Османлы түрік тілі — нұсқалар арасындағы айырмашылық

Түйіндемесі өңделмейді
ш (Removing Link FA template (handled by wikidata))
{{Тілдер
|түсі = алтай
|аты = османлыОсманлы түрікшесітілі
|өз атауы =
|айтылуы =
|елдер = {{Байрақ|Ұлы Османлы империясыМемлекеті}}
|аймақтар =
|ресми тіл =
|рейтинг =
|күйі =
|жойылды = РеформаЖаңарту нәтижесінде [[1928 жыл]] жылдандан бері қазіргі [[Түрік тілі|қазіргі түрік тілі]] ретінде белгілі
|санаты = Еуразия тілдері
|классификация =
|ISO3 = ota
}}
'''Османлы түрікшесі''' ({{lang-tr|Osmanlıca}} немесе {{lang|tr|''Osmanlı Türkçesi''}}, {{lang-ota|لسان عثمانی}} {{lang|ota-Latn|''lisân-ı Osmânî''}}) — [[Османлы империясы]]ның әкімшілік және әдеби тілі ретінде қолданылған [[түрік тілі]]нің бір түрі. Оның құрамында [[Араб тілі|араб]] және [[Парсы тілі|парсы]] тілдерінен енген кірме сөздердің саны өте қомақты. Соның салдарынан османлы түрікшесі елдің білім деңгейі төменірек азаматтарына онша түсінікті болмады. Алайда біртіндеп түрік сөйлеу тілі османлы түрікшесінің қатты ықпалына шалдықты
 
'''Османлы түрікшесітілі''' ({{lang-tr|Osmanlıca}} немесе {{lang|tr|''Osmanlı Türkçesi''}}, {{lang-otaota3|لسان عثمانی}} {{lang|ota-Latn|''lisânLisân-ı Osmânî''}})  — [[Ұлы Османлы империясыМемлекеті]]ныңнің әкімшілік және әдеби тілі ретінде қолданылған [[түрік тілі]]нің бір түрітіл. Оның құрамында [[Араб тілі|араб]] және [[Парсы тілі|парсы]] тілдерінен енген кірме сөздердің саны өте қомақты. Соның салдарынан османлы түрікшесітілі елдің білім деңгейі төменірек азаматтарына онша түсінікті болмады. Алайда біртіндеп түрік сөйлеу тілі османлы түрікшесінің қатты ықпалына шалдықты.
== Құрылымы ==
 
Османлы түрікшесіндегі [[Араб тілі|арабшадан]] енген сөздер оған тікелей арабшадан емес, парсы тілі арқылы енгені сол сөздердің фонологиялық қасиеттерінен көрінеді. Яғни араб сөздерін көптеп сіңірген парсы тілі түркі тайпаларының [[Түркі тілдері|түркі тіліне]] олар солтүстік-шығыс Иранда көшіп жүрген кезінде, олардың батысқа, қазіргі Анатолия түбегіне қарай көшуінен бұрынғы кезеңде әсер еткен. Араб тілімен қатынастары азырақ түркі тілдерінде, мысалы [[татар тілі]]ндегі араб сөздерінде парсы фонетикасының ықпалы байқалатындығы осының тағы бір дәлелі бола алады.
== Құрылымы ==
Османлы түрікшесіндегітіліндегі [[Араб тілі|арабшадан]] енген сөздер оған тікелей арабшадан емес, парсы тілі арқылы енгені сол сөздердің фонологиялық қасиеттерінен көрінеді. Яғни араб сөздерін көптеп сіңірген парсы тілі түркі тайпаларының [[Түркі тілдері|түркі тіліне]] олар солтүстік-шығыс Иранда көшіп жүрген кезінде, олардың батысқа, қазіргі Анатолия түбегіне қарай көшуінен бұрынғы кезеңде әсер еткен. Араб тілімен қатынастары азырақ түркі тілдерінде, мысалы [[татар тілі]]ндегі араб сөздерінде парсы фонетикасының ықпалы байқалатындығы осының тағы бір дәлелі бола алады.
 
Әлеуметтік және [[прагматика]]лық мағынада османлы түрікшесін мына үш түрге бөлуге болады:
 
== Тарихы ==
Османлы түрікшесініңтілінің тарихын үш кезеңге бөлуге болады
 
* ''Eski Osmanlı Türkçesi'' (Көне османлы түрікшесі): 16-шы ғасырға дейін қолданылған. Ол [[салжұқтар]] және [[Анатолия түрік бейліктері]] қолданған түрік тіліне өте жақын. Оларды біріктіріп кейде ''Eski Anadolu Türkçesi'' (Көне Анатолия түрікшесі) деп атайды.
 
