Каспий теңізі — нұсқалар арасындағы айырмашылық

ш
clean up, replaced: Әзербайжан → Әзірбайжан (6), Пайдаланылған әдебиет → Дереккөздер using AWB
ш (clean up, replaced: Әзербайжан → Әзірбайжан (6), Пайдаланылған әдебиет → Дереккөздер using AWB)
'''Каспий теңізі''' ({{Lang-tk|Hazar deňzi}}, {{lang-fa|دریای خزر}} — ''Daryâ-ye Xazar'', {{Lang-az|Xəzər dənizi}}) — [[Еуропа]] мен [[Азия]] аралығында орналасқан [[жер]] шарындағы [[ең үлкен тұйық көл]]. Үлкендігіне қарап, оны теңіз деп атайды. Аты [[XVI]] ғасырдың аяғында осы [[теңіз]] жағасында қоныстанған [[Каспи]] тайпаларына байланысты қалыптасқан. Грузияда Каспи қаласы қазір де бар. Сонымен бірге [[Гиркан]] (I ғасыр), [[Хазар]] (ІІ-Х ғасыр), [[Хвалын]] (Х-ХІІІ ғасыр) және т.б. тарихи атаулары бар. Олар соңғы үш мың жылдағы өмір сүрген халықтардың қойған аттары.
[[file:Caspian sea region RU.png|220px|left|thumb|Каспий жағалауындағы мемлекеттер]]
Каспий теңізі [[неоген дәуірі]]нің аяғында жер қыртысының көтерілуінен [[Қара теңіз]]ден бөлінді. Бұл кезді Каспий теңізінің пайда болған уақыты деп есептеуге болады. Каспий теңізінің жалпы ауданы 376 мың км<sup>2</sup>. Оның беті теңіз деңгейінен 28 м төмен жатыр. Теңіз солтүстіктен оңтүстікке қарай 1200 км-ге созыла орналасқан. Теңіздің ендірек жері - 435 км, ал енсіз жері - 193 км. Каспий теңізінің жағалау сызығының ұзындығы - 7000 км. Оның суы 5 мемлекеттің нсағалауын шайып жатыр. Жағалау сызығының Қазақстан үлесіне - 29% (2340 км), [[Ресей]]ге - 16%, [[ӘзербайжанӘзірбайжан]]ға - 20%, [[Түрікменстан]]ға - 21%, [[Иран Ислам Республикасы]] - 14% тиеді.</p>
 
<p style="text-indent: 25px; text-align: justify;">Каспий теңізіне 130-ға жуық өзендер мен ағынды сулар Құнды. Олардың теңізге қүятын жиынтық ағыны жылына орташа есеппен 300 км<sup>3</sup>. Осы мөлшердің 80%-ы Еділ өзені- нің, 5%-ы - Жайықтың үлесіне тиеді. Ағынның 10-11%- ын Батыс жағалаудағы өзендер [[Терек]], [[Сулак]], Самур, Кура және т.б. береді. Қалған 4-5%-ы Иран жағалауы өзендерінен келеді. Шығыс жағалауларда тұрақты ағын сулар жоқ.
</p>
*Ірі түбектері: [[Маңғыстау түбегі]], [[Апшерон]], [[Аграхан]], [[Красноводск]], [[Шелекен]].
