Рим империясы — нұсқалар арасындағы айырмашылық

Түйіндемесі өңделмейді
== Рим империясы ==
 
'''Рим империясы''' (латынша Imperium Romanum, Res publica Romana (Рим республикасы) , грекше Βασιλεία Ῥωμαίων) - ежелгi римдiк [[постреспубликалық фазасы]]ның өркениет дамуындағы ерекше белгiлер, басқарудын автократиялық формасы және [[Еуропа]]дағы үлкен аймақтық иелiктерi мен [[Жерорта теңiзi]]. Римдiк империяның хронологиялық шеңбері Август бiрiншi императорының басқаруынан бастап, екi бөлiкке бөлуiне дейiн қамтиды. Яғни б.з.б. 27 жылдан 476 жылдар аралығы. Римдiк империя тарихының периодизациясы өзгешеленедi. Осылай, қарастыру кезiнде құрылымның мемлекеттiк-құқықтысымен екi негiзгi кезең көзге түседi: 1. Қағидашы - мемлекеттiк құрылымның республикалық және монархиялық формалары, б.з.б. I ғасырда — б.з. III ғасыр. Қағидашы мерзiмiне байланысты келесiдей кезеңдерге бөлiнедi:.
 
== Апенин түбегінің табиғи жағдайы ==
== Рим мәдениеті ==
[[Апенин]] түбегінің табиғаты бұл өңірде ежелгі қоғамның қалыптасуына қолайлы жағдай жасады. Оны алып жатқан Апенин тауларындағы қалың орманда ағаштың алуан түрі өсті. Арасында аңдар толвп жүрді. Тауда [[темір]], [[күміс]], [[алтын]], [[мыс]] кендерінің мол қоры болды.
[[Италия]]ның солтүстігін [[Альпі]]нің биік таулары алып жатты. Ол елдің солтүстігінің табиғи шекарасы іспетті еді. Альпі туралы елді солтүстіктен соғатын желден қорғады. Егін егуге, мал жаюға қолайлы жерлер мол еді. Өте ертеде бұл жерге қоныс аударып келген гректер оның шүйгін шабындығы мен қаптаған малына таңғалған болатын. Əуелде олар түбектің оңтүстігін италия деп атаған. Бұл сөз "бұзаулы ел" дегенді білдіреді. Түбек кейін Италия аталып кетті.
 
