Арал теңізі — нұсқалар арасындағы айырмашылық

ш
Түйіндемесі өңделмейді
ш (clean up, replaced: 1998 ISBN → 1998 жыл. ISBN (2) using AWB)
ш
[[Сурет:Aralskoje more.gif|thumb|250px|Әр жылдық анимациялық карта]]
 
Арал теңізі, [[Кайнозой|Кайнозой дәуірінің]] дәуірінің орта шетінде, яғни бұдан ''21 млн. 1200 жыл'' бұрын [[Каспий теңізі]]не қосылып жатқан. Бұған теңіздің терістік бетіндегі қазіргі [[Сарышығанақ]], [[Ақеспе]] тұсынан 80 метр тереңдіктен [[Олигоцен|Олигоцен]] уақытында]] өмір сүрген [[Бекіре|қызыл балықтың]], ірі [[ұлу]]дың, [[кит]]тің омыртқа сүйектерінің тасқа айнала бастаған күйінде табылуы дәлел болмақ. Бұл теңіздің кезінде [[мұхит]]пен қосылып жатқандығын көрсетеді. Сондай-ақ Арал маңынан [[акула]]ның тісі мен сүйегі табылды. [[19 ғасыр|ХІХ ғасыр]]дың орта кезіндегі Арал-Каспий ойпатының пайда болуы жөніндегі болжамдардан Арал бассейнінің [[геология]]лық ерте кезеңде [[Жерорта теңізі]]мен тұтасып жатқан су айдыны екенін, оның кейінгі [[Альпі]]лік дәуірлерде жер қыртысының көтерілуіне байланысты ұсақ су айдындарына бөлінгенін білеміз. Сондай-ақ, Арал теңізінің көлемі жайлы, Арал теңізі жайлы ұғымдар сонау ерте дүние әдебиеттерінде де кездеседі.
 
Ендеше қазіргі кезде әлем елдері назарын өзіне аударып отырған осы су айдынын зерттеу сол ерте заманан бүгінгі күнге дейін жалғасып келеді деуге болады. Міне, сондықтан да көне зерттеулер мен қазіргі жаңа мәліметтерді салыстыру арқылы Арал теңізі бассейнімен оның жағалауының даму [[эволюция]]сын, сондай-ақ ғасырлар бойы өзгеру сипатын анықтау қиын емес. Мысалы, ежелгі заманның өзінде Арал теңізі көп елдерге мәлім болған. Өйткені, сол IХ-X ғасырлардағы араб ғалымдары – [[Ибн Хордадбех]], [[Ибн Руста]], [[Әл-Масуди]], [[Әл-Истахри]] келтірген мәліметтер аса құнды саналады. Демек, бұл еңбектерден сол кездегі Аралдың көлемі мен жағаларының пішіні туралы мағлұмат алуға болады.
[[Ибн Хордадбех|Ибн-Хордадабех]] «''Китаби-ал-масалик Вал-мамлик''» саяхаттар мен мемлекеттер кітабы атты еңбегінде [[Амудария]]ны -Жейхун, Арал теңізін - Күрдер көлі деп атайды. Ал [[Ибн Руста|Ибн-Рустеннің]] Амудария мен Арал теңізі туралы жазғандары неғұрлым нақты, оның мәліметтері бойынша, Арал теңізінің көлемі 80 фарсах (бір фарсах-6 шақырым). Теңіздің басты жағалауындағы Жоталары Сиякух (қара таулар) деп аталады. Ал оң жақ жағалауы батпақты, онда қалың орман өскен. Демек аталмыш Сиякух – үстіртің тік жарлы құздары болуы мүмкін. Өйткені оның батыс жағалауы қазір де биік келеді, кейбір нүктелердің биіктігі 190 метрге жетеді.
 
