Символизм (өнер) — нұсқалар арасындағы айырмашылық

ш
ш (Kasymov Символизм (өнерде) бетін Символизм (өнер) бетіне жылжытты (айдатқыш қалдырмады))
 
== Символизм сыңғыры<ref>Жеңісхан Мұқатай: "Символизм сыңғыры" http://www.kultegin.com/kaz/forum.php?mod=viewthread&tid=16289</ref> ==
Символизм (нышаншылдық) [[модернизм]] әдебиеті тарихында ең бұрын дүниеге келген, ықпалы өте зор әдебиет ағымы. Ол 19-ғасырдың 50-жылдарында францияда қалыптасқан. «Символизм» деген атау 1886-жылы ортаға қойлған. франсядаФранцияда отырақтасып қалған [[Грекия]]лық жас ақын Жан Мореас Парижде шығатын «[[Фигаро]]» гәзетінің 1886-жылғы 15-тамыздағы санында «әдебиет жарнамасын» жарялап, сол кезде символдық тәсілмен өлең жазып жүрген ақындарды «символистер» деп атауды дәріптеген.
 
«Символ» деген сөздің грек тіліндегі мағнасымағынасы "бір тақтайды (немесе бір көзені) ортасынан екіге бөліп, отағасы мен қонақ бір паршадан алып, қайта кездескенде екеуін жұптастыру арқылы достықты беинелеуін" көрсетеді екен. Бұл сөз кейін келе «мәлім бір пішін мен ұғымның дағдылы өкілі» дегенге сайған. Яғни ол әрқандай ой-пікір немесе заттың өкіліне баланып, белгілі ой-пікір мен заттың таңбасы, яки заттық орнына жүретін белгі «символ» деп аталған.
 
Модернизм әдебиетін зерттеушілердің көбі символизмның ағым ретінде қалыптасуын франция ақыны Шарль Бодлердің (1821-1867) 1857-жылы басылым көрген «Сұрқя гүл» атты өлеңдер жинағымен байланыстырады. Жөні бар пікір. Ақынның жинақтағы өлеңдері ромәнтизмдік бояу мен классизмдік пішінге аздап қоңсы қонып жатқанмен, сорғалап тұрған заманалық рухпен суарылған. Зайырында «сұрқя гүлдер» мейлі бейнелеу тәсілі жақтан, мейлі мазмұндық жақтан, мейлі пішіндік жақтан, мейлі құрылымдық жақтан алсаңыз да тек Франция поэзясы тарихындағы ғана емес, әлем поэзясы тарихындағы жаңа құбылыс. Бодлердің ізін баса Франция символизм поэзясінапоэзясына [[Стефан Малларме]] (1842-1898) , Пауел Уерлан (1844-1896) , Артур Римбо (1854-1891) сяқтысияқты талантты ақындар келеді. Міне осылайша алғашқы символизм ағымы қалыптасады. Оқырман қауым, әсіресе өлең сүйер жастар Бодлерге табынып, оның «адамзаттың сұрқялығын қазбалаған» талантына тамсанып, өлеңдерін құмарта оқиды.
 
19-ғасырдың ақырына келгенде Мореастың 1891-жылы символизммен ат кекілін кесісіп, байырғы грекГрек, римРим әдебиеті дәстүрін қалпына келтрудікелтіруді дәріптеуімен؛ өте-мөте, Малларме, Уерлән, Римболардың арт-артынан дүние сәлуімен؛сәлуымен؛ басқа да көптеген символизмшысимволизмші ақындардың тың жол іздеп, символизмненсимволизімнен жери бастауымен алғашқы символизм өз құзарынан құлдырап кетеді.
 
Десе де ол франция қоғамына терең тамыр тартқандықтан, С. Малларме, А. Римбо сяқтысияқты айтулы ақындардың әсерімен 19-ғасырдың соңында францияны көктей өтіп, батыс Европа мен СөлтүстікСолтүстік Америка құрлығындағы елдерге таралып, бірқыдру талантты ақындарды бесігінде тербетеді. Олар 20-ғасырдың 20-жылдарында дүниеге келген кейінгі символизмның серкелеріне айналады. Кейінгі символизм франция, Англия, Америка, Россия, Италия, Испания, Латын Америкасы және шалғай шығыс сынды мемілекеттермемлекеттер мен өңірлерде өркен жайып, төрткіл дүниені дүбірлеткен ең ықпалды әдебиет ағымының біріне айналды.
 
