Қазақ шежіресі — нұсқалар арасындағы айырмашылық

Түйіндемесі өңделмейді
(Automated import of articles)
 
'''Қазақ шежіресі''' – халқымыздың шығу тегін, таралуын баяндайтын ауызша [[жылнама]]. [[Шежіре]] [[қазақ]], [[түрікмен]], [[қырғыз]], [[моңғол]] және т.б. халықтар арасында сақталған. Шежіре біздің аталарымыз үшін [[тарих]] қызметін атқарған. Шежірешілдік көшпелі [[қоғам]] туғызған қажеттілік және көшпелілердің әдет-ғұрып, салт-санасының негізінде туған. Ол халықтың этникалық құрылымын анықтауға, тұтастығын көрсетуге мүмкіндік беретін төл тарихымыздың нұсқасы, ұлттық рухани мәдениеттің құрамдас бір бөлігі. Ел арасында өткен [[өмір]] тарихын өте жақсы білген «шежіре адамдар» болған. Олар қазақтың ата-бабадан келе жатқан [[салт-дәстүр|салт-дәстүрін]], заңдарын, әдет-ғұрпын, айкүн есептерін жақсы білген, көшпелілердің дүниетанымын жете түсінген, аңыз-әфсана, жырларды жадында сақтаған. Қазақ шежіресі жалпы түркі-моңғол шежіре дәстүрінің жалғасы ретінде қарастырылады. Оның нақты дәлелін [[Рашид әд-Дин]], Әбілғазы баһадүр, [[Өтеміс қажы]] еңбектерінен көруге болады. Далалық түркі-моңғол тайпаларында ерте кезден бері шежірені, тарихи деректерді хатқа түсіру дәстүрі болған. 15–16 ғасырларға қатысты деректердің мол жинағы М.Х.Дулаттың «[[Тарих-и Рашиди]]» шығармасы болып табылады. Екі бөлімнен тұратын бұл шығарма [[Моғолстан]] мен [[Қашқария|Қашқарияны]] мекендеген шағатай тұқымынан тараған хандардың саяси тарихы, [[дулат]] тайпасы және оның Шығыс [[Түркістан|Түркістанда]] билік құруына қатысты бірнеше дерек келтіреді. Соның бірі [[Керей хан|Керей]] мен [[Жәнібек хан|Жәнібектің]] соңына ерген жұртымен Моғолстанға қоныс аударғанын және оларға қазақ атауын өзге жұрт бергендігін жазады. Қазақ елінің тарихын толықтыра түсетін келесі бір дерек Абдаллаһ бин Мұхаммед бин Әли Насраллаһидың «Зубдат әл-Асар» атты тарихи шығармасы. Ол қазақтардың көрші елдермен саяси қарым-қатынасының оқиғаларына толы. Дегенмен, көне заманнан бері көшпелі тұрмыс құрып, ауыз әдебиетімен өмір сүрген қазақ тарихын зерттеуші ғалымдар негізгі дерек көзін шежіреден табады. Ел арасында айтылып келген тарихи оқиғалар 19 ғасырдың соңында қағазға түсіріліп, жинала бастады. Халықтың өткен тарихын баяндаған «Түрік, қырғыз-қазақ һәм хандар шежіресі» деген шежіре кітабының кіріспесінде [[Шәкерім Құдайбердіұлы]] ел ішінен естіген-білгенінен басқа, көне замандағы түрік, [[араб]], [[парсы]], [[қытай]] жазбалары мен орысша кітаптарды оқығаны жайында жазады. Шежіре 1911 жылы [[Орынбор|Орынбор қаласында]] басылып шықты. Халық ауыз әдебиетін жинауда Мәшһүр Жүсіп Көпеевтің де еңбегі зор. Оның қолжазбаларында көп шежіре жазылған. Жарық көрген құнды шежірелердің бірі – Құрбанғали Халидтың «Тауарих Хамсасы». Шағатай тілінде жазылған бұл туындыда қазақ елінің тарихы, әдет-ғұрпы, «қазақ» этнонимінің шығу тарихы, қазақтың қырғыз аталуы туралы, рулар жөнінде тың деректер кездеседі. 