* ''Eski Osmanlı Türkçesi'' (КөнеЕскі османлы түрікшесі): [[16-шы ғасыр|XVI ғасырға]] дейін қолданылған. Ол [[салжұқтар]] және [[АнатолияАнадолы түрік бейліктері]] қолданған түрік тіліне өте жақын. Оларды біріктіріп кейде ''Eski Anadolu Türkçesi'' (КөнеЕскі АнатолияАнадолы түрікшесі) деп атайды.
* ''Orta Osmanlı Türkçesi'' (Орта османлы түрікшесі) немесе ''Klasik Osmanlıca'' (Классикалық османлы түрікшесі): 16-шы ғасырдан бастап [[Танзимат]] реформаларына дейін қолданыста болған әдебиет және әкімшілік тілі. Османлы түрікшесі дегенде көпшілік жағдайда осы кезеңнің тілі туралы сөз болады.
 
* ''Orta Osmanlı Türkçesi'' (Орта османлы түрікшесі) немесе ''Klasik Osmanlıca'' (Классикалық османлы түрікшесіосманлыша): [[16-шы ғасыр|XVI ғасырдан]] бастап [[Танзимат]] реформаларынажаңартуларына дейін қолданыста болған әдебиет және әкімшілік тілі. Османлы түрікшесітілі дегенде көпшілік жағдайда осы кезеңнің тілі туралы сөз болады.
* ''Yeni Osmanlı Türkçesi'' (Жаңа османлы түрікшесі): мерзімді баспа және [[батысшыл]] әдебиеттің ықпалымен [[1850]]-ші жылдардан бастап 20-шы ғасырға дейін қалыптасты.
 
* ''Yeni Osmanlı Türkçesi'' (Жаңа османлы түрікшесі): мерзімді баспа және [[батысшыл]] әдебиеттің ықпалымен [[1850 жыл]]-ші жылдардандан бастап [[20-шы ғасыр|XX ғасырға]] дейін қалыптасты.
=== Тіл реформасы ===
{{Details|Turkish language}}
 
===Тіл жаңартпасы===
Ұлы Османлы империясыМемлекеті [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]тан кейін құлағаннан кейін және [[Түркия|Түрік республикасыРеспубликасы]] орнағаннан кейін [[1928 жыл]] жылыы тіл реформасыжаңартпасы жүргізіліп, тілдегі көптеген араб және парсы кірме сөздері түрік баламаларымен алмастырылды. Араб әліпбиінің орнына [[Түрік әліпбиі|толықтырылған латын әліпбиі]] енгізілді. Бұл реформа [[Мұстафа Кемал Ататүрік]] жүргізген [[Ататүрік реформалары]]ныңжаңартулардың бір бөлігі болатын. Бұл өзгерістердің басты мақсаты  — әдеби түрік тілінің ауызекі тілге жақынырақ түрін қалыптастырып, Түркияның Ұлы Османлы империясыныңМемлекетінің орнына пайда болған [[ұлттық мемлекет]] ретіндегі сана-сезімін баянды ету болды.
 
Төменде [[түрік тіліндегі алмастырылған сөздердің тізімі]]нен алынған үш мысал келтірілген. Османлы түрікшесіндегі үш парсы сөзінің қазіргі түрікшеде қандай сөздермен алмастырылғаны көрсетілген:
! [[Қазақ тілі|Қазақша]] !! Османлыша !! [[Түрік тілі|Қазіргі түрікше]]
|-
| керектіуәзипа || {{lang|ota|واجب}} vâcib || zorunlu
|-
| қиындықмүшкіл || {{lang|ota|مشکل}} müşkül || güçlük, zorluk
|-
| қала/кентшаһар || {{lang|ota|شهر}} şehir || kent/şehir
|}
 
== Тарихи ықпалы ==
Тарихи тұрғыдан алғанда, османлы түрікшесін қазіргі түрік тілінің ізашары деп атау дұрыс емес. Керісінше, қазіргі түрік тілін латын әліпбиімен жазылатын, көптеген неологизмдер енгізілген «жаңа османлы түрікшесі» деп атауға болады. Османлы түрікшесі мен қазіргі түрік тіліндегі ең басты айырмашылық — қазіргі тілде араб және парсы тілдерінің ережелері бойынша [[құрама сөздер]] жасалмайды. Ондай сөздер тілде әлі де бар, бірақ олардың қолданылу аясы шектеулі; тек ғылыми, философиялық немесе діни контекстерде ғана қолданылады. Мысалы сөзбе-сөз аударғанда «құдайлық тағдыр» дегенді, ал мағынасы «құдайдың жазмышы» дегенді білдіретін ''takdîr-i ilâhî'' деген [[изафет құрылымы]] қазір де қолданылады. Егер осы сөз тіркесін қазіргі түрік тілінің ережелерімен құрастырғанда, ол ''ilâhî takdîr'' («құдайлық жазмыш») деген түрде болар еді.
 