== Римде республикалық құрылыстың орнауы ==
Рим мәдениеті көне дәуір мәдениетінің қорытындылаушы кезеңі болды. Ежелгі Рим мәдениетінің қалыптасу кезеңінде (б.з.б. 8 — 4 ғасырлар) [[этрустар]]дың сәулет өнері үлгілерін бойына сіңірді. Ежелгі ғибадатханалар (Римдегі Капитолийлік Юпитер ғибадатханасы) осыған мысал бола алады. Б.з.б. 2 ғасыр мен 1 ғасырдың 1-жартысында [[базилика]]лар мен [[терма]]лар салына бастады. Б.з.б. 3 — 1 ғасырлардағы бейнелеу өнерінде портреттік мүсін ескерткіштер мен сыралғылар кең тарады. Бертінгі республика дәуірінде мүсін өнерінен эллиндік бағыт орын алып, грек ескерткіштерінен жаппай көшіру дәстүрге айналды. Монументтік сәндік кескіндеме жоғары сатыға көтерілді, мозаика мен глиптика өнері қанат жайды. Сәулет өнері империяның гүлдену кезеңінде (б.з.б. 1 ғасырдың 20-жылдары — б.з. 2 ғасыр) шарықтау биігіне көтерілді. Осы тұста арка мен ордердің, ғимаратты қабырға өрнек және мүсін ескерткіштерімен, мәрмәрмен безендірудің рөлі артты. Сәулет өнері бірте-бірте император мен империяның ұлылығын дәріптеу құралына айналды. Ежелгі Римдегі ең ірі амфитеатр — Колизей, Траян заманында — Рим қаласындағы форумдар (111 — 114, арх. Дамаскілік Аполлодор), Адриан кезіндегі ежелгі замандағы күмбезді құрылыстардың ең ірісі — Пантеон ірге көтерді. Рим театры ән, музыка, бидің басын қосқан тұрмыстық күлдіргі сахналарда өрбіді. Б.з.б. 300 жылы ш. ұлттық ателлана комедиясы (маска киген 4 кейіпкер) дүниеге келді. Б.з.б. 3 ғасырдың аяғында халық сауығының бір түрі — мим кеңінен дамыды. Осы кезеңде трагедия (претекста) мен комедияның (паллиата) жаңа түрлері пайда болды. Алғашында ойын-сауықтар ғибадатханалар жанында қойылды. Тұңғыш театр ғимаратын б.з.б. 55 — 52 жылы сәулетші Помпей тастан тұрғызды. Шамамен б.з.б. 4 ғасырда масканың пайда болуы актерлік өнердің дамуына кең жол ашты. Әйелдер рөлін ерлер орындады. Империя дәуірінде цирк ойындары, әсіресе ежелгі амфитеатрлар мен Колизейде қойылған гладиаторлар сайысы, аңшының қауіпті аңмен айқасын көрсету өріс алды. Рим театры, драматургиясы дүниежүз. театр өнерінің дамуында үлкен рөл атқарды.
"Ежелгі Рим" мемлекеті Жерорта теңізіндегі Апенин түбегінде қалыптасты. Аңыз бойынша оның алғашқы патшасы "Ромул" болды. Патшалық дəуір б.з.б. [[753]]-[[509]] жылдарды қамтыды. "Тарквиний" Римнің соңғы патшасы болды, ол туралы Рим тарихшысы "Тит Ливий" былай деп жазған: "Ол өте қатал, адамгершілігі төмен, көптеген римдіктерді дарға асып, Римнен қуып жіберген." Халық бұған наразылық көрсетіп, Тарквинийді отбасымен елден қуып жіберді. Римдіктер енді ешқашан патша сайламауды ұйғарды. Римді республика деп жариялайды.
Эллиндік мәдениет әсерімен дамыған Рим музыкасында тұрмыстық музыкалық-поэтикалық жанрлар (жеңіс, үйлену, дастарқан басы, қазаға байланысты әндер) қалыптасты. Поэзия мен музыка тығыз қарым-қатынаста дамып, Рим драмаларына речитативті сипаттағы музыкалық нөмірлер енгізілді. Классик. музыканы орындауда кифара және авлоспен бірге арфа іспетті псалтериум, самбика деп аталатын аспаптар да қолданылды. Хор мен оркестр сүйемелімен орындалатын пантомималардың Р. музыкасын дамытудағы рөлі ерекше. Әскери легиондарда үрлемелі оркестрлер жұмыс істеді. Рим цирктері мен театрларында көп адам қатысқан хор ансамбльдері (көбіне оркестрдің сүйемелдеуімен) өнер көрсетті. Жалпы Рим мәдениетінің бүкіл Еуропа мемлекеттері мәдениетінің қалыптасуы мен дамуында маңызы зор болды.
 