19 ғасырдың соңында қазақ шежірешілері бірнеше бағытты ұстанды және ел аузында сақталған, не хатқа түскен мұраларды өңдеп, бір ізге түсірді. Құдайбердіұлы батыстық зерттеушілерге бағыт ұстанса, Халид шығысқа еліктеді. Көпеев қазақ ауыз әдебиетіне сүйенді. Қазан төңкерісіне дейінгі кезеңдегі көптеген ресейлік зерттеушілер шежірені, тарихты терең түсінбек түгіл, қазақ, қырғыз елдеріне бір этнос ретінде қараған. Тек А.И.Левшиннен бастап қана орыстар қазақ пен қырғыз өз алдарына жеке-жеке этнос екенін айтады. Қ. ш-н зерттеуге ресейлік ғалымдардан Н.А.Аристов, П.И.Рычков, А.И.Тевкелев, Г.Е.Грумм-Гржимайло, В.И.Даль, В.В.Бартольд, т.б. үлес қосты. 19 ғ. мен 20 ғ-дың басында Қ. ш-н жасауға Ш.Уәлиханов, Абай Құнанбаев, М.Сералин, М.Тынышбаев, Н.Наушабаев, т.б. көп еңбек сіңірді. Кеңес заманында шежіре ескінің қалдығы есебінде танылды, оның дамуына тосқауыл қойылды. Алайда ғасырлар бойы қалыптасқан шежірешілік дәстүрді Х.Арғынбаев, С.Толыбеков, С.Мұқанов, В.Востров, М.Мұқанов, т.б. ғалымдар жалғастырды. Қазақ шежіресінен адамның тегі, ата қонысы, қауымға қосқан үлесі, Отан қорғаудағы орны, меншігі, адами құқығы байқалады. [[Ру]], [[бау]], [[сан]], [[тайпа]], тұқым, тек, арыс, жүз, жұрт, ел, отан сияқты халықтың тарихын көрсететін мағлұматтар – шежіренің негізгі өлшемдері, тұтас этнос, халық тарихының сырын ашуға бірден-бір қажет деректер. Қазақ халқының ата шежіресі ерте кезден сақталған. Жеті ата – қазақ халқының дәстүрлі салт-санасындағы әркімнің ата жағынан тегін таратудың нақтылы жүйесі. Қазақ баласы өзінен бастап әкесі, атасы, бабасы, т.б. жеті атасының нақты есімдерін кішкентайынан жаттап өседі. Жетінші атаға дейінгілер – қандас; 13 атадан асса – ру; бірнеше ру қандастықпен, не ортақ мүддемен біріксе – тайпа; өзара қоғамдасып, қауымдасқан тайпалар – халық немесе ел, оның ішінде өзге ұлт, этностармен саяси теңдігі болса – ұлыс, дербес шекара, саяси-экономикалық тәуелсіздікке қолы жетсе – [[мемлекет]], [[тілі]] мен дәстүрі, [[мәдениет|мәдениеті]], жері, әлеуметтік 2 рухани, этникалық ерекшелігі ортақтасып, дараланса – ұлт болады деген тұжырымға тоқтаған. Жеті ата: әке, ата, әз ата (бұл үшеуі аталар), баба, тектік, төркін, тұқиян (бұл төртеуі бабалар). Осы жетеуі бірігіп «Ата-бабалар» аталады. Қазақ шежіресінде рулар жүзге барып тіреледі. Жүз – тарихи-әлеуметтік категория.
'''Қазақ Шежіресі'''– халқымыздың шығу тегін, таралуын баяндайтын тарих ғылымының бір тармағы. Этнос және қоғам, мемлекет ретінде қазақтар өз бастауын Алаша ханнан алады. Кейінгі орта ғасырлардың тарихи оқиғаларын баяндайтын Қ. ш. жалпы түркі-моңғол шежіре дәстүрінің жалғасы [[Санат:Қ]]
 
 
 
 
==Пайдаланған әдебиетттер==
Қазақ энциклопедиясы
{{stub}}
{{wikify}}
[[Санат:Тарих]]
366

өңдеме