Алтай таулары — нұсқалар арасындағы айырмашылық

Түйіндемесі өңделмейді
{{мағына|Алтай}}
[[Image:Katun.jpg|250px|thumb|Алтай тауларындағы Қатын өзені]]
'''Алтай''', ''Алтай тау жүйесі'' - [[Азия]] құрлығының орта тұсындағы таулы өлке. Ұзындығы батыстан шығысқа қарай 2000 км-ге созылып жатыр.
'''Алтай''', '''Алтай тау жүйесі''' - [[Азия]] құрлығының орта тұсындағы таулы өлке. Ұзындығы батыстан шығысқа қарай 2000 км-ге созылып жатыр. Алтай солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай [[Батыс Сібір ойпаты]]нан [[Гобь шөлі|Гобь шөлне]] дейін жан-жаққа таралған. Оңтүстіктегі табиғи шекарасы Қара [[Ертіс өзені]] мен [[Зайсан көлі]], ал батыс бөлігі [[Сарыарқа]]дан Қалба жотасы арқылы бөлінеді. Солтүстік-шығыста Шығыс Алтайдың Шапшалы жотасы Батыс Саянмен жалғасады. Алтай таулары 4 мемелекеттің шекараласқан территорияларында орналасқан: Қазақстан (''Кенді Алтай'' — [[Шығыс Қазақстан облысы]]), Моңғолия (''[[Моңғол Алтайы]]'' — [[Баян-Өлгей аймағы]], [[Ховд аймағы]], [[Алтай аймағы]], [[Увс аймағы]] ) Ресей (''[[Алтай өлкесі]], [[Алтай Республикасы]]''), Қытай ([[Шыңжаң-Ұйғыр автономиялық өлкесі|Шыңжаң-Ұйғыр аутономиялы өлкесі]]нің ''[[Алтай аймағы]]'').
 
== Географиялық орны ==
'''Алтай''', '''Алтай тау жүйесі''' - [[Азия]] құрлығының орта тұсындағы таулы өлке. Ұзындығы батыстан шығысқа қарай 2000 км-ге созылып жатыр. Алтай солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай [[Батыс Сібір ойпаты]]нан [[Гобь шөлі|Гобь шөлне]] дейін жан-жаққа таралған. Оңтүстіктегі табиғи шекарасы Қара [[Ертіс өзені]] мен [[Зайсан көлі(көл)|Зайсан]] көлі, ал батыс бөлігі [[Сарыарқа (Солтүстік Қазақ жазығы)|Сарыарқа]]дан [[Қалба жотасы]] арқылы бөлінеді. Солтүстік-шығыста Шығыс Алтайдың Шапшалы жотасы Батыс Саянмен жалғасады. Алтай таулары 4 мемелекеттің шекараласқан территорияларында орналасқан: Қазақстан (''[[Кенді Алтай'']] — [[Шығыс Қазақстан облысы]]), Моңғолия (''[[МоңғолГобь Алтайы]]'' — [[Баян-Өлгей аймағы]], [[ХовдХовда аймағы]], [[Алтай аймағы]], [[Увс аймағы]] ) Ресей (''[[Алтай өлкесі]], [[Алтай Республикасы]]''), Қытай ([[Шыңжаң-Ұйғыр автономиялық өлкесі|Шыңжаң-Ұйғыр аутономиялы өлкесі]]нің ''[[Алтай аймағы]]'').
 