<p style="text-indent: 25px;">Ойпатты тегіс жағалау басым. Жағалауында теңіз суының бұрыңғы жоғары тұрған кезеңін дәлелдейтін теңіз террасалары көп.</p>
 
</p>
</tr>
<tr>
<p style="text-indent: 25px; text-align: justify;">[[File:Iran southern caspian energy prospects 2004.jpg|170px|left]]
Теңіз екі климаттық белдеуле орналасқан. Солтүстігі қоңыржай континентті климатта, оңтүстік батысы — [[құрғақ субтропик]]тер, шығысы [[Орта Азия]] шұғыл континентті климаттар арасында жатыр. [[Жаз]]да [[Каспий]] теңізінің беті қатты қызады, температура барлық бөлігінде де бірдей: шілдеде орташа температура 240<sup>о</sup>-260<sup>о</sup>С. [[Қыс]]та [[температура]] өзгеше. Солтүстігінде [[қыс]]ы аязды болып келеді. [[Қаңтар]] айының орташа температурасы -7-11<sup>о</sup>С. Орта бөлігінде 10<sup>о</sup>-50<sup>о</sup>С, ал оңтүстікте 8<sup>о</sup>-10<sup>о</sup>С. Қаңтардың ең төменгі температура -38<sup>о</sup>С-қа жетелі. Теңіздің шығыс жағалауының қысы барлық ендікте де батыс жағалауға қарағанда суықтау келеді. Қыс айларында Каспий теңізінің тек солтүстік таяз бөлігі ғана қатады. Мұздың қалыңдығы 2 м-ге дейін жетелі. Судың жоғарғы қабаттарының қысқы температура солтүстігінде -1<sup>о</sup>-тан 0<sup>о</sup>-қа дейін, оңтүстігінде 10<sup>о</sup>-11<sup>о</sup>С-қа дейін жоғарылайды. Тамыз айында температура айдынның бірқатар бөлігінде 240С, ал оңтүстікте 28"С-қа дейін көтеріледі.</p>
 
<br />
<br />
</tr>
<tr>
<hr style="margin-left: 30px; margin-right: 30px; background-color:#5da130" />
[[file:Caspian sea from namak abrood.jpg|left|200px|Иран]]<p style="text-indent: 25px; text-align: justify;">
Қазіргі заманның балық шаруашылығы — балық аулауды реттеу, аса бағалы балық түрлерін (бекіре, қортпа, шоқыр жөне пілмай) табиғи және жасанды жолмен көбейту жұмыстарына негізделген. Жыл сайын 11 балық з-ты ([[Ресей]]дің, [[ӘзербайжанӘзірбайжан]]ның, [[Қазақстан]]ның) Каспий теңізіне 75 млн. балық шабақтарын жібереді. 1998 жылдан бері [[Атырау]]дағы 2 [[балық]] з-ты жылына 6 млн. бекіре балығының шабағын дайындайды. [[|Балық уылдырығы|Балықтар уылдырығын]] [[тұщы су]]ға шашады, қор жинау үшін тұзды суға шығады. Мысалы, [[шортан]], [[оңғақ]], [[қызылқанат балық]], [[алабұға]] теңіздің атырауына ([[дельта]]) дейін өрістесе, [[қаракөз]], [[табан]], [[көк-серке]] [[тұзды су]]да (тұздылығы 10 — 11%о), ал бекіре тәрізділер судың өте тұзды жерінде тіршілік етуге бейімделген. Каспий теңізінде 2 тропиктік жүйе қалыптасқан. Солтүстік-Шығыс Каспий аумағында құстардың 278 түрі мекендейді. Соның ішінде Казақстанның және Ресейдің "Қызыл кітабына" енгізілген өте сирек кездесетін калбағай, карабай, сары құтан, бұйра бірқазан, т.б. бар. Ал [[Каспий итбалығы]] — тек қана Каспий теңізінде тіршілік ететін сүтқоректі. 1920 ж. 1 млн-нан астам итбалықтың 120 мыңы ауланған болса, 1980 жылдың аяғында 360 — 450 мыңға дейін азайған итбалықтың — 27 мыңы, 1990 ж. — 13,8 мыңы, 1996 ж. — 8 мыңы ауланған. 