== Римнің жаулаушылық соғыстары ==
=== Ежелгі Рим өнері ===
[[Рим]] Апенин түбегінде үстемдік орнату үшін 12 ұлыстан тұратын Италия жерінде жаулаушылық соғыстар жүргізді. Римдіктер оңтүстік Италиядағы грек қалаларына қауіп төндірген кезде, Италия жеріндегі ең үлкен əрі өте бай [[Тарент]] қаласының шонжарлары шағын Эпир мемлекетінің патшасы "Пиррден" көмек сұрайды. Пирр өз əскерімен оларды қорғау үшін б.з.б. 280 жылы Италияға келеді. Соғыс барысында оның əскері орасан зор шығынға ұшырайды, содан кейін Пирр қалған əскерімен Грекияға кетеді. Рим бүкіл Италияға өзінің үстемдігін орнатады.
{{main|Ежелгі Рим өнері}}
Б. э. бұрынғы VIII ғасырдан б. э. V ғасырына дейінгі он екі ғасырдан астам кезеңді қамтитын тарихы бар [[Ежелгі Рим мәдениеті|Ежелгі Рим]] адамзатқа орасан бай мәдени, көркем мұра қалдырды.
Дүниежүзілік мәдениеттің асыл қазынасына Вергилийдің, [[Гораций]]дің [[Овидий]]дің поэзиялық туындылары, [[Тит Ливий|Ливий]] мен [[Тацит Публий Корнелий|Тациттің]] тарихи еңбектері, Лукрецийдің материалистік философиясы, Цицеронның шешендік өнері, [[Марк Валерий Марциал|Марциал]] мен [[Децим Юний Ювенал|Ювеналдың]] уытты [[сатира]]лары енді. Римдік право жүйесі заң туралы ойдың дамуында көрнекті роль атқарды. Ежелгі Рим шеберлері өзінен бұрынғы ерте дүние [[Өркениет|цивилизациялары]] көріп-білмеген алып [[сәулет]] [[ансамбль]]дері мен инженерлік ғимараттардың жаңа типін, реалистік мүсіндік [[портрет]] пен ғажайып [[фреска]]ларды, [[мозаика]]лар мен көркемдік кәсіп шығармаларын тудырды. Антик дүниесі өнерінің дамуы Рим өнерімен аяқталды. Ол ертедегі грек және ертедегі итальян өнерлерінің үздік жетістіктерін мұра етіп қабылдап, творчестволықпен қайта өңдеді. Рим шеберлері өздерінен бұрынғылардың дәстүрлерінен шабыт алғанымен, өздерінің өзгеше стилі мен творчестволық даралығын әрдайым сақтай білді. [[Ежелгі Рим мәдениеті|Рим мәдениеті]], оның өнері сияқты, ең алдымен Ежелгі [[Италия]] халықтары жасаған цивилизация топырағында өсіп-өнді, олардың арасында саяси да мәдени тұрғыдан анағұрлым дамығаны этрустар болды.
 
==Римдік жəне провинциялық ақсүйектер ==
=== Ежелгі Рим театры ===
Римдіктердің арасынан ірі жер иеліктері мен құралдары бар мемлекет ісін басқаратын ақсүйектер бөлініп шықты. Олар халықтың жоғары тобы - "аристократияны" қүрады. Атақты ақсүйектер өздерінің беделдерін көтеруге тырысты. Қоғамдық пікірде рулардың ежелгі ұрпақ екендігі жəне ататегінің даңқы маңызды орын алды. Римдік ақсүйектерге "сенаторлар" жатты. Сенаторлар үстіне қызыл күрең матадан тігілген шапан, аяғына ерекше сəнді аях киім киген. Ал қолдарына алтын жүзік салатын. Олардың үйлері [[император]] сарайларының маңында орналасты. Бөлмелерінің қабырғаларына фрескалар жапсырылып, едендері мозаикамен өрнектелді. Ауладағы бақ ішінде мүсін ескерткіштер тұрған. Кейбір атақты ақсүйектерден шыққан римдіктерді құлдар зембілге салып көтеріп жүрген.
{{main|Ежелгі Рим театры}}
 
== Өндірушілердің əлеуметтік топтары ==
[[Сурет:Forum Romanum Rom.jpg|thumb|]]
Өндірістегі барлық жұмысты құлдар атқарды. Астық жинау кезінде құлдар тəулігіне 17-18 сағат жұмыс істеген. Олар жер жыртты, құм септі, астық жинады, ұн тартып, жүзім мен зəйтүннен шырын шығарды, табын-табын мал бақты. Олардың ішінде дəрігерлер, суретшілер, хатшылар жəне мұғалімдер болды.
[[Грек театр]] мәдениеті дәстүрлі жаңа қоғамдық өмірдің ерекшелігіне орай, Ежелгі Рим театрында өзінің жаңа даму жолын тапты. Алғаш театр өнерінің пайда болуы — өнім жинап алу мейрамдары кезіндегі ойын-сауықтарға байланысты. Одан кейінгі театр элементтері [[ән]], [[музыка]], бидің басын қосқан тұрмыстық күлдіргі сахна — сатирлерде өрбіді. Б.з.д. 300 жылдар шамасында ұлттық ателлана [[комедия]]сы дүниеге келді. Ателланада маска киген тұрақты 4 кейіпкер болған: Макк, Буккон, Папп және Доссен. Осы кейіпкерлерді ойнайтын әуесқой актерлердің [[пьеса]]сы, мәтіні болған емес, сондықтан олардың [[импровизация]] жасауына кең жол ашылды. Ателлананы бертін келе кәсіби шебер актерлер ойнайтын болды.
Құлдар сонымен қатар күміс өндірілетін кеністерде, ірі кемелерде ескекші болып та ауыр жұмыстар атқарды.<ref>Ежелгі дүние тарихы. Жалпы білім беретін мектептің 6-сыныбына арналған оқулық. Алматы : " Атамұра "</ref>
 