Сол сияқты Араб географы [[Әл-Истахри]] Арал теңізін «''Хорезм көлі''» деп атаған және [[Сырдария]] жөнінде мәліметтер келтірген. Истахри былай дейді: «''Бұл көлдің айналасы 100 фарсах. Суы тұзды, көлге Жейхун, Илаш Сырдария және басқа өзендер құяды''». Сондай-ақ [[10 ғасыр|Х ғасырда]] өмір сүрген белгісіз автордың парсы тілінде жазған «''Худуд-ал Алам шығыстан батысқа дейінгі әлем облыстары''» атты қолжазбасында да Арал теңізінің сипаттамасы берілген. Мұнда теңіздің көлемі 300 фарсахқа тең келетіні және [[жағалау]]ларының құмды екені жазылған. Жоғарыдағы Арал теңізі жөнінде мәлімет қалдырушылар негізінен теңізді арнайы зерттеген адамдар емес, жолшыбай көргенін жазған саяхатшылар, жалпы дүниежүзілік [[әдебиет]]ке қатысты шағын дерек жинаған шолушылар. Сондықтан бұл кезде Арал теңізі жайлы нақты ғылыми зерттеулер болған жоқ деуге болады. Дегенмен осы өлкенің сол кезеңдегі көрсетілген табиғат жағдайлары мен қазіргі табиғатының өзгерісін салыстыра қарағанда өңірдің сипатынының бұрынғы кезде нақты қандай болғандығына көз жеткізуге болады.
 
Негізгі Арал теңізі жайлы нақты деректі мәліметтердің жиналуы, яғни арнайы зерттеулердің басталуы [[17 ғасыр|ХVІІ]]-[[19 ғасыр|ХІХ ғасыр]]лардың еншісіне тиеді. Өйткені бүгінгі Арал деген атау сол [[17 ғасыр|ХVІІ ғасырдан]] бергі жерге берілген. Яғни [[1740]]-[[1741]] жылдары [[Сырдария]] мен Арал маңын зерттеуге алғашқылардың бірі болып, Иван Мурауин қатысып, тұңғыш рет Арал теңізінің шығыс жағалауларын өте дәлдікпен арнайы түсірілімге түсіріп, карта жасаған. Жалпы Арал теңізі жайлы соңғы толық зерттеулер [[1946]]–[[1950]] жылдар аралығында болған. Ондағы мәліметтер бойынша теңіз көлемі ''66 мың'' шаршы шақырымды құрап, ең ұзын бөлігі 424 шақырым, ал ендігі бөлігі 292 шақырым, орташа тереңдігі ''16,1 метр'', ең терең жері ''68 метр'' деп сипатталып жазылған. Содан қалған бүгінгі теңізде шамамен ''15-20 мың'' шаршы шақырымға жуық қана су айдындары бар көрінеді. Теңіздің осындай тартылуына орай өңірде алғаш рет [[2001]] жылы Арал теңізінің табаны қала орны болған деген болжам жасалды, ал бұл күндері осы болжам шындыққа айнала бастағандай.
Арал ойысы – Арал теңізі [[ойпат]]ын және оның солтүстігін, шығысы мен оңтүстік-шығысын алып жатқан [[мезозой]]-[[кайнозой]] шөгінділерінен құралған тектоникалық құрылым; геоморфология тұрғыдан алғанда солтүстік [[Қызылқұм]]ға жалғасып жатқан ойпат. [[Тұран жазығы|Тұран плитасының]] құрамына енеді. Ауданы ''350 мың км<sup>2</sup>'' шамасында. Арал ойысының солтүстік-шығысы, [[Тұран]] шығысы, оңтүстігі жайпақ жазық, ал [[Үстірт]]ке жалғасатын батыс жағы тік жарлы болып келеді.
 
Арал ойысы солтігінде Торғай ойысының оңтүстік шетімен, шығысында [[Аққырқақұм қыраты]]мен, оңтүстігінде төменгі [[Әмудария]] мегаантиклиналімен шектеседі. Ойыстың оңтүстік-шығысындағы [[Бозкөл]] қырқасы оны шығыс Арал және [[Тәжіқазған қазаншұңқыры|Тәжіқазған қазаншұңқырларына]] бөледі.
 
Арал ойысы табанының жоғары бөлігі [[палеозой]] мен [[триас]] шөгінділерінен түзілген. Оның үстін [[мезозой]] мен [[кайнозой]]дың қалыңдығы 1800 – 2000 м шөгінді жыныстары ([[саз]], [[құмтас]], [[әктас]], [[мергель]]) жауып жатыр. Арал ойысының [[Юра кезеңі|юра]] мен [[бор]] шөгінділерінде [[мұнай]] мен [[газ]], [[палеоген]] жыныстарында қоңыр [[көмір]], [[темір]] кендері кездеседі, сондай-ақ жер асты суының мол қоры бар.
[[Сурет:Арал флотилиясы.jpg|thumb|250px|Арал флотилиясы <ref>[http://www.liveinternet.ru/community/2216771/post83180491/, Аральское море: кладбище кораблей]</ref>]]
 