==Жер бедері==
[[Image:Altai,Tienschan-Orte.png|thumb|left|300px|Алтай таулы жүйесінің картасы]]
Алтайдың өзіне тән географиялық ерекшеліктері бар. Оның жоталары мен қыраттарының биіктігі, сондай-ақ олардың бағыттары жер бедеріне ерекше сипат береді. Алтайдың ең биік және қатты тілімденген жоталары [[Қатын жотасы|Қатын]], Оңтүстік және Солтүстік Шуй, [[Оңтүстік Алтай жотасы|Оңтүстік Алтай]], [[Сарымсақты жотасы|Сарымсақты]], Сайлүгім, Чихачев, т.б. Олардың орташа биіктігі 3000 м-ден асады. Мұнда альпі типтес жер бедері басым, Тау беткейлері өте тік, құзды, шыңды, шатқалды, жартасты келеді. Тау жүйесінің ең биік шыңы - Ақтау ([[Мұзтау (шың)|Мұзтау]]) (4056 м). Осы тұстан бастап таулар жан-жаққа қарай біртіндеп аласарады. Орташа биіктігі 1500-2000 м таулардың үсті жадағай, тегіс, тек кей жерлері ғана дөңес, ал беткейлері тік келеді (мыс., [[Шабанбай тауы|Шабанбай таулары]], [[Қоржынтау]] ([[Холзун]]), Тегерек (Тигарец), [[Үлбі жотасы]], Ануй жотасы, т.б.). Орталық және Оңтүстік Алтайдың басты жоталары мен тау тізбектері, негізінен, ендік бағытта, ал Батыс және Солтүстік тау жоталары оңтүстік-шығыстан солтүстік-батысқа қарай, кейбірі бойлық бағытта созылған. Алтай тауларына үзынұзын, кейде кең дала деп аталатын тектоник.тектоникалық тауаралық ойыстар (Шуй, Құрай, Ойман, Абай даласы, Нарын даласы) мен үстіртті жазықтар тән (Үкөк, Ұлаған, Чулышман, Жайдақ, т.б.). Олар ел қоныстанып, мал жаюға өте қолайлы.
 
==Геологиялық құрылысы мен кен байлықтары==
Алтай тауларының қазақстандық бөлігі геол.геологиялық тұрғыдан 4 ауданға бөлінеді: Кенді Алтай, Таулы Алтай, Оңтүстік Алтай және [[Қалба жотасы]]. Олар Орал - Моңғол [[геосинклиналь]]дық белдеміндегі қайта көтерілген тауларға жатады. Оның оңтүстік бөлігін [[Сібір платформасы]] құрайды. Таулы өлкенің іргетасы, негізінен, [[палеозой дәуірі]]нде дәуірінде пайда болған [[Терригендік таужыныстар|терригенді]], [[Карбонатты таужыныс|карбонат]]ты және [[жанартау]]Жанартаутекті текті [[метаморфтаужыныстар|жанартаутекті]]танған метаморфтанған тау жыныстарынан түзілген. Кейбір тұсында [[интрузивИнтрузивті тау жыныстары|интрузивті жыныстар]]ті жер бетіне шығып жатыр. Алтайдан палеозой құрылымының іргетасы болып саналатын жоғарғы [[протерозой]]дың тақтатастары, кварциттері кейбір антиклинорийлер мен горсттер (Қатын, Теректі жоталары) кұрамынан табылды. Жоғарғы палеозой, [[Юра кезеңі|юра]], [[Палеоген кезеңі|палеоген]], [[Неоген кезеңі|неоген]], [[Антропогендік жүйе|антропоген]] кезеңдерінде пайда болған, құрамында қазба көмірі бар континенттік жыныстар бірен-саран тауаралық ойыстар мен грабендер де (Шыңғыстай, Голубовка ауылдары маңында, Құрай даласы, [[Көкпекті (өзен, ШҚО)|Көкпекті]], [[Кіші Бөкен]], [[Үлбі өзені|Үлбі]] өзендерінің бойында) кездеседі. Ең көне, ерте [[Каледон қатпарлығы|каледондық]] құрылымдар Алтайдың шығысын алып жатыр. Бүл құрылымдық процесс орталық Алтайда [[Ордовик кезеңі|ордовик]] пен [[Силур кезеңі|силур]]де, ал оңтүстік-батыс Алтайда төменгі [[Карбон кезеңі|тас көмір]] кезеңінде аяқталды. Осы кезде (негізінен, блоктық өте қуатты тектоникалық козғалыстар нәтижесінде) интрузив жыныстары пайда болған. Онда [[қорғасын]], [[мырыш]], [[мыс]], [[темір]], [[алтын]], [[күміс]], [[вольфрам]], [[молибден]], [[қалайы]], [[тантал]], [[ниобий]], [[сынап]], т.б. металдык кентастар, [[тас көмір]], [[қоңыр көмір]], жанғыш тақтатастар, асыл және әшекей тастар, құрылыс материалдары мол. Бұлардың ішінде аса маңыздысы [[Шығыс Қазақстан]]ның түсті металлургия базасын құрайтын полиметалл кентастары.
жер бетіне шығып жатыр. Алтайдан дан палеозой құрылымының іргетасы болып саналатын жоғарғы протерозойдың тақтатастары, кварциттері кейбір антиклинорийлер мен горсттер (Қатын, Теректі жоталары) кұрамынан табылды. Жоғарғы палеозой, юра, палеоген, неоген, антропоген кезеңдерінде пайда болған, құрамында қазба көмірі бар континенттік жыныстар бірен-саран тауаралық ойыстар мен грабендер де (Шыңғыстай, Голубовка а-дары маңында, Құрай даласы, Көкпекті, Кіші Бөкен, Үлбі өзендерінің бойында) кездеседі. Ең көне, ерте каледондық құрылымдар Алтайдың шығысын алып жатыр. Бүл құрылымдық процесс орталық Алтайда ордовик пен силурде, ал оңтүстік-батыс Алтайда төменгі тас көмір кезеңінде аяқталды. Осы кезде (негізінен, блоктық өте қуатты тектоник. козғалыстар нәтижесінде) интрузив жыныстары пайда болған. Онда [[қорғасын]], [[мырыш]], [[мыс]], [[темір]], [[алтын]], [[күміс]], [[вольфрам]], [[молибден]], [[қалайы]], [[тантал]], [[ниобий]], [[сынап]], т.б. металдык кентастар, [[тас көмір]], [[қоңыр көмір]], жанғыш тақтатастар, асыл және әшекей тастар, құрылыс материалдары мол. Бұлардың ішінде аса маңыздысы [[Шығыс Қазақстан]]ның түсті металлургия базасын құрайтын полиметалл кентастары.
 