== Принципат ==
а)* [[Юлий-Клавдий]] әулетінің басқаруы және принципат жүйенің құрылысы (б.з.б. 27- б.з. 68)
 
ә)* Төрт императорының жылы – биліктің ауқымды дағдырысы (68 - б) Флавий мен Антоний әулетінің басқаруы – принципат әулетінің гүлдеуі (69-192)
а) [[Юлий-Клавдий]] әулетінің басқаруы және принципат жүйенің құрылысы (б.з.б. 27- б.з. 68)
в)* [[Север әулеті]]нің басқаруы - әскери - бюрократтық жүйенiң құрастыруын басы (193-235)
ә) Төрт императорының жылы – биліктің ауқымды дағдырысы (68 - б) Флавий мен Антоний әулетінің басқаруы – принципат әулетінің гүлдеуі (69-192)
г)* III ғасырдағы дағдырыс- Рим империяның толық масштабты әлеуметтiк-экономикалық және саяси дағдарысы (235-284)
в) [[Север әулеті]]нің басқаруы - әскери - бюрократтық жүйенiң құрастыруын басы (193-235)
г) III ғасырдағы дағдырыс- Рим империяның толық масштабты әлеуметтiк-экономикалық және саяси дағдарысы (235-284)
 
== Доминат (284-476) ==
 
а)* Диоклетианның және Константинның басқаруы - доминат жүйесiнiң құрастыруы, әкiмшiлiк, әскери және әлеуметтiк-экономикалық реформалар (284-337)
ә)* б,.з,.б. IV ғасырдағы империя - батыс және шығыс жиiрек империясына саяси межелеуге жүйенiң тұрақты болуы, тенденция жеткiлiктi (337-395)
б)* Империяның ақырғы бөлiнуi Шығыс және Батысқа (395-476)Рим империя тарихының аяқталу дискусионды. Батыс үшiн әдетте 476 жыл дейді - [[Ромул Августул]] императордың жылжуы немесе 480 жыл - Непот императорының қайтыс болған жылы, заң жүзiнде соңғы ашық император. Мемлекеттiгі өзгере өмiр сүрген Шығыс империясы үшiн - V ғасырдың аяғы, 610 жыл, 1204 жыл, 1453 және тағы басқа жылдар аталады.
Бұл мерзiмнiң басты мазмұны көне заманды жан-жақты бiрiктiру процесi құрайды. Ол Римдiк республикамен іске асатын, бiрақ алғашқы сәттерде материалды болды, жаулап алу және бағынудыан тұратын; қазір бұл процесс ендi жiгерленiп (дифференциалдайды ) қиындайды. Ол айқындалады:
1.# жаулап алушылардың (бейiмделулер) және бодан, римдiк және провинциал элементтердiң ұқсауында;
2.# өзi бiрiктiретiн өкiметтiң өзгерiсiнде;
3.# мемлекеттiк әкiмшiлiктiң бөліктерді бүтінмен бiрiктiру мақсатында тұңғыш рет жасалған;
4.# заң заңға сүйенген идеалдарының бiрiктiруiнде;
5.# бар болмысымен идеалдардың бiрiктiруiнде.
 
Бұл бiрiктiру процесі, жемiстi және озық, толық дамуына II ғ. аяғында жетедi. Бiрақ оның кемшіліктері де бар: ол мәдени деңгейдi төмендеуі мен бостандықтың жоғалуымен III ғ. айқындалады. IV ғ. христиандықтың арқасында дiни бiрлестiк пен антикалық дүниелердің бірігуі болады.
[[Август]]пен жасалған қағидашының негiзінде - әскери монархия мен республикалық магистратураның комбинациясы. Магистратура сайлау немесе тағайындауда негiзделе алады; монархия тұқым қуалаушылықты талап етедi. Қағидашының тарихтарында екi қағиданың араласуын байқауға болады, кейде бір­біріне әсер етуі мүмкін, кейде бiртума комбинацияда, таза римдiк институт негiздемесінде бала асырап алу: император өз мирасқорын асырап алады. Екi қағиданың дұрыс әсер етуі қарулы күштiң кез келген басып кiруiмен бөлiнедi, империя және император өкiметiн қорғауымен қызмет көрсетуi керек болатын.
 