19-ғасырдың ортасында [[Ресей патшалығы]] [[Орта Азия]] хандықтарының, Арал теңізі мен [[Әмудария]]ның шекараларына жақындай түсуі бұл өңірде порттар салып, Арал флотилиясының құрылуына әкелді. Ең алғашқы әскери «[[Николай]]» шхунасы 1847 жылы Орынборда құрастырылып, Сырдарияның жоғары ағысы арқылы [[Райым]] бекінісіне жеткізілді. 1847 жылы 20 тамызда шхуна [[Хиуа]] бекінісі жаңа қаланы алу шайқасына қатысты. 1848 жылы Арал теңізін зерттеу [[лейтенант]] А.[[Бутаков]] пен прапорщик Поспеловке жүктелді. Олар сапарға «[[Николай]]» және «[[Константин]]» (1848) шхуналарымен шығып, [[Хиуа хандығы]] хандығынана қарайтын Аралдың [[оңтүстік]] жағалауы мен [[Әмудария]] жағалауларын зерттеді. 1850 жылы [[Швейцария]]да [[Маталь зауыты]]нда теңізде де, өзенде де жүзетін «[[Перовский]]» кемесі мен [[Обручев баркасы]] жасалды. 1852 жылы олар [[Сырдария]] жағалауына жеткізіліп, 1853 жылы ақпанда суға түсірілді. 1853 жылы 5 маусымда «[[Перовск]]» кемесі [[Ақмешіт]]ті алуға қатысты. 1856 жылы 5 маусымда [[Бутаков]] баржамен [[Әмудария]] арқылы [[Қоңырат]]қаҚоңыратқа жетті. 1873 жылы [[Хиуа жорығы]] жорығынана 2 кеме, 3 баркас қатысты. Жалпы Арал флотилиясының құрамында 4 кеме («[[Самарқанд]]», «[[Арал]]», «[[Ташкент]]», «[[Сырдария]]»), 11 баркас, 10 баржа және бес сал болды. 1877 – 78 жылы кемелер 4 телім ([[Қазалы]][[Перовск]], [[Перовск – Чинар]], [[Қазалы – Қосарал]] және [[Қосарал – Николай]] аралы) аралығында адам, жүк тасымалдады. 1888 жылы «[[Самарқан]]» кемесі Перовск қаласы жанында суға батып кетті. 1882 жылы 26 қазанда [[генерал-адъютант Черняев]] Арал флотилиясын тарату туралы комиссия құрды. 1883 жылы 7 сәуірде комиссия флотилияны жойды. Арал флотилиясының орнына 1888 жылы [[Әмудария]] флотилиясын құрылды.
 
==Арал қазба фаунасы==
[[File:Diceros bicornis.jpg|thumb|250px|[[Мүйізтұмсық]]]]
 
Арал қазба фаунасы – Арал теңізінің солтүстік жағалауындағы (Ақеспе елді мекені маңынан) [[олигоцен|олигоцен дәуірінің]] дәуірінің аяқ кезіндегі құрлық шөгінділерінен табылған [[жануарлар]] қалдығы. Қазба жұмыстарын [[1930]] ж. [[КСРО]] Ғылым Академиясының [[Палеонтология]] институты және [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы|Қазақстан Ғылым Академиясының]] [[Зоология]] институты (1952, 1966, 1981, 1990 – 1991 ж.) жүргізді. Қазбадан: [[мүйізтұмсық]]тар (''Paraceratherіum, Aceratherіum, Protaceratherіum, Aprotodon, Gіgantamynodon''), бұғытәрізділер (''Lophіomeryx, Mіomeryx, Prodrematherіum, Amphіtragulus''), [[Кеміргіштер|кемірушілер]] (''Propaleocator, Aralomys, Argіromys, Agіspelagus, Protalactaga, Eumysodon''), бауырымен жорғалаушылар (''Chelonіa, Testudo''), құстар (Anas) қалдықтары табылды. Олар шамамен 25 – 26 млн. жыл бұрын ылғалды [[орман]]дар мен [[көл]]ді, батпақты аймақтарда тіршілік еткен. Арал қазба фаунасының жер қабатының [[Геологиялық көнелік|геологиялық салыстырмалы жасын]] анықтауда маңызы зор.
{{clear}}
 