==Климаты==
[[Image:Kazakhstan Altay.jpg|thumb|250px|Қазақстандағы Алтай таулары]]
Алтайдың климаты тым континентті. Қысы суық әрі ұзақ. Қаңтар айының орташа температурасы тауаралык ойыстарда 27—30<sup>°</sup>С, тау етектері мен жазық жерлерінде - 13-16<sup>°</sup>С. Ең суық орташа температура [[Марқакөл]] к-нін маңында (-27,6<sup>°</sup>С). Алтайдың ең жылы шілде айының орташа температурасы 18-20<sup>°</sup>С, ал 1000-1500 м биіктікте ол 14—16<sup>°</sup>С-тан аспайды. Ең жоғары температура [[Зайсан қазаншұңқыры]]нда (40<sup>°</sup>С-қа дейін). Жер биіктігі артқан сайын, температура инверсиясының нәтижесінде, қысқы температура төмендеп отырады. Сондықтан тауда қыста жылы, жазда салқын, далалар мен жазықтарда қыста суық, жазда ыстық болып келеді. Ылғалды, желге ашық жатқан Батыс және Солтүстік-шығыс Алтайда жауын-шашын мөлш.мөлшері 1200 мм-ге жетеді (кей жерлерде 2000 мм). Алтайдың шығысы мен оңтүстігінде жауын-шашын мөлш.мөлшері 200-300 мм (Шуй даласында 100 мм), ал Зайсан қазаншұңқырында 150 мм шамасында. Жауын-шашын, көбінесе, көктем мен күз айларында жауады. Өзен бойы мен тауаралық ойыстарды қуалай соғатын тұрақты жел жазда сирек байқалады. Қыста батыстан суық әрі қарлы-боранды "құбыла желі", оңтүстіктен жылы ''Алтай желі" соғады. Ауа райы Алтайда "құбыла желінен" кейін ашық, аязды болып келсе, "Алтай желінен" кейін онда бүлтты әрі жылы болып, қар жауады.
 