== Августтың басқаруы (б.з.б. 31 – б.з. 14 жылыжылдар) ==
 
Біріншіден гөрі екiншi триумвират дербес емес мәмiле, ол мемлекеттiк мекеме, көлемдi өкiлеттiкке ие болды: Триумвирларға халық жиналысының қаулысы бойынша мемлекет жасауы тапсырылған - triumviri reipublicae constituendae causa. Екi жора-жолдастардың жоюы, барлық құрылтай өкiметi Октавиан қолында түйлiктi; ол бұл берілген билікпен тек өз жауынгерлерiне сый беру үшін қолданды, imperator perpetuns атағымен қанағаттанды, яғни провинциялардың бас қолбасшы жағдайымен. Келесi жылы ол Агриппамен бiрге цензорге айналды және (Сенаттың біріншісі) princeps senatus атағын алды.
Август римдiк үстемдiлiктiң үшiншi концентрлi шеңберi және оңтүстiктенi тұйықтады. Сирия тықсыратын Мысыр Рим ұстасты және бұл бағындыру құтылды, цезарь және антонияны сүйсiндiруге iстей алған арқасында өз ханшасы Клеопатраға тәуелсiздiктi сонан соң сақтады. Тозыңқы ханшаға қандас тамыз қарағанда сол жетудiң сәтi түспедi, және Мысыр римдiк провинция болды.
Римдiк үстемдiлiктiң батыс Африканың бiр бөлiгiнде сонымен бiрге тура (Марокко ) Мавретаниюды үйретiп алатын және Юбенi оның нумидияның патшасына берген тамызда Нумидияны Африка провинциясына қосты бiржолата көз жеткiздi. Римдiк пикеттер Мысыр шекараларындағы киренаиктерге Марокко барлық сызық арналған шөлдiң көшпелiлерiнiң облыстың бос емес мәдениеттерi қорыды.
 
;Юлий-Клавдий әулеті: Авусттың мұрагерлерi
 
Август жасалған тетiктiң кемшiлiктерi оның өлiмiнен кейiн iле-сала бiлiндi. Ол шешiлмеген мүдделер соқтығысуын қалдырды және Арал қамалған оларына тибериемен және тектi немеремен, жарамсыз жас баланың өгей ұлымен асырап алынған бала олардың аралығында дұрыс айтады. Зор еңбектерге, ақылға және тәжiрибелiлiктер (14-шi) тибериелер беттерiнше мемлекеттегi бiрiншi орынға құқығы болды; ол деспот болғысы келмедi: провинциалдар үшiн оған жағымаздармен айналған (dominus ) мырзаның лауазымы ол құлдар оның мырзасы ретiнде ғана үшiн айтты қабыл алмай - император, азамат-азамат үшiн. Провинциялар оларда тапты, өздерiнiң оның жек көрушiлерiнiң мойындауы бойынша, қамқор және айтарлықтай үкiмет; ол мейiрбан шiркеушi қойды қырығатын өз проконсулдарына текке емес айтты, бiрақ сүрiк олардан сыдырмайды; алдынаға Римында бiрақ өткен айбын туралы Сенат, толық республикалық тартулар және еске түсiрулер тұрды - және императормен және Сенаттың аралығында қатынастар тез бүлiнген жағымаздар және сөз тасушы болды. Тиберия жанұясындағы қайғылы жағдайлар және қайғылы шиеленесулерi императорларды өшiктiрдi, сонда саяси процесстердiң қанды Драмасы, Сенаттағы Капри Аралда масқара таңбалаған рақымсыз қарттың тацитiнiң өшпестей жасау көркем бейнелелген (impia bella ) ымырасыз соғыс басталды, сонша құмар.
 