 
Арал теңізі – Қазақстанның інжу-маржаны, шөл белде-міндегі бірден-бір көгілдір су айдыны еді. Оның апатқа ұшырағанға дейінгі көлемі – 1066 км³, тереңдігі – 30-60 метр, тұздылығы – 10-12% болған. Қойнауы кәсіптік бағалы балықтарға бай, жағасы қоға мен қамысты теңіз еді. Сол кездерде жылына 50-150 мың балық ауланса, теңіз жағасынан едәуір мөлшерде бұлғын терісі игерілген.
Арал өңірінің тұрғындары [[1970]] жылдарға дейін әлеуметтік-экономикалық тұрғыда жақсы қамтамасыз етілген тіршілік кешті. Теңіз өңіріндегі елді мекендерде 17 балық колхозы, 10 балық өңдейтін зауыт және 2 балық комбинаты тұрақты жұмыс істеген.
 
1960 жылдардан бастап Арал өңірін игеру қолға алынды. Осы аймақтағы игерілетін жер көлемі бұрынғыдай [[Өзбекстан]] мен [[Тәжікстан]]да 1,5, [[Түрікменстан]]да 2,4, [[Қазақстан]]да 1,7 есеге өсті. Ал Әмудария мен Сырдария бойындағы Халықтың саны 1960-1987 жылдар аралығында 2,2 есеге артты. Халық санының өсуіне орай суға деген қажеттілік те артты. Осыған орай, 1970-1980 жылдар аралығында Аралға құйылатын су мөлшері азайды. Оның негізгі себептері антропогендік факторлар еді. Екі өзен бойындағы суды мол қажет ететін күріш пен мақта өсіру ісі қарқындап дамыды (Шардара).
Қазіргі арал өңірінде адамдардың денсаулығы күрт төмендеп кетті. Бұл өңірде соңғы мәліметтер бойынша туберкулез, бүйрекке тас байлану, сарысу, өкпе-тыныс өңірімен салыстырғанда жоғары көрсеткішті беріп отыр.
 
[[Қазақстан Республикасы]] Президентінің [[2003]] жылғы 3 желтоқсандағы №1241 Жарлығымен мақұлданған ҚР-ның 2004-2015 жылдарға арналған экологиялық қауіпсіздігі тұжырымдамасында атап көрсеткендей, экологиялық қауіпсіздіктің негізгі міндеттерінің біріне экологиялық апат аймақтарын, әскери-ғарыш полигондары мен сынақ кешендерін оңалту жатады. Міне осы айтылған жәйттердің бәрі біздің өңірден тиісті өз орындарын алады. Мысалы, Арал апат аймағын, «[[Байқоңыр]]» ғарыш аймағын және қауіпті «[[Возрождение аралы|Возрождение]]» аралын бұған жатқызуға әбден болады. Демек, бұлардың қолайсыз экологиялық зардаптарының өңір халқының денсаулығына айтарлықтай зияндарын тигізіп келеді. Жеке тоқтап айтар болсақ, Арал өңірі экологиялық аймағында (186,3 мың халық бар 178 елді-мекен) тұрады. Сондай-ақ бұл өңір тұрғындарында ішек-қарын аурулары мен қан аздығы, әсересе әйелдер мен балалар арасында балалар өлімі мен туа біткен аурулар және балалардың жүйке аурулары көбею үстінде. Мысалы, облыста 2001-2003 жылдар аралығында 1408 бала алғаш тер мүгедектігіне куәландырылды. Демек, балаларды мүгедектікке шалдықтырып отырған негізгі аурулардың ішінде белді орынды жүйке (нерв жүйесі) аурулары иеленеді. Өткен жылы куәландырылған 355 баланың 104-і (29,9) ал қайта куәландырылған 1186 баланың 364 (30,6%) осындай науқасқа шалдыққан.2002 жылы бұл көрсеткіш 458 баланың 108-і (23,5%), қайта куәландырылған 1293 баланың 433-ін (33,4%) құраған-ды. Сондай-ақ өткен жылы алғаш рет 84 бала ақыл-есі кем балалар санатына жатқызылса, қайта куәландырылғандардан өткен жылы 250 бала (2002 жылы-317) осы дертке шалдыққан. Ал, былтыр 62 бала (2002 жылы – 98) бала туа бітті кемтарлыққа ұшыраған. Олблыс бойынша жалпы мүгедек балалардың 2003 жылы 1541 баланың 468-нің (2002 жылы – 1751 баланың 541) [[жүйке ауруы]]на шалдыққаны анықталды. Демек осы науқастың түрі балалар арасында жылдан-жылға етек алып еледі.
 
