Бұқтырма (бөген) — нұсқалар арасындағы айырмашылық

Түйіндемесі өңделмейді
ш (→‎Дереккөздер: clean up, replaced: Пайдаланылған әдебиеттер → Дереккөздер using AWB)
[[File:Ob watershed.png|thumb|alt=A.|200px| [[Ертіс]] өзені]]
 
'''Бұқтырма бөгені''' ({{lang-ru|Бухтарминское водохранилище}}) - [[Ертіс]] өзенінде, [[Шығыс Қазақстан облысы]] аумағында, [[Қалба жотасы|Қалба]], [[Нарын жотасы|Нарын]], [[Күршім жотасы|Күршім]] жоталары аралығында орналасқан [[Қазақстан]]дағы ең ірі бөген.
'''Бұқтырма бөгені''' (Бухтарминское водохранилище) - [[Ертіс]] өзенінде, [[Шығыс Қазақстан облысы]] аумағында, [[Қалба]], [[Нарын]], [[Күршім]] жоталары аралығында орналасқан. [[Қазақстан]]дағы ең ірі [[бөген]]. Су айдыны 5940 км², ұзындығы 600 км, ені 40 км, ең терең жері 80 м. Суының көлемі 49,6 км3. Бөгеннің құрамына Қара Ертіс өзенінің атырауы, [[Зайсан көлі]], [[Ақ Ертіс]] өзенінің бір бөлігі (бастауынан [[Серебрянск]] қаласына дейін), [[Бұқтырма]], [[Нарын]] өзендерінің төменгі ағысы кіреді. Бұқтырма бөгенін толтыру 1960 жылдың сәуір айында басталып, 1962 жылы [[Ертіс]] өзенінің суы Зайсан көлімен қосылған соң біртұтас су айдынына айналды. Бұқтырма бөгенін су түбінің морфометриялық ерекшеліктеріне байланысты шартты түрде үшке бөлуге болады: жоғарғы (көлдік), орта (таулы-аңғарлық) және төменгі (таулық) бөліктер. Су деңгейі мамыр айының бас кезінде көтеріле бастайды да, тамызда ең жоғарғы биіктігіне жетеді. [[Қыркүйек]] айынан сәуірге дейінгі мерзімде су деңгейінің көп жылдық ауытқуы 5,0 м-ге жетсе, маусымдық тербелісі – 1,3 – 3,8 м аралығында болады. Суы тұщы. Минералдылығы 0,05 – 0,14 г/л, жұмсақ, хим. құрамы – гидрокарбонатты кальцийлі. Бөгенде [[фитопланктон]]ның 280, [[зоопланктон]]ның 260 түрі кездеседі. [[Сазан]], [[табан]], [[көксерке]], [[омуль]], [[шармай]], [[ақ амур]], [[бахтах]], т.б. [[балықтар]] өседі. Жылына орта есеппен 8 – 9 мың т балық ауланады. Бұқтырма бөгеніндегі [[Өскемен]], Бұқтырма [[СЭС]]-тері Шығыс Қазақстан облысының аудандарын электр энергиясымен қамтамасыз етеді. Көктемде бөгеннен жіберілген су [[Павлодар]], Шығыс Қазақстан облыстарының жүздеген мың га егісі мен шабындықтарын суландырады.<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі. Су шарушылығы. – [[Алматы]], Мектеп, 2002.</ref>
 
== Гидрологиясы ==
Су айдыны 5940 км<sup>2</sup>, ұзындығы 600 км, ені 40 км, ең терең жері 80 м. Суының көлемі 49,6 км<sup>3</sup>. Бөгеннің құрамына Қара Ертіс өзенінің атырауы, [[Зайсан (көл)|Зайсан көлі]], Ақ Ертіс өзенінің бір бөлігі (бастауынан [[Серебрянск]] қаласына дейін), [[Бұқтырма өзені|Бұқтырма]], Нарын өзендерінің төменгі ағысы кіреді.
Су деңгейі [[мамыр]] айының бас кезінде көтеріле бастайды да, [[тамыз]]да ең жоғарғы биіктігіне жетеді. [[Қыркүйек]] айынан сәуірге дейінгі мерзімде су деңгейінің көп жылдық ауытқуы 5,0 м-ге жетсе, маусымдық тербелісі – 1,3 – 3,8 м аралығында болады. Суы тұщы. Минералдылығы 0,05 – 0,14 г/л, жұмсақ, химиялық құрамы – гидрокарбонатты кальцийлі.
 
== Тарихы ==
Бұқтырма бөгенін толтыру [[1960 жыл]]дың сәуір айында басталып, [[1962 жыл]]ы Ертіс өзенінің суы Зайсан көлімен қосылған соң біртұтас су айдынына айналды.
 
== Морфометриялық ерекшеліктері==
Бұқтырма бөгенін су түбінің морфометриялық ерекшеліктеріне байланысты шартты түрде үшке бөлуге болады: жоғарғы (көлдік), орта (таулы-аңғарлық) және төменгі (таулық) бөліктер.
 
== Шаруашылықтағы маңызы ==
Бөгенде [[фитопланктон]]ның 280, [[зоопланктон]]ның 260 түрі кездеседі. [[Сазан]], [[Табан балық]], [[көксерке]], [[түрке балық]] (омуль), [[шармай]], [[ақ амур]], [[бахтах]], т.б. балықтар өседі. Жылына орта есеппен 8 – 9 мың т балық ауланады. Бұқтырма бөгеніндегі [[Өскемен су электр станциясы|Өскемен]], [[Бұқтырма су электр станциясы|Бұқтырма]] су электр станциялары Шығыс Қазақстан облысының аудандарын электр энергиясымен қамтамасыз етеді. Көктемде бөгеннен жіберілген су [[Павлодар облысы|Павлодар]], Шығыс Қазақстан облыстарының жүздеген мың га егісі мен шабындықтарын суландырады.<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі. Су шарушылығы. – [[Алматы]], Мектеп, 2002.</ref>
<ref name="source1">Қазақ Энциклопедиясы</ref>
 
== Бұқтырма бөгенінің төменгі таулық бөлігінің көріністері ==
==Дереккөздер==
<gallery>
<references/>
Бұқтырма бөгенінің төменгі таулық бөлігі.jpg
Бұқтырма бөгенінің төменгі таулық бөктерінің жағалауы.jpg
Бұқтырма бөгенінің төменгі таулық бөлігінің жағалауы (6).jpg
Бұқтырма бөгенінің төменгі таулық бөлігінің жағалауы (4).jpg
Бұқтырма бөгенінің төменгі таулық бөлігінің жағалауы (3).jpg
Бұқтырма бөгенінің төменгі таулық бөлігінің жағалауы (2).jpg
Бұқтырма бөгеніндегі Көгілдір шығанақ жағалауы (3).jpg
Бұқтырма бөгеніндегі Көгілдір шығанақ жағалауы (2).jpg
Бұқтырма бөгеніндегі Көгілдір шығанақ жағалауы.jpg
</gallery>
 
 
{{wikify}}
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
 
[[Санат:Қазақстан бөгендері]]
[[Санат:Ертіс]]
[[Санат:Ертіс су алабы]]
 
 
{{stub}}