Жас бала дәлдiктегi бiзiне соңғы минуттары белгiсiз болатын Тиберия орынына әйгiлi және барлық (37-шi) калигулалардың германика жоқтаған оның немересiнiң ұлы жариялаған әлпеттi, бiрақ тез ессiзденген ұлылықтың елiрмесi және буырқанған мейiрiмсiздiкке дейiн жеткен өкiметтер. Преториялық мiнбенiң семсерi табыну үшiн Иерусалим храмындағы өз мүсiнiн орнатылуға оқталған ақылсыздың өмiрi бiрге Иегов кесiп тастады. Сенат республика туралы еркiн iшiне дем тартып армандады, бiрақ жаңа императордың оны, (41-шi) оның Клавдиясы, германиканың ағасының қиырдың преториандары. Ол өз екi әйелдерi, мессалина және римдiк әйел масқара жапқан сол уақытқа дейiннiң Агриппиналары жеккөрiнiштi ойыншық болды. Оның түрi бұрмалаған, алайда, саяси сын-сықақпен; империяның iшкi дамытуы да, сыртқы да және онда, оның қатысуысыз емес, созылды. Клавдиялар Лионда дүниеге келдi және сондықтан галлиларды мүдделердi жүрекке әсiресе қабылдады және галл: ол Сенатта Северндердiң Римдағы олардың түсiнiктi құрметтi қызметтерi үшiн жасалуға сұратқан тұрғындарының галлилары өтiнiштi өзi қорғады. Клавдиялар Фракия провинциясына Котиса 46 г патшалыққа аударды, Мавретаниидан римдiк провинцияны жасады. Британияның әскери жұмысы, бiржолата бодан агриколамен онда пайда болды. Қастық, мүмкiн, және қылмыс, Агриппиналар оның ұлы, (54-шi) Неронға өкiметке жолдарын ашты. Және империяның алғашқы екi ғасырларында, тұқым қуалаушылықтың қағидасы әрдайым дерлiк зиянды оған әкелетiн осы жағдайда. Мемлекетте дербес сипатпен және жаңадан көрiнген Неронның дәмдерi және оның жағдайының аралығында сәйкессiздiкке толық болды. Неронның өмiрлерi жинап келгенде әскери көтерiлiске кенеттен болды; императорлар өзiн өлтiрдi, және соғыстың келесi азаматтық жылына үш императорларды ауыстырып қаза тапты - Гальба, Отон, Вителлий.
(69—96 жылда) Флавий әулеті
 
;(69—96 жылда) Флавий әулеті
Өкiмет бiржолата қарсылық қылған иудейлерге қарсы соғысқа, Веспасианда бас қолбасшыға тапты. Империяның (70-79) оның Веспасианы оған iшкi ұяттар және көтерiлiстерден кейiн қажетсiнетiн ұйымдастырушы алды. Ол Батав көтерiлiсi басты, мемлекеттiк шаруашылық Сенатқа қатынас және тәртiпке сал ұнамдардың ежелгi римдiк оңайлығының өзiмнiң үлгi бола бiтiрдi. Оның ұлы, (79-81) Тито, Иерусалим қиратқышы, император өкiметi бетте адамгершiлiктiң сәуле жиегiмен өзiне қоршады, кенже бала Веспасиан, (81-96) Домициан, растаумен тұқым қуалаушылықтың қағидасы бақыттың Римына әкелмейтiн жаңадан қызмет еттi. Әрдайым емес сәттi, Сенатпен жауласып және қастандықтың нәтижесiнде қаза тапқандығыменнен, Домициан тибериеге елiктедi, Рейн және Дунайда соғысты.
 