Жалпы, адам үшін бірінші байлық – [[денсаулық]]. Сондай-ақ, ертеңін ойлаған әрбір ел алдымен халқының саулығын, ұрпағының салауатты өмр сүруін қадағалайтынын әркез естен шығармағанда абзал. Сонымен бірге өңірде іш сүзегімен ауыратындар саны 7 есеге өскен. Сол сияқты қоршаған ортаның лакстануынан аймақта жүрек-тамыр және [[онкология]]лық ([[обыр]]) аурулары әлдеқайда жиі кездеседі. Демек, бұларды ғаламшар тұрғындарын өлім-жітімге душар ететін, осы заманғы бірінші орындағы аурулар десе де болады. Жалпы, планетадағы көлдердің арасында көлемі жағынан төртінші орынды иеленетін Арал теңізі бұл күндері жер бетінен біржолата жоғалу үстінде. Өйткені, бұрынғыдан 66 мың шаршы шақырымға жуық қана су айдыны қалып отырған сияқты. Ғалымдар теңіз 2015 жылдары жер бетіне толық жойылады деп отыр. Ал, Арал өңіріндегі экологиялық апат адам өміріне жыл өткен сайын өте қауіп төндіруде. Өйткені, республика территориясында алғаш теңіз жағалауы 100 шақырымнан артық қашықтап, кіші арал оқшаулана бастаған шақта, сол құрғаған теңіз ұлтанынан тұзды шаң көлемді аймаққа тарала бастаған сәтте Ю.У.Новиковтың деректеріне қарағанда Арал табанынан кезінде жылына 72 млн. Тонна тұз дүние жүзіне шаң болып тарап, ал Арал өңірінде әрбір гектар жерге 700 кг тұз аспаннан жауатынын дәлелдеген. Міне, осыған орай бұл күндері теңіздің 70-80 пайызы жалаңаштанып құрғаған теңіз табанынан жан-жаққа тарап ұшатын әлгі тұз шаңының көлемін есептеп шығу қиынға соқпайды. Демек, бұл күндері әлемнің түкпір-түкпіріне жылына орта есеппен теңіз табанынан 290 млн. Тоннаның үстінде тұз-шаң тарап жататыны белгілі болды. Қазіргі деректер бойынша Арал теңізіндегі тұздың жалпы массасы 10,7-ден 11,4 млрд. тоннаға жетті. Аралдың тұзы таза табиғи тұз емес, құрамында [[тыңайтқыштыңайтқыштар]]тар мен [[гербицидгербицидтер]]терініңінің қалдықтары, [[гексохлоран]] сияқты аса қауіпті [[химикатхимикаттар]]тар ондаған жылдар бойы Сырдария мен Амудария ағынымен ілесіп, теңізге құйылады.
 
==Арал экологиялық дағдарысы==
Соңғы ондаған жылдар бойында халық санының көбеюі, суармалы жерлер аумағының 2-3 есе ұлғайтылуы, [[Арал алабы]]нда су тұтынудың едәуір артуы теңіз деңгейінің апатты түрде төмендеуінің негізгі себебі болды. [[Әмудария]] мен [[Сырдария]] сулары ағымының күрт азаюы (''[[1960]] жылдардағы 50—60 км<sup>3</sup>-ден [[1990]] жылдардағы 5-7 км<sup>3</sup>-ге дейі''н) садцарынан оның деңгейі [[1960]] жылғы 53 метрден [[1987]] ж. ''40,3 метрге'' дейін жоне [[1992]] ж. 3''7,2 метрг''е дейін төмендеді.
 
