Девианттық мінез-құлық — нұсқалар арасындағы айырмашылық

ш
clean up, replaced: Пайдаланған әдебиет → Дереккөздер using AWB
ш (Перемещение 1 интервики-ссылки в Викиданные (d:Q623184))
ш (clean up, replaced: Пайдаланған әдебиет → Дереккөздер using AWB)
'''Девиантты мінез-құлық''' ( {{lang-la|deviatio}} - ауытқу) - жалпыға ортақ ережелерден ауытқитын әлеуметтік іс-әрекет, осы ережелерді бұзатын адамдар мен әлеуметтік топтардың қылықтары; қабылданған құқықтық немесе моральдық нормаларды бұзған адамның мінез-кұлқы.<ref name="name">Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Педагогика / О 74 Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын - Павлодар: "ЭКО" ҒӨФ. 2006. - 482 б. ISBN 9965-808-85-6</ref>
 
Кең мағынасында ''девиантты мінез-құлық'' кез келген әлеуметтік ережелерден (мысалы, оның ішінде жағымды: батырлық, аса еңбек-қорлық, [[альтруизм]], өзін құрбан ету, аса үлкен рөл ойнау, жетістіктермен қатар, жағымсыз: қылмыс, қоғамдық тәртіпті бұзу, адамгершілік ережелерін, дәстүрді, әдет-ғұрыптарды аттап өту, өзіне-өзі қол жұмсау және т.б.) ауыт- қушылықты білдіреді.
 
Ал, тар мағынасында қалыптасқан құқықтық және өнегелік ережелерді тек белінен басып, аттап өту деп түсініледі. Мүндай ''девиантты мінез-құлық'' әлеуметтік өмірді ыдыратып, әлеуметтік аномияға әкеп соқтырады. Ол конформизмге қарама-қарсы. Девиантты мінез-құлық әлеуметтік себептері қоғамның мәдени құндылықтары мен оларға қол жет- кізудің әлеуметтік қолдау тапқан құралдарының арасындағы алшақтықта ([[Роберт Мертон|Р.Мертон]]), әлеуметтік құндылықтардың, ережелердің, қатынастардың әлсіздігі мен қарама-қайшылықтығында ([[Эмиль Дюркгейм|Э.Дюркгейм]]). '''Девиантты мінез-құлыққа''' жауап ретінде қоғам немесе әлеуметтік топ арнайы әлеуметтік санкциялар қолданып, өз мүшелерін ондай қылықтары үшін жазалайды.<ref> Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007.
ISBN 9965-32-491-3 </ref>
 
'''Девианттық мінез-құлық''' әлеуметтенудегі '''девиантты мінез-құлық''' тұжырымдамасын қалыптастырған француз әлеументтанушысы [[Эмиль Дюркгейм]]. Ол әлеуметтік девиацияны түсіндіру үшін [[аномия]] тұжырымдамасын ұсынды. «[[Аномия]]» термині француз тілінен аударғанда ұжымның, заңның болмауы.
Ал, [[Роберт Мертон]] мінез-құлық ауытқушылығының себебін қоғамның мәдени мақсаттары мен оған жетудің әлеуметтік мақұлданған жолдарының арасындағы үйлеспеушілік деп түсіндіреді.
Девиантты мінез-құлықтың сыртқы физикалық жағдайларына [[климат|климаттық]]тық, [[геофизика|геофизикалық]]лық, [[экология|экологиялық]]лық факторларды енгіземіз. Мысалы, шу, [[геомагнит|геомагниттік]]тік, өзгеріс, таршылық, т.б жағдайлар үрей туғызып агрессивті және басқа да қажетсіз мінез-құлықтың көрінуінің бір себебі болады. Сонымен бірге әлеуметтік орта әсерлері де өз ықпалын тигізеді:
* '''''қоғамдық үрдістер''''' (әлеуметтік-экономикалық жағдай, мемлекеттік саясат, [[салт-дәстүр]], [[бұқаралық ақпарат құралдары]], т.б.);
* '''''тұлға бар әлеуметтік топ мінездемесі''''' ([[этика|этикалық]]лық құрылым, әлеуметтік мәртебе, [[референтті топ]],);
* '''''микроәлеуметтік орта''''' (отбасының өмір стилі және деңгейлері, отбасындағы өзарақарым-қатынас типі, отбасындағы тәрбие стилі, достар, басқа да маңызды адамдар).
Девиация бірнеше типтен тұрады: '''девиантты, делинквентті''' және '''криминалды мінез-құлық'''.
Үшіншілері оларды негізгі бес факторға бөліп қарастырады.
''Оларды жекеше қарастыратын болсақ:''<br>
1. '''[[Биология|Биологиялық факторлар]]''' – баланың әлеуметтік бейімделуіне кедергі жасайтын [[физиология|физиологиялық]]лық және [[анатомия|анатомиялық]]лық жағымсыз ерекшеліктер. Оларға мыналар жатады:
* ұрпақтан-ұрпаққа берілетін немесе ананың жүкті болғанда дұрыс тамақтанбауы, [[арақ-шарап]], [[нашақорлы заттар|нашақорлы заттарды]]ды пайдалануы, [[темекі]] тартуы, ананың физикалық, психикалық т.б. сырқаттары себеп болатын [[генетика|генетикалық]]лық факторлар: ақыл-ой дамуының бұзылуы, есту, көру кемшіліктері, жүйке жүйесінің зақымдауынан пайда болған денедегі кемшіліктер.
* [[психофизиология|психофизиологиялық факторлар]]: психофизиологиялық күш, дау-жанжал, келіспеушілік жағдайлар, адам организмдеріне кері әсер ететін, қоршаған ортаның [[химия|химиялық құрамы]], соматикалық, [[аллергия|аллергиялық]]лық, токсикалық ауруларға душар ететін энергетикалық технологияның жаңа түрлері;
* [[физиология|физиологиялық факторлар]]: сөйлеу дефекттері, адам бойындағы соматикалық кемшіліктер.
Бұлардың бәрі адамның қоршаған ортаға, жеке адамдарға деген жағымсыз қарым-қатынасын тудырады, ал балалар болса, өзіндік сезім мен танымдық деңгейіне байланысты, құрбы-құрдастары арасында, ұжымда еркін сезіне алмайды, қатынасы бұзылады.<br><br>
 
