Тоғыз-құмалақ — нұсқалар арасындағы айырмашылық

ш
clean up, replaced: Пайдаланған әдебиет → Дереккөздер using AWB
ш (Bot: Migrating 6 interwiki links, now provided by Wikidata on d:q2562001 (translate me))
ш (clean up, replaced: Пайдаланған әдебиет → Дереккөздер using AWB)
[[Сурет:Тоғыз_құмалақТоғыз құмалақ.jpg|250px|thumb|Тоғыз құмалақ тақтасының жалпы құрылысы]]
'''Тоғыз-құмалақ''' — [[қазақ]]тың ұлттық дәстүрлі ойындарының бірі, ақыл-ой ойыны.
 
Қазіргі кезде әлемнің көптеген елдерінде тоғыз-құмалақ жақсы насихатталып жатыр. Мәселен, [[Моңғолия]]да мектептерде тоғыз-құмалақтан [[олимпиада]] өтеді екен. [[Қытай]]да, [[Қарақалпақстан]]да кітаптар, ғылыми еңбектер шығуда. Сондай-ақ, көршілес [[Алтай]]да, [[Қарашай-Шеркеш]]те, [[Саха]]да үйірмелер ашылып, [[Еуропа]]ның бірнеше елдерінде тоғыз-құмалақ ойналып жатыр деген дерек бар.
 
Қазір әлемде тоғыз-құмалаққа ұқсас мысырлық ''калах'', [[Шри-Ланка]]да ''олинда калия'', [[қырғыздар]]да ''тогузкоргоол'', африкалықтарда ''манкала'', ''габата'', ''абапа'', ''нам-нам'', ''бао'', ''тамподуо'', ''омвесо'', ''маработ'', тұрақты америкалықтарда ''аджи-бото'', ''варри роунд'' және ''роунд'', азиялықтарда ''сунгка'', ''паллангули'', ''гонгкак'' сынды ойындар бар.
 
Мәселен, Африкадағы [[Уганда]] елінің ''омвесо'' деген ұлттық ойыны бар. Оның тоғыз-құмалақтан ерекшелігі отау саны көп (32 отау) те бірақ құмалақ саны аз (64 құмалақ). Осы ойынды угандалықтар әлемдік интеллектуалдық ойындардың қатарына кіргізіп, одан жыл сайын біресе Америкада, біресе [[Англия]]да олимпиадалар өткізеді екен. Немесе Шри-Ланканың ''манкала'' типіндегі жеті отаулық ''олинда калия'' ойын түрін алайық. Белгілі тоғыз-құмалақ маманы Мақсат Шотаевтың айтуынша, қазір бұл ойын, Интернет арқылы жедел дамып келе жатыр.
Кейде бастаушы үшін – ақ жағы, қостаушы үшін қара жағы деген тіркестерді де қолданамыз.
 
Тақтаның жазу үлгісіндегі жалпы құрылысы төмендегідей:
 
{|class="wikitable"
===Жүріс жасау ерекшеліктері===
Жүріс ойыншылар тарапынан кезектесіп жүріледі.
Жүрісті кімнің жасайтыны жеребемен немесе қарсыластардың келісімімен анықталады.
 
*1.Жүріс жасау үшін өз жағыңыздағы отаулардың бірінен біреуін орнына қалдырып,
Тарату сәтінде құмалақтар өз отауларымыздан асып кететін болса,
қарсыластың отауына таратамыз.
Егер соңғы құмалақ қарсыластың тақ санды құмалағы бар отауына түсіп, ондағы құмалақтарды жұп қылса (2, 4, 6, 10, 12), сол отаудағы құмалақтар ұтып алынып, өз қазанымызға салынады.
 
Егер соңғы құмалақ қарсыластың жұп санды құмалағы бар отауына түсіп (3 құмалақтан басқа),
тақ қылса немесе өз отауымызға түссе, құмалақ ұтып алынбайды.
 
Мәселен, жоғарыдағы тақтадағы алғашқы жағдайда бастаушы №3 отаудағы 9 құмалағын таратса, соңғысы қарсыласының №6 отауына барып түседі және ондағы 9 құмалақ соңғы құмалақпен 10 болып, ұтып алынады және қазанға салынады.
 
Сол кезде тақтада төмендегідей жағдай қалыптасады.
|отаулар||№9||№8||№7||№6||№5||№4||№3||№2||№1
|}
 
*2.Отаудағы жалғыз құмалақ көрші отауға жүргенде орны бос қалады.
Тоғызқұмалақ ойынында құмалақтан басқа ойында бір рет қарсыластың отауын ұтып алуға да болады. Оны ежелде – “тұзды үй”, қазіргі тілде – тұздық деп атайды.
*4.Тұздық алу үшін жүріс жасаған кезде, қарсыластың екі құмалағы бар отауына
таратқан құмалағыңыздың соңғысын түсіру керек.
 
Сонда сол отауда қалыптасқан 3 құмалақпен бірге отау да ұтып алынып, ойынның
аяғына дейін сіздің меншігіңізге айналады.
 
Енді жүріс жасалған сайын тұздық алынған отауға түсетін бір құмалақ,
|}
 
Енді қостаушы отауларындағы 8 құмалақты қазанына салып, ойынның есебін жүргізеді.
 
Есеп 76-86. Қостаушы ұтты.
*9.Егер “атсырау” жағдайында қосымша жүріс жүрілген кезде, құмалақтар амалсыздан қарсыластың отауларының біріне түсіп, жүріс беретін болса, ойын әрі қарай жалғаса береді.
 
Сонымен қатар ойыншы ойын барысында 82 құмалақ жинаса да, нәтиженің дәлдігі үшін ойынды соңына дейін ойнауы тиіс.<ref> «Қазақ энциклопедиясының» </ref><ref>Қазақстан - спортшылар елі. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: "Сөздік-Словарь". ISBN 9965-822-57-3 </ref>
 
== Тағы қараңыз ==
* [http://www.9kumalak.com Қазақстан Республикасы Тоғызқұмалақ Федерациясының ресми сайты]
 
==Дереккөздер==
==Пайдаланған әдебиет==
<references/>
 
{{wikify}}
 
[[Санат:Қазақ мәдениеті]]
[[Санат:Қазақ ұлттық ойындары]]
[[Санат:Ұлттық ойындар]]
 
 
{{stub}}
{{wikify}}