2000 ж. [[сәуір]] — [[тамыз]] айларында індеттен олардың 15 мыңы қырылды. Каспий итбалығының жаппай қырылуы — Каспийдің солтүстік бөлігіндегі гидрометеорология және экологиялық жағдайлардың нашарлауынан теңіз жануарлары иммунитетінің төмендеуін көрсетеді. Каспий ойпатында өсімдіктің 88 тұқымдас, 371 туыс бірігетін 945 түрі өседі. Соның ішінде 357 түрі жоғары сатыдағы өсімдік-терге (25 түрі эндемиктер) жатады, 6 түрі — Казақстанның "[[Қызыл кітап|Қызыл кітабына]]" енгізілген. Ал теңіздің өзінде [[су өсімдіктері]]нің 728 түрі (оның 5 түрі — жоғары сатыдағылар) өседі. [[Теңіз өсімдіктері]] жамылғысының [[құрлық өсімдіктері]]нен көп айырмашылығы бар. Құрлықта, негізінен, [[гүлді өсімдіктер]], ал суда [[балдырлар]] (64 түрі) кездеседі. Солтүстік Каспийде негізінен [[қамыс]], [[теңіз шөбі]], [[шалаң]], [[егеушөп]], [[арамот]], [[мүйізжапырақ]] өседі. Бұл өсімдіктер балықтардың уылдырығының су түбінде бекуі үшін қажет, сондай-ақ, [[су құстары]] мен кейбір балық түрлеріне қорек болады. Солтүстік Каспий жағалауының әсем табиғатына, оның экологиялық жағдайына [[атмосфера]]ның, [[топырақ жамылғысы]]ның, [[судың ластануы]] үлкен қауіп төндіруде. Атмосфераның ластануына мүнай-газ өндіретін және оны кайта өңдейтін кәсіпорындар әсер етуде.</p>
<hr style="margin-left: 30px; margin-right: 30px; background-color:#5da130" />
[[file:Bay in Baku.JPG|200px|left|Баку]] <p style="text-indent: 25px; text-align: justify;">Мысалы; 1998 ж. Атырау облысы бойынша атмосфераға 135,1 мың т зиянды заттар (онын ішінде 132,8 мың т газ тәрізді заттар, 2,3 мың т катты заттар) шығарылған. Бұл [[улы заттар]]ды атмосфераға, негізінен, ескі технологиялық жабдықтармен жабдықталған 3,5 мың [[мұнай ұңғымасы]] шығарады. Мұнай кәсіпшілігінің ең басты экологиялық проблемасы — [[ілеспе газ]]ды іске жарату. Қазір жылына 800 млн.3 газ ауада жанады (2001). Мұнай кен орындарында мұнай өнімдерін өңдеу кезінде мұнай мен калдық сулардың топырақ пен грунтқа төгілуі оларды ластайды. Солтүстік Каспий жағалауының мұнай өнімдері қалдықтарымен ластанған аумақ. 194 мың га жерді алып жатса, төгілген мұнайдың мөлшері 1 млн. т-дан асады (2001). Теңіз деңгейінің көтерілуіне және мүнайдың теңізге төгілуіне байланысты теңіз суының құрамында мұнай өнімдерінің қалдықтары, [[фенол]], [[хлорлы органикалық пестицидтер]], [[аммо нийлы азот]], ауыр металдардың мөлшері рұқсат етілген шектен бірнеше есе жоғары екені анықталған. Судағы мүк концентрациясы [[мамыр]]-[[шілде]] айларында байқалады. Теңіз жағалауының мұнай және мұнай өнімдерімен, улы газдармен ластануы [[планктондар]] мен теңіз суында тіршілік ететін [[жануарлар]] мен [[өсімдіктер]]дің жаппай жойылуына әкелуде. Теңіз түбіндегі шөгінділердің мұнай өнімдерімен ластануы бентостық тіршілік ететін [[организмдер]] мен [[моллюскілер]]ге, сондай-ақ, [[су құстары]] мен балықтарға да зиянын тигізуде. Мыс., 1900 жылмен салыстырганда Каспий т-нде балық аулау 3 есеге, яғни 