2. [[Психологиялық факторлар]]. Бұған баладағы [[психопатология|психопатологиялар]]лар мен мінездегі кейбір қасиеттердің басым болуы т.б. жатады. Бұл ауытқушылықтар жүйелік-психикалық ауруларда, психопатияда, неврастенияда т.б. көрінеді. Акцентуациялық сипаттағы мінезді балалар өте ашушаң, дөрекі болады. Оларға міндетті түрде әлеуметтік-медициналық реабилитация, сонымен қоса, арнайы ұйымдастырылған тәрбиелік жұмыстар жүргізу керек.
Баланың әрбір даму сатысында, олардың психикалық қасиеттері, тұлғалық және мінездегі ерекшеліктері қалыптасып, дамып отырады. Бала даму барысында әлеуметтік ортаға бейімделуі немесе керісінше бейімделмей, жатсынып кетуі мүмкін.
Егер, балаға ата-ананың жылуы, махаббаты, ықыласы жетіспесе, онда, ол ата-анасынан шеттеніп кетеді. Шеттену - невротикалық реакциялар, қоршаған ортамен қатынастың бұзылуы, сезімдік (эмоциалық) тепе-теңсіздік және суықтық, ашуланшақтық, психикалық аурулар және психологиялық патологиялар сияқты жағымсыз мінез-құлықтың пайда болуына жол ашады. Егер, балада адамгершілік құндылықтар қалыптаспаса, онда, ол [[пайдакүнемдік]], [[қанағатсыздық]], [[зорлаушылық]], [[дөрекілік]] т.б. сияқты жағымсыз қасиеттерге бейім тұрады.<br><br>
 