 
Бейбiтшiлiк сүйгiш адриан әкiмшiлiк және құқықтың төңiрегiдегi өрнектеулерiмен шұғылданды. Август, Адриан қалай провинциялардың баруында көп жылдар өткiздi; ол Афинылардағы архонты қызметтi өз жауапкершiлiгiне алуға жиiркенбедi және оны жоба үшiн қалалық басқаруды өзi құрады. Оны болды бiлiм берiлгенiрек. Өз қаржы реформаларымен адриан қалай әлемнiң байытқышының жалған атына лайық болды, оның мирасқор Антонины осылай апат ұшырайтын провинциялар туралы адамгершiлiк, оның көмектесуiнде прозван тектiң әке болды. Бiз ол туралы философ шақырылған Марк Аврелийдiң Цезарьлерi жоғарғы орын қатарда теңеулерге бiр-бiрдендер емес соттай аламыз орналасады - бiз оны бiлемiз өз мазмұндамасыдағы жоспарлары да ойла. Ұлы өрлеу қалай саяси ойлаған бол Римдің жақсы адам iске асқан. республиканың түсу уақыттарымен, айқынырақ жинағы бұл туралы бiздi куәландырады барлық барлық құқықтар үшiн барлық заңдар үшiн негiзде бiрдей тең жүргiзiлетiн еркiн мемлекеттiң түрiн өз жанында тасыстым. Тақта бұл философқа керiсiнше римдiк императордың өкiмет өз дербес әскери үстемшiлдiк сынап көруге тура келдi; көп жылдар ол ол өлетiн Дунайда бiрiккен соғыста жүргiзiлу мiндеттi. Тақтың өсiмтал жас шама орнаған төрт императорларынан кейiн және тапты, шынымен мұра, жас балаға, және және анық емес. (180—193 ) Коммод емес мерейлер сүйiктiлерге мемлекетпен басқару берiлiп қомағайлану тәрiздi, майдан емес, цирк және амфитеатр: ол дәмдер бiрақ Нерон шебер емес емес, гладиатор болды. Ол қастандық жасаушыларды қолдан қаза тапты.
 
== Рим мәдениеті ==
 
Рим мәдениеті көне дәуір мәдениетінің қорытындылаушы кезеңі болды. Ежелгі Рим мәдениетінің қалыптасу кезеңінде (б.з.б. 8 — 4 ғасырлар) [[этрустар]]дың сәулет өнері үлгілерін бойына сіңірді. Ежелгі ғибадатханалар (Римдегі Капитолийлік Юпитер ғибадатханасы) осыған мысал бола алады. Б.з.б. 2 ғасыр мен 1 ғасырдың 1-жартысында [[базилика]]лар мен [[терма]]лар салына бастады. Б.з.б. 3 — 1 ғасырлардағы бейнелеу өнерінде портреттік мүсін ескерткіштер мен сыралғылар кең тарады. Бертінгі республика дәуірінде мүсін өнерінен эллиндік бағыт орын алып, грек ескерткіштерінен жаппай көшіру дәстүрге айналды. Монументтік сәндік кескіндеме жоғары сатыға көтерілді, мозаика мен глиптика өнері қанат жайды. Сәулет өнері империяның гүлдену кезеңінде (б.з.б. 1 ғасырдың 20-жылдары — б.з. 2 ғасыр) шарықтау биігіне көтерілді. Осы тұста арка мен ордердің, ғимаратты қабырға өрнек және мүсін ескерткіштерімен, мәрмәрмен безендірудің рөлі артты. Сәулет өнері бірте-бірте император мен империяның ұлылығын дәріптеу құралына айналды. Ежелгі Римдегі ең ірі амфитеатр — Колизей, Траян заманында — Рим қаласындағы форумдар (111 — 114, арх. Дамаскілік Аполлодор), Адриан кезіндегі ежелгі замандағы күмбезді құрылыстардың ең ірісі — Пантеон ірге көтерді. Рим театры ән, музыка, бидің басын қосқан тұрмыстық күлдіргі сахналарда өрбіді. Б.з.б. 300 жылы ш. ұлттық ателлана комедиясы (маска киген 4 кейіпкер) дүниеге келді. Б.з.б. 3 ғасырдың аяғында халық сауығының бір түрі — мим кеңінен дамыды. Осы кезеңде трагедия (претекста) мен комедияның (паллиата) жаңа түрлері пайда болды. Алғашында ойын-сауықтар ғибадатханалар жанында қойылды. Тұңғыш театр ғимаратын б.з.б. 55 — 52 жылы сәулетші Помпей тастан тұрғызды. Шамамен б.з.б. 4 ғасырда масканың пайда болуы актерлік өнердің дамуына кең жол ашты. Әйелдер рөлін ерлер орындады. Империя дәуірінде цирк ойындары, әсіресе ежелгі амфитеатрлар мен Колизейде қойылған гладиаторлар сайысы, аңшының қауіпті аңмен айқасын көрсету өріс алды. Рим театры, драматургиясы дүниежүз. театр өнерінің дамуында үлкен рөл атқарды.
 
