Ген — нұсқалар арасындағы айырмашылық

Түйіндемесі өңделмейді
ш (Removing Link GA template (handled by wikidata))
[[Сурет:PBR322 plasmid.gif|thumb| right]]
 
'''Ген'''(грек. ''genos'' — тұқым, тек) — тұқым қуалаудың қандай да бір элементар белгісін қалыптастыруға жауапты материалдық бірлік. Генде [[клеткажасуша]]ның құрылымы мен қызметін анықтайтын генетикалық ақпарат болады. Бір организмнің Гендер жиынтығы оның генотипін құрайды.Ген терминін алғаш рет 1909 жылы Дания ғалымы В.ИогансенЙогансен енгізді. Барлық Гендер [[ДНҚ]]-дан тұрады және әрбір жеке клеткадағыжасушадағы мыңдаған осындай Гендер жеке ДНҚ [[молекула]]рының үзіндісі түрінде емес, хромосома деп аталатын, ірі құрылымдық бірлік құрамында болады. КлетканыңЖасушаның бөлінуі кезінде бұл хромосомалар екі еселенеді және жаңа түзілген жас клеткаларжасушаалар осындай ата-аналық Гендер жиынтығының көшірмесін алады. Соның нәтижесінде клетканыңжасушааның барлық белгілері (қасиеттері) [[ұрпақ]]тан ұрпаққа беріледі, яғни тұқым қуалайды. Әр түрліӘртүрлі органимздердегі Геннің орташа ұзындығы 1000 нуклеотид негіздерінің жұбынан құралады деп есептеуге болады. Мыс., жануарларда кездесетін SV-40 [[вирус]]ындағы ДНҚ-ның ұзындығы 5000 нуклеотид, яғни ол 5 геннен; Т4 бактериофагы — 200, ішек бактериясы — 4600, ал адамның гаплоидты клеткасыжасушасы 100000 — 500000 Гендерден тұрады. 1865 жылы чех ғалымы Г. МендельМендел [[организм]] белгілерінің жеке тұқым қуалайтынын және шағылысу (будандастыру) кезінде ұрпақтарында жоғалмай сақталатынын анықтады.
[[Сурет:DNA_transcription.png|thumb| left]]
 
Будандардың бірінші ұрпағында ата-ананың біреуінің ғана белгісінің басым болуы доминанттық деп аталады. Генетикада Гендерді латын алфавитініңәліпбиінің әріптерімен белгілеу қалыптасқан, мыс., доминантты Генді бас әріппен (А), ал рецессивті (басылыңқы) Генді кіші (а) әріппен белгілейді. Микроорганизмдерде белгілі бір қосылыстар синтезіне жауапты Гендерді сол қосылыстар атауының алғашқы әріптерімен және “+” (қосу) белгісімен белгілейді, мыс., hіs+ — гистидин Гені, leu+ — лейцин Гені, тағыда басқа Гаметалардың түзілуі мен ұрықтану процестеріндегі әр түрліәртүрлі Гендер бойынша белгілердің тәуелсіз ажырауы мен гомологтық емес хромосомалар әрекетінің арасындағы қатарластық (параллелизм), тұқым қуалаушылықтың хромосомалық теориясының негізін қалады. Бұл [[теория]] бойынша Гендер хромосомаларда тізбектеле орналасады да, олар тұқым қуалаушылықтың материалдық негізін қалайды (қ. Мейоз). КлеткадағыЖасушадағы ақуыздың синтезделуі және олардың қарым-қатынасы туралы ақпарат тек Гендерде болады, яғни әрбір Ген белгілі бір [[ақуыз]] (полипептидті тізбек) синтезіне жауапты. БелокАқуыз синтезін бақылай отырып, Ген организмдегі барлық химиялық реакцияларды басқарады, яғни оның белгілерін (мысалы, [[шаш]]тың түсін, [[қан]]ның тобын, өсуді және т.с.с.) анықтайды. Гендер өзінде болатын ферменттер құрылымы және басқа клеткалықжасушалық ақуыздар туралы ақпарат есебінен клеткалықжасушалық метаболизмге бақылау жасайды. Ал ферменттер тірі организмдерде жүретін барлық химиялық реакцияларды басқаратын биокатализатор рөлін атқарады.Геннің құрылымы мен қызметін, Ген мен ферменттер арасындағы өзара байланысты әрі қарай тереңдете зерттеудің нәтижесінде “бір ген — бір полипептид” деген ұғым тұжырымдалды.Геннің қызметі туралы қазіргі көзқарастың қалыптасуына [[Америка]] ғалымдары Д. Бидл, Э. Тейтем (Татум) және С. Бензер жүргізген зерттеулердің әсері көп болды (1940 — 60).
 
----[[ДНҚ]]-да “жазылған” (кодталған) тұқым қуалау туралы генетикалық ақпарат [[РНҚ]] молекуласына беріледі де, ақуыз биосинтезі (трансляция) нәтижесінде ақуыз молекулалары құрылымынан көрініс табады. Генетикалық ақпараттың [[ДНҚ]]-дан [[РНҚ]] арқылы полипептидтер мен белоқтарғаақуыздарға тасымалдануы экспрессия немесе Гендердің көрінуі деп аталады. ДНҚ-ның басқа Гендердің белсенділігін реттейтін бөліктерін реттеуші Гендер деп атайды. Реттеуші Гендер басқа молекулалармен әрекеттесе отырып, сол клеткадағыжасушадағы ақуыз синтезіне әсер етеді. Геннің маңызды қасиеттерінің бірі — олардың жоғары тұрақтылығының (ұрпақтар бойында өзгермеушілігі) тұқым қуалағыш өзгерістерге — мутацияға ұшырау қабілеттілігімен үйлесімділігі. Бұл [[қасиет]] табиғи сұрыпталудың, оның нәтижесінде организмдер өзгергіштігінің негізі болып табылады.<ref>Вирусология, иммунология, генетика, молекулалық биология. Орысша-қазақша сөздік. – Алматы, «Ана тілі» баспасы, 1993 жыл. ISBN 5-630-0283-X</ref>
 
== Дереккөздер ==
547

өңдеме