[[1990]] жылдардың басында теңіз айдынының ауданы ''45%''-дан астам кішірейіп, судың көлемі'' 65%''-ға кеміді, судың тұздылығы 3 еседен астам артты. Суы тартылған ''30 мың шаршы'' километрден астам орасан зор аумақ тұзды шөлге айналып, одан жылына ''40 млн'' тоннадан ''150 млн'' тоннаға дейін тұзды жел көтеріп теңізден мындаған шақырым шалғайға дейін тарап жайылатын болды. Арал төңірегінде [[антропогендік шөлдену процесі]] жедел өршіп, бұл орайда климаттың континенттенуі күшейді, шанды дауылдар жиілеп, топырақ қабаты, өсімдік жамылғысы күрт нашарлады, балықты айтпағанның өзінде, ауыл шаруашылығы дақылдарының түсімділігі мүлдем азайды. [[ЖайылымдарЖайылым]]дар мен [[шабындықтаршабындық]]дыңтардың өнімділігі азайып, дәрі-дәрмектік өсімдіктер қоры кеміді. Табиғи орта сапасының нашарлауы салдарынан жергілікті халықтың денсаулығына қауіпті төтенше экологиялық, әлеуметтік- экологиялық және санитариялық- эпидемиологиялық жағдай қалыптасты.
 
== Теңізді құтқарудағы болжамдар ==
 
=== Арал теңізі мәселелері жөніндегі келісім ===
Арал теңізі мәселелері жөніндегі келісім – [[Қазақстан Республикасы]]ның Президенті [[Нұрсұлтан Назарбаев]]тың ұсынысымен [[Орталық Азия]] елбасыларының 1993 жылдың қаңтарында [[Ташкент]] қаласында қабылдаған шешімі бойынша 1993 жылғы 26 наурызда [[Қызылорда]] қаласында өткен Арал теңізі мәселелері жөніндегі 1-конференцияда жасалған келісім. Ол «Арал теңізі және [[Арал аймағы]] мәселелерін, экологиялық сауықтыруды, аймақтың әлеуметтік – экономикалық дамуын қамтамасыз етуді бірлесіп шешетін ортақ шаралар туралы Келісім» деп аталды. Келісімге Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә. [[Назарбаев]], Қырғыз Республикасының Президенті [[Ақаев]], [[Тәжікстан]] Республикасы Жоғарғы Кеңесінің төрағасы Э.Ш. [[Рахмонов]], [[Өзбекстан]] Республикасының Президенті И.А. [[Каримов]], [[Түрікменстан]] Президенті С.А. [[Ниязов]] қол қойды.
 
Келісімнің арнайы баптарында Арал теңізі айдынындағы экологиялық дағдарысқа байланысты негізгі мәселелер нақтылы қаралды. Апаттың алдын алуға, қоршаған ортаны сауықтыруға және Арал аймағының әлеуметтік – экономикалық дамуын қамтамасыз ететін, денсаулық сақтау, тұрмыстық қажеттіктерді өтейтін істерге тікелей назар аударылды. Келісімді орындаудың алғашқы шарты есебінде [[Халықаралық Арал қоры]], Арал теңізі мәселелері жөніндегі мемлекетаралық кеңес құрылып, олардың ұйымдық мәселелері шешілді. [[БҰҰ]]-ның Бас хатшысына [[Орталық Азия]] елбасыларының атынан [[ҮндеухатҮндеу]]хат жолданды. Онда Аралды сақтап қалуға, [[Арал]] аймағының келелі мәселелерін шешуге арналған шараларға дүниежүзілік қауымдастықтың назары аударылды.
 
=== Арал теңізі мәселелері жөніндегі мемлекетаралық кеңес ===
 
Бұл халықаралық [[құжат]] «Арал теңізін сақтауға арналған нақтылы іске дайындыққа қатысу» деп аталды. ''1990'' жылғы ''11–12'' қарашада Хаттамаға қол қойылып, келісім заңды түрде бекітілді. Келісім бойынша дүниежүзілік дәрежедегі оқымыстылар мен [[маман]]дардың қатысуымен «Диагностикалық құжат» жасалды. Бұл үлкен ғылыми-тәжірибелік зерттеу [[Арал апаты]] кеселінің бетін ашып берді, нақтылы іске бағдарлама жасауға себін тигізді. «<br />
[[Диагностика]]лық [[құжат]]» ''1992'' ж. ''4'' тамызда ЮНЕП-тің басқаруымен [[Женева]] қаласында бекітілді, оған [[Қазақстан]] Республикасы атынан ''[[Ұ.Қараманов]], [[К.Салықов]], [[Н.Мұқитанов]]'' қол қойды. Келесі сатыда Дүниежүзілік [[Банк]] пен [[ЮНЕП]], [[ПРООН]], [[ЮНЕСКО]], т.б. мекемелер қосыла отырып, Орталық Азия елдерінің мемлекетаралық кеңесінің және халықар. Арал қорының басшылығымен «Арал теңізі мәселелеріне нақтылы көмек бағдарламасын» іске қосты. Бұл тарапта ''7'' бағдарлама, ''18'' жоба жасалып, ауқымды жұмыс қолға алынды.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, IV том</ref>
 