== Әліпби ==
{{main|Османлы түрік тілінің әліпбиі}}
Османлы түрікшесі негізінен [[Османлы түрік тілінің әліпбиі]]менәліпбиімен (الفبا ''elifbâ'') жазылатын. ОлдОл әліпби [[парсы әліпбиі]]ніңәліпбиінің ықпалына ұшыраған [[араб әліпбиі]]ніңәліпбиінің бір түрі болатын. Бірақ османлы түрікшесінің [[Әрмен әліпбиі|әрмен]]армен жазуымен жазылған кездері де болған: мысалы, Османлы империясында жазылған алғашқы [[роман]] ''«Акаби'' романын» [[1851 жылыжыл]]ы [[Вартан паша]] әрменармен әріптерімен жазған. Сол сияқты, Абдұлмәжид[[I сұлтанныңӘбділмәжит]] кезінде османлының теңгесін соғумен айналысқан [[Әрмендер|әрмен]]армен ұлтынан шыққан ДүзоғлыларДүзұлылар әулеті өз жазбаларын османлы түрікшесінде, бірақ әрмен әліпбиімен жүргізген. Басқа жазу жүйелері де қолданылған, мысалы [[грек әліпбиі]]н, [[еврей әліпбиі]]ніңәліпбиінің [[Раши хаты]]нхатын мұсылман-емес топтар қолданған, себебі араб әліпбиі Ислам дінімен байланысты болған. Керісінше жағдайлар да болған. Мысалы, грекше сөйлейтін мұсылмандар османлы түрік әліпбиін қолданып, грек тілінде жаза алатын болған.
 
{| class="wikitable"
Османлы түрік тілін үйрену мүмкіндіктері осында тізіп жатуға тым көп. Мұнда солардың ең бастылары келтірілген.
 
== Османлы түрік тілін үйрену мүмкіндіктері ==
Бүгіндері дүние жүзінде Османлы түрік әдебиетінің мыңдаған курстары ұсынылады. Тарихи маңызы зор [[Классикалық тілдер|классикалық тіл]] ретінде османылы түрікшесін Түркияның жалғыз өзінде отыз мыңнан астам студент зерттеуде [http://meta.wikimedia.org/wiki/User:Mehrdad/Statistics_on_Ottoman_Turkish_Education].
=== Түркия университеттеріндегі курстар ===
* [http://fef.erciyes.edu.tr/pxp/posts/tar-142-osmanlica-ii662.php '''Erciyes Üniversitesi '''] http://fef.erciyes.edu.tr/pxp/posts/tar-141-osmanlica-i702.php Әдебиет факультеті — курстың мазмұны және кестесі.
* [http://suis.sabanciuniv.edu/prod/sabanci_www.p_get_courses?coll_code=S&levl_code=UG&subj_code=TLL&lang=eng&css= '''Sabanci University''']<br />&nbsp;— Бастауыш және орташа деңгейдегі үйренушілерге арналған османлы түрікшесі
* [http://www.fef.ibu.edu.tr/?lang=tr&template=b3&page_type=show_circ&page_name=7 '''Abant İzzet Baysal University'''] Тарих
 
=== Ғаламтордағы курстар ===
* [http://www.islamharfleri.com/kurs/index.html Османлы түрікшесі бойынша курстар]
 
== Ғаламтордағы османлы түрік ресурстары ==
* [http://www.umich.edu/~turkish/langres_ott.html '''Мичиган университеті''']
* [http://www.mevlevi.de/islam-_2.php Османлы түрік тіліндегі жазбалар]
 
== Османлы -түрік сөздіктері мен құралдары ==
* [http://www.ebrulisozluk.net/ Османлы түрікшесі — түрікше ғаламтор сөздігі]
* [http://www.umich.edu/~turkish/links/keyboard/klavye.htm Османлы түрік пернетақтасы]
 
== Тағы қараңыз ==
* [[Османлы империясының мәдениеті]]
* [[Түрік тілі]]
* [[Османлы түрік әліпбиі]]
* [[Классикалық тілдер]]
* [[Түркі тілдері]]
 
== Әдебиеттер ==
* Lewis, Geoffrey. «[http://www.turkishlanguage.co.uk/jarring.htm The Turkish Language Reform: A Catastrophic Success]».
 
== Түсініктемелер ==
{{Reflist}}
 
== Сыртқы сілтемелер ==
{{Incubator|code=ota|prefix=Wp}}
* [http://www.osmanlimedeniyeti.com http://www.osmanlimedeniyeti.com] Османлы түрік мәтіндерінің жинағы
 
987

өңдеме