Эллиндік мәдениет әсерімен дамыған Рим музыкасында тұрмыстық музыкалық-поэтикалық жанрлар (жеңіс, үйлену, дастарқан басы, қазаға байланысты әндер) қалыптасты. Поэзия мен музыка тығыз қарым-қатынаста дамып, Рим драмаларына речитативті сипаттағы музыкалық нөмірлер енгізілді. Классик. музыканы орындауда кифара және авлоспен бірге арфа іспетті псалтериум, самбика деп аталатын аспаптар да қолданылды. Хор мен оркестр сүйемелімен орындалатын пантомималардың Р. музыкасын дамытудағы рөлі ерекше. Әскери легиондарда үрлемелі оркестрлер жұмыс істеді. Рим цирктері мен театрларында көп адам қатысқан хор ансамбльдері (көбіне оркестрдің сүйемелдеуімен) өнер көрсетті. Жалпы Рим мәдениетінің бүкіл Еуропа мемлекеттері мәдениетінің қалыптасуы мен дамуында маңызы зор болды.
 
=== Ежелгі Рим өнері ===
{{main|Ежелгі Рим өнері}}
Б. э. бұрынғы VIII ғасырдан б. э. V ғасырына дейінгі он екі ғасырдан астам кезеңді қамтитын тарихы бар [[Ежелгі Рим мәдениеті|Ежелгі Рим]] адамзатқа орасан бай мәдени, көркем мұра қалдырды.
Дүниежүзілік мәдениеттің асыл қазынасына Вергилийдің, [[Гораций]]дің [[Овидий]]дің поэзиялық туындылары, [[Тит Ливий|Ливий]] мен [[Тацит Публий Корнелий|Тациттің]] тарихи еңбектері, Лукрецийдің материалистік философиясы, Цицеронның шешендік өнері, [[Марк Валерий Марциал|Марциал]] мен [[Децим Юний Ювенал|Ювеналдың]] уытты [[сатира]]лары енді. Римдік право жүйесі заң туралы ойдың дамуында көрнекті роль атқарды. Ежелгі Рим шеберлері өзінен бұрынғы ерте дүние [[Өркениет|цивилизациялары]] көріп-білмеген алып [[сәулет]] [[ансамбль]]дері мен инженерлік ғимараттардың жаңа типін, реалистік мүсіндік [[портрет]] пен ғажайып [[фреска]]ларды, [[мозаика]]лар мен көркемдік кәсіп шығармаларын тудырды. Антик дүниесі өнерінің дамуы Рим өнерімен аяқталды. Ол ертедегі грек және ертедегі итальян өнерлерінің үздік жетістіктерін мұра етіп қабылдап, творчестволықпен қайта өңдеді. Рим шеберлері өздерінен бұрынғылардың дәстүрлерінен шабыт алғанымен, өздерінің өзгеше стилі мен творчестволық даралығын әрдайым сақтай білді. [[Ежелгі Рим мәдениеті|Рим мәдениеті]], оның өнері сияқты, ең алдымен Ежелгі [[Италия]] халықтары жасаған цивилизация топырағында өсіп-өнді, олардың арасында саяси да мәдени тұрғыдан анағұрлым дамығаны этрустар болды.
 
=== Ежелгі Рим театры ===
{{main|Ежелгі Рим театры}}
 
[[Сурет:Forum Romanum Rom.jpg|thumb|]]
[[Грек театр]] мәдениеті дәстүрлі жаңа қоғамдық өмірдің ерекшелігіне орай, Ежелгі Рим театрында өзінің жаңа даму жолын тапты. Алғаш театр өнерінің пайда болуы — өнім жинап алу мейрамдары кезіндегі ойын-сауықтарға байланысты. Одан кейінгі театр элементтері [[ән]], [[музыка]], бидің басын қосқан тұрмыстық күлдіргі сахна — сатирлерде өрбіді. Б.з.д. 300 жылдар шамасында ұлттық ателлана [[комедия]]сы дүниеге келді. Ателланада маска киген тұрақты 4 кейіпкер болған: Макк, Буккон, Папп және Доссен. Осы кейіпкерлерді ойнайтын әуесқой актерлердің [[пьеса]]сы, мәтіні болған емес, сондықтан олардың [[импровизация]] жасауына кең жол ашылды. Ателлананы бертін келе кәсіби шебер актерлер ойнайтын болды.
 
== Дереккөздер ==
24 505

өңдеме