HotCat...)
ш (clean up, replaced: Пайдаланған әдебиет → Дереккөздер using AWB)
[[Сурет:Haeckel_GamochoniaHaeckel Gamochonia.jpg|thumb|Басаяқтылар]]
'''Басаяқтылар''' ([[Cephalopoda]]) – [[моллюскілер]] типіне жататын [[омыртқасыз жануарлар]] класы. Екі класс тармағына бөлінеді: төрт [[желбезектілер]] немесе сыртқы [[бақалшақтылар]] ([[Тetrabranchіa]] – [[Еctocochlea]]) және екі желбезектілер немесе ішкі бақалшақтылар ([[Dіbranchіa]] – [[Coleoіdae]]). Бұлардың 650-ден астам түрлері теңіздер мен мұхитта тіршілік етеді. Денесі жалаңаш ([[наутилус]] деген түрінің ғана бақалшағы бар), тұрқы 1 см-ден 18 м-ге (алып кальмарлар) дейін. Басы денесінен анық жіктелген, аузының айналасындағы жемін ұстауға арналған 8 – 10 қармалауыштарының жабысқақ сорғыштары бар, кейде [[Мүйіз|мүйізденгенмүйіз]]денген ілмешегі болады. Басаяқтылардың басының бауыр жағында орналасқан [[мантия]] қуысына жалғасатын түтікше бар. Басаяқтылар [[мантия қуысы]]нан енген суды [[түтікше]] арқылы қысыммен сыртқа шығарып, соның екпінімен қозғалады. Олардың жұтқыншағында [[үккіші]] ([[радула]]) орналасқан. [[Ауыз қуысы|Ауыз қуысына]]на бір немесе екі жұп [[Сілекей безі|сілекей бездері]] ашылады ([[осьминог|осьминогтардың]]тардың артқы сілекей бездері [[у]] шығарады). Кейбір түрінде жіңішке шегі қапшық тәрізді [[Қарын|қарынғақарын]]ға жалғасады, онда қорғаныш қызметін атқаратын ерекше [[секреция]] ([[сия]]) безі бар. Жұп не қос жұп желбезегімен тыныс алады. Тұйық [[Қан Айналымы|қан айналу жүйесі]] өте күрделі, себебі, [[Омыртқасыздар|омыртқасыздардыңомыртқасыздар]]дың ішінде тек Басаяқтылардың ғана жүрегі бір [[қарынша]] және екі жүрекшеге бөлінеді (ішкі бақалшақтыларда төртеу болады). Миы, сезім мүшелері, әсіресе, көзі жақсы дамыған. Бұлар негізінен дара жыныстылар, аталықтары жалған қолға ([[гектокотиль]]ге) айналған қармалауышымен ұрықтарын аналықтарының мантия қуысына салу арқылы [[Ұрықтану|ұрықтандырады]]. Басаяқтылар – [[жыртқыштар]], олар көбінесе [[балықтар|балықтарды]]ды, [[шаянтәрізділер|шаянтәрізділерді]]ді жейді. Ал өздері – судағы сүтқоректілердің (әсіресе, кашалоттардың) жемі. Басаяқтылардың кәсіптік маңызы зор. [[Қытай]], [[Жапония]], [[Корея]], т.б. елдерде тағамға пайдаланылады. Бұлардың етінің сапасы балық етінен де артық, сондықтан жыл сайын 1,64 млн. т (оның 1,2 млн. т-сы [[кальмарлар]]) Басаяқтылар ауланады.<ref name="source1">Қазақ Энциклопедиясы</ref>
 
'''Басаяқты ұлулар''' - жоғары ұйымдастырылған [[теңіз]] [[ұлу|ұлулар]]лар классы. Мезо-кайнозой кезеңінен бастап басаяқты ұлулар [[балықтар|балықтармен]]мен бәсекелістікте [[пайда]] болған, негізгінен сүйектестілермен. Соның нәтижесінде [[биология|биологиялық]]лық ұқсас бейімдеушілік пайда болған. [[Дене|Денесі]]сі 1 см-ден 5 м, билатериальді, симмметриялы, әдетте ірі денемен юасқа бөледі. Түрі өзгерген [[аяқ|аяғы]] шанаға айналған воронкаға айналған. Денесін мантия жапқан, мантиясы мен воронкасы реактивті түрде жүзуге мүмкіндік беретін пропульсивті [[мүше|мүшеге]]ге айналған. Көпшілігінде қосалқы жүзу мүшелеріне, жұп жүзбеқанаттар немесе мантияның екі жақ [[қабырға|қабырғалары]]лары. Аяқтарында еміздіктері, кейбір [[кальмар|кальмарларда]]ларда олар ілмектерге айналған. Басаяқты ұлулардың бақылшықтары ішінде, (наутилустан басқа), кейбіреулерінде жетілмеген немесе жойылған; ұрғашы аргонавтарда жұмыртқапы сақтау үшін ерекше сыртқы бақалшақтары бар. Шеміршекті бас [[сүйек|сүйектерлер]]терлер бар. [[Ми|Миы]]ы күрделі. Басының жағында екі ірі жақсы дамыған [[көз|көздері]]дері орналасқан. Басаяқты рулар денесінің реңін жылдам өзгертеді. Жарықтандыру мүшелері бар. Қан жүйес тұйық. Даражыныстылар, кейде жыныстық диморфизм байқалады. Тіршілігінде 1-ак рет көбейеді, содан кейін өледі. Басаяқты рулар [[жұмыртқа|жұмыртқалары]]лары ірі, сарыуызға бай. Пелагиалық немесе су түбінде қармақтың дернәсілдері шығады. Көпшілік түрлерінде [[ұрпақ|ұрпақтарына]]тарына қарқомшылығы байқалады. 7 клас тармағы бар, оның 6 жойылған түрлер, (наутилоиден және жойылып кеткен аммониттер), 1, қазіргі [[заман|заманғы]]ғы, 2 желбезекті 7 отряды бар, (қазіргі кальмарлар, каракатицалар, сегізаяқтар, вампироморфтар мен жойылып кеткен Aulacocevatida Fhragmoteutida мен белемниттер). ТМД-да 60 түрі бар, олар Солтүстік және Қиыр Шығыс теңіздеріндетаралған. Пелагикалық [[жануар|жануарлары]]лары, жыртқыштар және [[су]] түбі организмдері. Көптеген басаяқты ұлулар кәсіпшілік нысаны, кейбір түрлері, фармацевтикалық шикізат ретінде қолданылады.<ref>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Биология / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын - Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2007. - 1028 б. ISBN 9965-08-286-3</ref>
 
== Дереккөздер==
== Пайдаланған әдебиет==
<references/>
 
{{stub}}
{{wikify}}
 
[[Санат:Басаяқтылар]]
[[Санат:Омыртқасыздар]]
 
 
{{stub}}