== Арал-Сырдария алабының су ресурстары ==
 
Арал-Сырдария алабының су ресурстары (''Водные ресурсы Арал-Сырдарьинского бассейна'') — [[Сырдария өзені]]нің алабы ''39° 23'—46''° солтүстік ендік пен'' 61°-78°—24''° шығыс бойлық бойында орналасқан. Солтүстіктен оңтүстікке қарай ''800 км''-ге, Батыстан Шығысқа қарай ''1600 км''-ге созылып жатыр. Жалпы өзен жүйесінің ағысынан арнасы бойынша ең шеткі нүктесіне дейін —'' 3019 км''. Өзен Орталық Азияның төрт мемлекетінің (''[[Қазақстан]], [[Қырғызстан]], [[ӨзбекістанӨзбекстан]], [[Тәжікстан]]'') аймағын басып өтеді. Оның алабында ұзындығы ''10 км''- ден асатын ''497'' тұрақты өзен бар. Бұлардың жиынтық ұзындығы — ''14750 к''м. Өзеннің су жинау алабының ауданы — ''462 мың км<sup>Superscript text</sup>2''. Антропогендік факторлардың сипатын анықтайтын алабының негізгі ерекшелігі — оның аумағының қалыптасу зонасы ағынды пайдалану немесе "таралу" зонасына бөлінуі.
 
Алаптың жазықтық бөлігін алып жатқан каналдар желісінің көмегімен тауларда қалыптасқан ағын аумақ бойынша таралады, содан кейін барып транспирацияға және жер асты суларының қорын толықтыру үшін сейіледі. Сонымен бірге тарамданған кәріздеу және коллектрлеу желісінің құрылысы ағындыны табиғи гидрографиялық желіге жоне көптеген табиғи төмендеген жер бедеріне жинауға мүмкіндік тудырады. Осының нәтижесінде табиғи ыңғайлы жағдайда ағынның сейілу зонасы мелиорация құрылысының кейбір этаптарында оның қайтадан қалыптасу зонасы болуы мүмкін.
[[Шу]], [[Сарысу (өзен)|Сарысу]], [[Талас]] және т.б. өзендердің бұрын Сырдария өзеніне кұйғаны анықталған. Ал казір олардың сулары оған жетпейді. Сырдария алабы ең негізгі артериясын Қазақстан шегінен алып жатқан Қарадария жоне Нарын өзендерінің қосылуынан алады. Олар Тянь-Шань тау жүйесінің кар мен мұұздығынан мол қоректеніп ағады. Суы молы — Нарын, . бұл өзенмен бірге Сырдария 2900 км ұзыңдықта, ал осы екі өзеннің суын қосып : алған соң, Сырдария солтүстікте — [[Шатқал]], оңтүстікте — [[Түркістан]] беткейінің аралығында кең жайылған Фергана аңғарымен (300 км аса) ағады. Аңғардың оңтүстік шетінде Үлкен Ферғана, ал сол-түстік шетінде Солтүстік Ферғана каналы жүргізілген. Озен аңғардан шыққан кезде Моғалтау жотасының Ферхад аласа тау жотасы сілемін қиып өтеді. Осы жерде ол Ферғад ГЭС-ы салынған Бекабад шоңға-лын қалыптастырады.
 
Ағыс бойынша жоғарыда бөгенімен бірге [[Қайраққүм ГЭС-ы]] орналасқан. Осы өзеннен [[Киров]] атындағы, [[Дальверзинский]] жэне [[Голодностепной бас каналдары]] тартылған. Соңғысы дала жазығымен ''150 км'' қашықтыққа созыла келе, [[Қазақстан]] аумағьша енеді. Бұдан кейін тағы да ''1000 км''-дей аға отырып, Арал теңізіне құйылады. [[Сырдарияның төменгі ағысы]] Қазақстан аумағында Қызылорда облысымен'' 218,4 мың км²'' аудан қүұай ағады. Сырдария өзен жүйесі Нарын, Қарадария, Келес және Арыс, сондай-ақ солтүстік жаға шағын өзендерінің ағысын қосып алады.<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі. Су шарушылығы. – [[Алматы]], Мектеп, 2002.</ref>
 
==Бұрынғы порттары==