Ибраһим (Османлы сұлтаны) — нұсқалар арасындағы айырмашылық

Түйіндемесі өңделмейді
ш (Мұхамеджан Амангелді I Ибраһим бетін Ибраһим (Османлы сұлтаны) бетіне жылжытты: Ибраһим есімін Османлы империясында жалғыз сұлтан ие...)
{{Мемлекеттік қайраткер
| түс = елбасы
| Қазақша есімі = I Ибраһим
| Шынайы есімі = ابراهيم اول
| Суреті = Ibrahim I.jpg
}}
 
'''I Ибраһим''' ({{lang-ota3|ابراهيم اول|İbrâhîm-i evvel}}, {{lang-tr|Birinci İbrahim, Asabi Sultan İbrahim}}; [[5 қараша]] [[1615 жыл]] — [[12 тамыз]] [[1648 жыл]]) — [[Османлы империясы|Ұлы Османлы Мемлекетінің]] он сегізінші билеушісі.
 
==Өмірбаяны==
I Ибраһим [[1615 жыл]]ы османлы елордасы [[Ыстамбұл|Константиниеде]] османлы сұлтаны [[I Ахмет]] шаңырағында дүниеге келді. Ибраһим сұлтандық отбасысындағы ең кіші бала болатын. Шаһзада телі адам болған және таққа ешқандай қауіп төндірген жоқ. Сондықтан оның ағалары [[II Осман]] мен [[IV Мұрат]] елде билік құрғанда, ол өлім жазасына кесілмеді. Ағасы IV Мұрат османлы әулетіндегі ең соңғы сұлтан болуға ниеттенді, сол себепті өз ажалы келген кезде інісі Ибраһимді өлім жазасына кесуді бұйырды. Алайда соңғы кезде аналары Көсем сұлтан баскесерлерге кедергі болып, кіші баласы Ибраһимді ажалдан құтқарды. Ал IV Мұрат қалтырау ауруынан қайтыс болды. [[Османлы империясы|Османлы Сұлтандығының]] келесі сұлтаны болып I Ибраһим жарияланды.
 
===Билеген жылдары===
I Ибраһим телі болғандықтан, ол мемлекеттік істермен айналыса алмады. Сондықтан оның анасы Көсем сұлтан регент болып тағайындалды. Райкот атты мәмілегер жаңа сұлтанның келбетін былай сипаттады: {{Дәйексөз|Ибраһим болмысынан жуас әрі байпаң адам болған. Кең маңдайлы, тез әрі өткір көзді, үйлесімді әлпетті беті албыраған; алайда оның бет әлпетінен ұлы ой зеректілігі көрінбеген.}}
 
I Ибраһим билік құрғаннан кейін Османлы флотының Азовты қоршауы әсерінен казактар сол қаланы қираған қалпында қалдырып кетті. Ал Михаил Федорович I Ибраһимге елші жіберіп, османлылар мен орыстардың достық қарым-қатынасына қайтып келуін ұсынды.
 
Бірақ I Ибраһим мемлекеттік істермен айналыспай, көбінесе өз уақытын гаремде өткізді. Сұлтанда тоғыз әйел және мыңдаған күңдер болатын. Соның ең беделдісі Тұрхан Қадиша сұлтан. Ол келешекте [[IV Мехмет|Аңшы Сұлтан Мехметтің]] валиде сұлтаны болады, және сұлтан билеген жылдарының басында онын регенті болады.
 