500 — 600 мың т-дан 180 мың т-ға дейін азайды. Теңіз суын ең қауіпті ластаушы заттың бірі — ыдырамайтын ауыр металдар (мыс., [[мырыш]], [[барий]]). Судағы мыс пен мырыштың мөлшері 20 мкг/л (рұқсат етілген шектен 2 есе артық), ал барийдікі — 50 мкг/л (бүл — 5 есе артық). Каспий жағалауы аймағының ластануы онда тіршілік ететін организмдерге ғана емес, жергілікті тұрғындардың денсаулығына да үлкен қәуіп төндіруде. Сондықтан, Каспий теңізі жағалауындағы 5 мемлекет ([[ӘзербайжанӘзірбайжан]], [[Иран]], [[Ресей]], [[Түрікменстан]] жөне [[Қазақстан]]) Дүниежүзілік банкпен, [[БҰҰ|БҰҰ-ның]] Адамды қоршаған орта жөніндегі бағдарламасымен бірлесе отырып, Каспий экологиялық бағдарламасын ([[Каспий экологиялық программасы|КЭП]]) жасап, оны іске асыруда. Бұл бағдарламаның негізгі мақсаты – экологиялық тұрақтылықты дамыту және Каспий аймағының табиғи ресурстарын тиімді басқаруды қамтамасыз ету. КЭП-тің негізгі бағыттары: теңіз деңгейінің езгерісі жағдайында жергілікті тұрғындардың түрмысы мен шаруашылық жұмыстарының тұрақтылығын қамтамасыз ету; Каспий теңізі мен оның биоресурстарын ластанудан арылтып, қоршаған орта жағдайын жақсарту; теңіздің экожүйесін сауықгырып, қалпына келтіру және оның биологиялық алуан түрлілігін сақтау; аймақта экологиялық. қауіпсіздікті жөне қорнай өнімдерінің ең жоғары шаған ортаның қалыпты » дайын сақтап, ондағы тұрақты тіршіліктің дамуын қамтамасыз ету.<ref>Каспий экологиялық программасы, Информациялық бюллетень, 2001,№2.-61 бет.</ref>
</p>
<hr style="margin-left: 30px; margin-right: 30px; background-color:#5da130" />
===Каспий маңы халқы===
<hr style="background-color:#2e8b57"/>
[[file:Baku Bulvar.jpg|270px|left|ӘзербайжанӘзірбайжан|thumb]]<p style="text-indent: 25px; text-align: justify;">
Каспий теңізінде балық аулау кәсібі жақсы дамыған. Теңізден [[бекіре]] тұқымдастары, [[майшабақ]], [[табан]], [[торта]], [[көксерке]], [[сазан]], [[килька]] көптеп ауланады. Каспий теңізі қара уылдырық өндірілетін су айдындары арасында дүние жүзі бойынша алдыңғы орындардың бірінде. Итбалық аулау ертеден жолға қойылған. Каспий теңізі өңірі көптеген [[Еуразия]] халықтарының этнография және мәдени бастауының маңызды бір ошағы саналады, яғни тарихи-мәдени өлке болып табылады. Каспий өңірінің тоғыз жолдың торабы болуы ондағы этногенетикалық үрдістерге айтарлықтай әсерін тигізді. Ғылымға сүйенсек, Каспий өңірінде осыдан 1 млн. жылдай бұрын адамдардың арғы тегі – гоминидтер пайда болған. Каспийдің шығыс жағалауындағы үңгірлер мен даланың аңғарлық аумағында, аңшылар мен балықшылардың алғашқы қауымдық құрылыс қоныстарының іздері кездеседі. Үстірттің оңтүстік-шығыс аймағында неолит тұрғындарының ескерткіштері табылды. Қола дәуірінде [[Андрон]] мәдениеті және [[Кима]] мәдениеті қалыптасты. Біздің заманымыздан бұрын 8-мыңжылдықтан б.