Модернизм әдебиетін зерттеген бірсыпыра әдебиеттанушылар 19-ғасырдың соңынан бұрынғы символизм әдебиетін ''Бодлерден бұрынғы өркен дәуірі, Бодлер дәуірі және Малларме, Уерлен, Римболар өкілдігіндегі алғашқы символизм'' деп үш басқышқа бөледі. Бұл пікірмен келісу қиын. Символизм әдебиетінің өркен дәуірін басынан өткере келіп, дербес ағым ретінде қалыптасқаны шындық. Бірақ Бодлер алғашқы символизмның өкілі және шұқшяшұқшия іздесеңіз [[романтизм]] мен [[классизм]]нің бейнелеу тәсілі жақтағы кейбір белгілері Малларме, Уерлан, Римболардың өлеңдерінен де табылады. Үңілсеңіз әдебиет тарихында «таза» ағым деген атімен жоқ нәрсе. Құдды модернизмшілердің барлығы жабылып реализмге қарсы шыққанмен, сол реализмнен қашып құтыла алмайтыны секілді, алғашқы символизм де, тіпті кейінгі символизм де реализмнен, романтизмнен, эстетизмнен, классизмнен т.б қашып құтыла алмайды. Әдебиетте мазмұндық, пішіндік жақтан белгілі жаңалық ашты деген күннің өзінде, өзінен бұрынғы ағымдардың бейнелеу тәсіліндегі кейбір ебдейлі мүмкіндіктерді саналы-санасыз түрде жаңғыртып ала жүреді.
 
Әлбетте, символизмның өркені арыда жатыр. Оны тек франция әдебиетінен ғана емес, тұтас Еуропа әдебиетінен, шығыс әдебиетінен, діннен, философяданфилософиядан іздеу керек. Айталық, символизмның өркені алтын орда дәуірінің әдебиетінен (м: [[Рабғузи]] шығармаларынан) , қазақ халық ауыз әдебиетінен (м: [[өтірік өлеңдерденөлең]]дерден) де табылады. Бұл өз алдына ұзақ әңгіме... бейне Абайдың өзінен кейінгі Шәкәрім секілді ақындарғаақын-жазушыларға зор ықпал көрсеткені секілді, франция ақыны Алойсис Бертрән (1807-1841) мен Америка ақыны, жазушыысы [[Эдгар Аллан По]] (1809-1849) Бодлерге де зор ықпал көрсеткенкөрсетті.
Былайша айтқанда, ол екеуінің символизмның дербес ағым ретінде қалыптасып, Бодлердің өзіндік биік белеске көтерілуінде елеулі үлестері бар. Бертраннің қарасөз өлеңдеріне Бодлер ғана емес, Малларме, Уерлан, Римбо, Метерлинк сияқтылардың бәрі де қатты қызыққан. Бодлердің «Сұрқия гүл» жинағындағы «Париж қасіреті» атты қарасөз өлеңі оның "Түндегі адам" атты қарасөз өлеңдер жинағының әсерімен жазылған. Малларме Бертранды мақтай келіп: "оның өлеңдерінен бәрі де тбылады" десе, Уерлән оны "менің ұстазым" деп көкке көтеріп, өмірбақи құрметтеген. Аллан Поның өлеңдері, теориялық шығармалары, әңгімелері Бодлерді бек тебіренткен. Оның рухтың ажарланған, әрленген сұлулығын дәріптеп؛ уағызшылыққа қарсы тұрып, пішін сұлулығын, ишаратты және музикалықты қуаттауы؛ әңгімелеріндегі "күлкіні оғаштыққа көтеру, қорқынышты үрейге дамыту, парасатты келекеге кеңейту, кереметті бөгделікке және тылсымдыққа құбылу" тәрізді көзқарастары Бодлер өлеңдерінің маңызды теориялық тірегіне айналған. Сол үшін де Бодлер Аллан Поның шығармаларын француз тіліне аударуды жалықпай табаны күректей 17 жыл жалғастырған.