[[1641 жыл]]дың қысында I Ибраһим сырқаттып қалды. Сол кезде онын бір де баласы болған емес. Ал Көсем сұлтан бастаған османлы билігі жеміссіздігіне қапаланды. Алайда I Ибраһим тез сауығып, өз жеміссіздігі жайлы өсекті жойды. Себебі, [[1642 жыл]]дың [[2 қаңтар]]ында сұлтанда Мехмет атты алғашқы бала туды. Келешекте бұл бала османлы сұлтаны [[IV Мехмет]] болады. [[1640 жыл|1640]]-[[1644 жыл]]дары елді валиде Көсем сұлтан мен садрағзам Қара Мұстафа паша биледі. Алайда [[1644 жыл]]ы садрағзам өлім жазасына кесіліп, келесі садрағзам болып Сұлтанзада Мехмет паша тағайындалды. Ол [[I Сүлеймен]] мен Хүррем сұлтанның неменесі болған еді. Бірақ, шын мәнісінде, бұл тағайындау сұлтанның тәлімгері Жынжы қожаның арқасында болды. Жынжы қожа Сұлтанзада Мехмет паша арқылы сұлтанның барлық істерін шешіп отырды, ал Көсем сұлтанның билігі өте қатты әлсіреді. Оның үстіне I Ибраһимге Тұрхан сұлтанның ықпалы күшейді. [[1644 жыл]]ы Көсем сұлтан мен Тұрхан сұлтан арасында ұрыс болғаннан кейін I Ибраһим әйелін жақтап, анасын Ескі сарайға жіберді, ал өз әпкелерінің иеліктерін өз әйелдеріне сыйлады. Тіпті әпкелерін әйелдерінің кәнизактарына айналдырды.
 
Мехмет шаһзада туған соң, әдет бойынша, сұлтан балаға емізулі ананы белгіледі. Емізулі ана болып қара әтектердің басшысы Сүмбіл ағайдың күңі тағайындалды. Бұл күңді Сүмбіл ағай парсы күңсатарынан сатып алды. Сол кезде ағай күңді пәк деп санаған, алайда ол жүкті екені мәлім болды. Сондықтан Сүмбіл ағай күңді сарайдың бас қызметшісінің үйіне жіберіп, күң сол үйде өз баласын аман-есен туды. Сүмбіл ағайдың осы балаға деген құштарлығы сонша — оның гаремде өсуіне қол жеткізді. I Ибраһим де бұл баланы өз баласынан гөрі жақсы көрді. Тұрхан сұлтан қызғаныштан бұл бала мен оның анасына қастандық жасады. Ал сұлтан өз әйелінің осындай қылығына ызаланып, өз баласы Мехмет шаһзаданы суатқа лақтырды. Қуанышқа орай, шаһзада өлген жоқ, бірақ маңдайында үлкен тыртық пайда болды.
 
[[1644 жыл]]дың [[қазан]]ында алты кемесі бар ионнит эскадрасы османлының бай кемесін тоңады. Бұл кемеде [[Мекке]]нің бұрынғы қазысы, отыз шақты гарем күңдері және басқа бай қажылар болды. Серілер олжалармен бірге [[Крит]]ке жүзіп кетіп, оңтүстік жағалауында қорғалмаған жерде түсіп, су алды. Алайда осы жерге келген [[Венеция]] шенеунігі оларға кері қайтуды бұйырды. Серілер жүзуді жалғастырып, аралдың әртүрлі кемежайларында тоқтауға әрекет етті, алайда жергілікті шенеуніктер оларды қабыл етпеді. Ақырында, серілер османлы кемесін тастап, [[Мальта]]ға оралды. I Ибраһим осы хабарды естіп, елдегі барлық [[Христиандық|мәсіхшіл]] халықты қыруға бұйрық берді. Алайда көп ұзамай бұл ойынан бас тартты. Нәтижесінде Османия мен Венеция арасында Кандия соғысы басталды. Венеция флоты Османлы флотын [[Дарданелл бұғазы|Шанаққала бұғазында]] бөгеп отырды, ал османлылар адамзат тарихындағы ең ұзаққа созылған Кандия қоршауын жүргізді. Бұл қоршау [[1648 жыл|1648]]-[[1669 жыл]]дары болып, 21 жылға созылды.
 
===Билік етуінің нәтижелері===
I Ибраһим билік құруы кезінде османлылар [[Крит]] аралын жаулап алды, бірақ одан маңыздырақ жаулауларға қол жеткізе алмады.
 
===Тұлғаның бағалауы===
Сұлтан телі болды, және билік анасының қолында болды. Көсем сұлтанның мемлекеттік істерде дұрыс шешімдер қабылдауына қарамастан, османлыларға сол кезде әскери қуат керек болды. Сонымен қатар османлыларға ғибрат бола алатын қуатты билеуші қажет еді. Бірақ қыз қуып жүрген I Ибраһим әскердің лайықты қолбасшысы да, мемлекеттің қуатты билеушісі де бола алмады.
 
==Сілтемелер==