3. '''Әлеуметтік-педагогикалық факторлар'''. Олар мектептік, отбасылық, қоғамдық тәрбиедегі кемшіліктердің нәтижесінде, баланың оқудағы үлгермеушілігіне байланысты. Мұндай балалар көбінесе мектепке дайындығы жоқ, үйге берілген оқу тапсырмаларына және бағаларға парықсыз қарайтындар. Бұның бәрі баланың оқудағы бейімсіздігін көрсетеді. Оқушының оқудағы бейімсіздігінің ([[дезадаптация]]) қалыптасуы мынадай сатылардан өтеді:
* оқудағы декомпенсация – баланың жалпы мектепке деген қызығушылығы жоғары, бірақ бір немесе бірнеше пәнді оқуда қиыншылықтарға тап болуынан;
* '''тұрақсыз, конфликті стиль''' – толық емес отбасындағы, ажырасу кезіндегі, ата-ана мен балалар бөлек тұрған жағдайдағы тәлім-тәрбиелік кемшіліктерден туындайды;
* '''асоциалды стиль''' - ата-ананың арақ ішуі, нашақор заттарды пайдалануы, криминалды іс-әрекет, аморальді өмір сүру жағдайы, отбасылық қаттыгездік, зорлаушылық жатады.
Балаға көрсетілген қатыгездік қатынасқа жататындар: қинаушылық, физикалық, эмоционалды, жыныстық зорлық-зомбылық. Қатыгездік үйде, далада, мектепте, балалар үйлерінде, ауруханада көрсетілуі мүмкін. Мұндай іс-әрекетке душар болған балалар қалыпты түрде даму көрмей, қоршаған ортаға бейімделе алмай қалады. Соның әсерінен, бала өзін жаман, керексізбін деп сезінеді. Баланың қаттыгездікке жауап беру түрі баланың жасына, тұлғалық ерекшелігіне, әлеуметтік тәжірибесіне байланысты. Психикалық реакциялардан басқа (қорқыныш, үрей, ұйқының бұзылуы, тәбеттің болмауы т.б.) балалардың мінез-құлқы да өзгереді: агрессия жоғарылайды, төбелескіш, өзіне сенімсіз, ұялшақ, өзіне деген бағасы өте төмен болады. Зерттеулерге қарағанда, зорлық-зомбылықты көп көрген балалар өскенде зорлаушы рөлінде болуды қалайды.<br><br>
 
4. '''Әлеуметтік-экономикалық факторлар'''. Әлеуметтің теңсіздігі, қоғамның кедей және бай болып бөлінуі, жұрттың кедейленуі, жұмыссыздық, инфляция, әлеуметтік кернеу, т.б.<br><br>
 
5. '''Моралді-этикалық факторлар'''. Қазіргі қоғамның адамгершілік қасиеттерінің деңгейі төмен болуы, рухани құндылықтардың бұзылуы.
'''Девиантты мінез-құлықты''' балаларды түзету күрделі әрі қиын әрі ұзақ процесс. Оны іске асыруда көп шыдамдылық пен белсенділік қажет. Қазіргі, осы саладағы әлеуметтік, педагогикалық талаптар мен жүзеге асырылып жатқан тәжірибелер негізінде, бұл саладағы тәрбие міндеттерін жүзеге асыруда мынадай шарттарды орындау қажеттігі туады:
* оқушыларды салауатты өмір салтын қалыптастыру үшін жасалған жалпы білім беретін бағдарламаларды тиімді пайдалану;
* салауатты өмір салтын қалыптастыруға, қауіпсіз тіршілік етуге бағытталған тәрбиелік бағдарламаларды ұштастыра пайдалану;
* девиантты мінезге ие балалардың білім алуы мен бос уақытын пайдалы іс-әрекеттермен өткізу жолдарын қарастыратын жаңа кешенді бағдарламалар құру;<br><br>
 
Қорыта айтқанды,''' девиантты мінез-құлықты''' балалармен тәрбиелік жұмыстарын жүргізуде римдік философ [[Сенекан|Сенеканың]]ың: «әрбір адам өмірінің тек кейбір жақтарын ойлап талдайды, бірақ ешкім жалпы өмір туралы ойланбайды» деген ой-пікіріне сүйене отырып, девиацияға коррекция жасаушы әрбір маман ұстаз, баланың тек кейбір мінездік кемшіліктерін түзетіп қана қоймай, оларды, қоғамдық өмірдің талаптарымен ұштасқан дұрыс қарым-қатынас жолына қайтып әкеліп, ары қарай қалыптаса дамуына, әлеуметтенуіне көмектесуі қажет. Бұл педагогикалық іс-әрекеттер мазмұны, қоғам өмірінде бекіген адамгершілік қадір-қасиеттер мәнімен, талаптарымен тікелей байланыстыра, адамдар арасындағы қарым-қатынастар ([[достық]], [[жолдастық]], [[туыстық]], [[сүйіспеншілік]], [[махаббат]] т.б.) нормаларымен ұштастырыла жүзеге асырылғанда, балалар бойында '''девиантты мінез-құлықтың''' өріс алмауына және оларды мектеп қабырғасынан бастап әлеуметтендіруге мүмкідік жасалады.<ref>Биекенов К., Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7</ref>
 
==Тағы қараныз==
* [[Медицина]]
 
==Дереккөздер==
==Пайдаланған әдебиет==
<references/>
{{wikify}}
 
{{Суретсіз мақала}}
 
[[Санат:Сөздік]]
[[Санат:Педагогика]]