з. 1-мыңжылдығының бірінші жартысы аралығында [[Еділ]] мен [[Жайық]] өзендері аралығын отырықшы әрі көшпенді тайпалар қоныс етті. Солтүстік-Шығыс Каспий өңірінде көшпелілердің ежелгі дәуірдегі тарихи ескерткіштері сақталған. Біздің заманымыздан бұрын1-мыңжылдықта Арал-Каспий өңірінде сақ, сармат, каспи тайпалары және оған туыстас тағы басқа тайпалар қоныстанған. Қарабұғазкөл жағалауындағы біздің заманымыздан бұрын5 – 7 ғасырларға жататын кесенелер массагет тайпалары мәдениетінің озық үлгілері болып табылады. Ежелгі грек тарихшысы [[Страбон]]: “Каспий теңізі жағалауында тұратын көшпелілерді дайлар деп атайды” деп жазады.</p>
<hr style="background-color:#2e8b57"/>
==Тарихы==
[[File:Surikov1906.jpg|thumb|[[Степан Тимофеевич Разин|Стенька Разин]] ([[Суриков, Василий Иванович|Василий Суриков]])]]<p style="text-indent: 25px; text-align: justify;">6 ғасырдың орта тұсында Каспий өңірі [[Батыс түрік қағанаты]]ның иелігінде болды. Орта ғасырларда Каспий өңірі халықаралық сауда-дипломатиялық қатынастар торабы болды. Каспий өңірінің ортағасырлық тарихында хазарлар, қыпшақтар үлкен рөл атқарды.</p>
<p style="text-indent: 25px; text-align: justify;">Шыңғыс хан империясы құрылғаннан кейін теңіздің солтүстік, солтүстік-шығыс бөлігі Алтын Орда иелігіне көшті. Алтын Орда ыдырап, оның орнында пайда болған [[Қырым хандығы]], [[Ноғай Ордасы]], [[Астрахан]] ([[Қажы Тархан]]) хандықтарын жаулап алған Ресей империясы Каспий өңірін де иемдене бастады. [[Ресей]] мен [[Парсы]] елдері арасындағы алғашқы келісім – [[Решт келісімі]] болды. Ондағы келісімде Каспий теңізіне және [[Кура]] мен [[Аракс]] өзендерінде Ресей еркін сауда және кеме қатынасын қолдануына мүмкіндік алды. Кейін теңіз айдыны демаркацияланып, біраз бөлігі Ресейге қарады. [[1813]] жылы [[Гүлстан келісімі]]нде, одан кейін [[Түрікменшай келісімі]]нде ([[1828]]) Ресейге Каспий теңізінде толық әскери флот құруына рұқсат берілді. Парсылар тек сауда және кеме қатынасымен шектелді. Кеңес Одағы Каспий теңізі-ндегі монополиялық құқықтан бас тартып, [[1921]], [[1935]] және [[1940]] жылдардағы Кеңес – Иран келісімінде Каспий теңізінде кеме қатынасын жүзеге асыруға екі ел тең құқықты деп саналды. [[КСРО]] ыдыраған соң ([[1991]]), Каспий теңізі жағалауындағы бес мемлекет ([[ӘзербайжанӘзірбайжан]], [[Иран]], [[Қазақстан]], [[Ресей]], [[Түрікменстан]]) Каспий теңізі мәртебесін айқындауға ұмтылды. Осыған орай,[[2002]] жылы 23 – 24 сәуірде Ашғабатта Каспий жағалауы мемлекеттерінің алғашқы саммиті өтті. Ашғабат кездесуінде бірде-бір құжатқа қол қойылмағанымен, бес мемлекет басшыларының жоғары дәрежелі басқосуы түйінді мәселені байыптылықпен шешу ісіне қосылған елеулі үлес болды. Ең бастысы, проблеманы талқылау барысында оны қалай да шешудің қажеттілігіне деген мүдделі пікірталас өріс алды. Тұңғыш рет проблема барынша ашық қойылып, егжей-тегжейлі талқыланды. [[Қазақстан]] ұстанған бағытты Ресей де, ӘзербайжанӘзірбайжан да қолдады.</p>
</tr>
<table>
* [[Төп-Қараған]]
 
==Дереккөздертер==
==Пайдаланылған әдебиеттер==
<references/>
{{Commons|Caspian Sea}}