==ӨзендеріӨзен-көлдері мен көлдері, мұздықтары==
[[Сурет:Markakol 2.jpg|thumb|250px|Марқакөл]]
Алтайда өзен де, көл де көп. Олар басын таудағы қар суынан, мұздықтардан алады. Ең үлкені - [[Ертіс]]. Оған Кендірлік [[Күршім өзені|Күршім]], [[Бұқтырма өзені|Бұқтырма]], Үлбі, [[Оба өзені|Үбі]], т.б. өзендер кұяды. Ертіс бойында [[Өскемен су электр станциясы|Өскемен]], [[Бұқтырма су электр станциясы|Бұқтырма]], Шүлбі электр стансалары салынған. Олар бүкіл [[Шығыс Қазақстан облысы|Шығыс Қазақстан]]ға жәнe республиканың басқа жерлеріне электр қуатын береді. Шағын өзендер көп. Олардың ішінде
Алтайда өзен де, көл де көп. Олар басын таудағы қар суынан, мұздықтардан
[[Ақ берел|Ақ Берел]], [[Тұрғысын]], [[Березовка]], [[Көкпекті]], [[Кіші Үлбі]], [[Қалжыр]], [[Қалғұты]], [[Ұлан]], [[Білезікті]], [[Қызылсу (Ертіс алабындағы өзен)|Қызылсу]], [[Алқабек]], [[Аққаба]], [[Қайыңды]], [[Бөкен]], [[Бұлғын өзені|Бұлғын]] т.б. өзендерді атауға болады. Олар Ертіске, Бұқтырмаға, [[Нарын өзені|Нарын]] мен Күршімге құяды.
алады. Ең үлкені - [[Ертіс]]. Оған Кендірлік Күршім, [[Бұқтырма]], [[Үлбі]], [[Үбі]], т.б. өзендер кұяды. [[Ертіс]] бойында [[Өскемен]],
[[Бұқтырма]], [[Шүлбі]] электр стансалары салынған. Олар бүкіл
[[Қазақстан|Шығыс Қазақстанға]] жәнe республиканың басқа жерлеріне
электр қуатын береді. Шағын өзендер көп. Олардың ішінде
[[Ақ Берел]], [[Тұрғысын]], [[Березовка]], [[Көкпекті]], [[Кіші Үлбі]], [[Қалжыр]], [[Қалғұты]], [[Ұлан]], [[Білезікті]], [[Қызылсу]], [[Алқабек]], [[Аққаба]],
[[Қайыңды]], [[Бөкен]], [[Бұлғын өзені|Бұлғын]] т.б. өзендерді атауға болады. Олар Ертіске, Бұқтырмаға, Нарын мен Күршімге құяды.
 
Алтай көлге де бай. [[Бұқтырма көлі|Бұқтырма]], Зайсан, Тұранғыкөл, [[Марқакөл]], т.б. көлдердің ауданы 1 км<sup>2</sup>-ден асады. Көлдердің ең үлкені - Зайсан (ауданы 5510 км<sup>2</sup>), Марқакөл (ауданы
Алтай көлге де бай. Бұқтырма, Жайсан, Түранғыкөл,
455 км²<sup>2</sup>). [[Марқакөл]] [[тектоника]]лықтектоникалық [[қазаншұңқыр]]дақазаншұңқырда орналасқан.
Марқакөл, т.б. көлдердің ауданы 1 км²-ден асады. Көлдердін
ең үлкені - [[Жайсан]] (ауданы 5510 км²), [[Марқакөл]] (ауданы
455 км²). [[Марқакөл]] [[тектоника]]лық [[қазаншұңқыр]]да орналасқан.
 
[[Қазақстан]]дық Алтайдың тауларында 328 мұздық бар. Олардың жалпы ауданы 89,6 км<sup>2</sup>. Мұздықтар негізінен 2600 м-ден жоғары тау биіктіктерінде жатады. Олар Қатын, Холзун, Иванов, Оңтүстік Алтай, Сарымсақты тау жоталарында көбірек сакталған.
Олардың жалпы ауданы 89,6 км². Мұздықтар негізінен
2600 м-ден жоғары тау биіктіктерінде жатады. Олар Қатын, Холзун, Иванов, Оңтүстік Алтай, Сарымсақты тау жоталарында көбірек сакталған.
 
==Мұзтау==
51 769

өңдеме