Ебіней Арыстанұлы Бөкетов: Нұсқалар арасындағы айырмашылық

Түйіндемесі өңделмейді
ш (clean up, replaced: Караганда → Қарағанды (4) using AWB)
Өңдеу түйіні жоқ
{{біріктірілсін|Евгений Букетов}}
{{Infobox Biography
|subject_name = Бөкетов Ебіней Арыстанұлы Бөкетов
| image_name = Файл:Букетов.jpg
| image_size =
| image_caption =[[Бөкетов Ебіней Арыстанұлы]]
| date_of_birth = {{birth date |1925|3|23}}
| place_of_birth = Қырғыз (Қазақ) АКСР, Солтүстік Қазақстан облысы, қазіргі Шал ақын ауданы, Бағанаты ауылы
| date_of_death = {{death date |1983|12|13}}
| deathplace = [[Қарағанды]]
| nationality = [[Қазақтар|қазақ]]
}}
'''Ебіней Арыстанұлы Бөкетов''' ([[1925]] ж. [[наурыздың 23]], Қырғыз (Қазақ) АКСР [[Солтүстік Қазақстан облысы]] қазіргі [[Шал ақын ауданы]] [[Бағанаты]] ауылы - [[1983]] ж. [[желтоқсанның 13]], [[Қарағанды]]) — көрнекті ғалым, техника ғылымдарының докторы (1967), профессор (1967), Қазақ КСР Ғылым Академиясының академигі (1975), КСРО Жазушылар одағының мүшесі (1974).
 
'''Ебіней Арыстанұлы Бөкетов''' ([[192523 наурыз]] ж. [[наурыздың1925 23жыл]], Қырғыз (Қазақ) АКСР, [[Солтүстік Қазақстан облысы]], қазіргі [[Шал ақын ауданы]], [[Бағанаты]] ауылы, - [[198313 желтоқсан]] ж. [[желтоқсанның1983 13жыл]], [[Қарағанды]]) — көрнектіхимик-металлург, ғалым, техникақоғам ғылымдарыныңқайраткері<ref>"Қазақ докторытелевизиясы", Энциклопедия, "ҚазАқпарат" Алматы, 2009 1-т, ISBN 978-601-03-0070-5</ref>. Қазақ тау-кен металлургия институтын бітірген (1950). Техника ғылымының [[доктор]]ы (1967), [[профессор]] (1967), ҚазақҚаз КСР Ғылымғылым Академиясыныңакадемиясының академигі (1975), [[КСРО]] Жазушылар одағының мүшесі (19741971).
==Өмірі және қызметі==
 
==Өмірбаяны==
Қазақ тау-кен металлургия институтын (қазіргі [[Қазақ ұлттық техникалық университеті|Қазақ ҰТУ]]) бітірген (1950). 1951-1953 ж. осы институттың аспиранты. 1954-1960 ж. сонда ассистент, кафедра доценті, оқу ісі жөніндегі директордың орынбасары, 1960-1972 ж. Қазақ КСР Ғылым Академиясының Химиялық-металлургия институтының директоры ([[Қарағанды]]), 1972-1980 ж. [[Қарағанды мемлекеттік университеті]]нің ректоры. 1980-1983 ж. Қазақ КСР ғылым академиясының Химиялық-металлургия институтында аға ғылыми қызметкер, лаборатория меңгерушісі болды. [[1970]] ж. Қазақ КСР Ғылым Академиясының корреспондент мүшесі болып сайланған. 1969 ж. Ғылым мен техника саласындағы КСРО Мемлекеттік сыйлығы берілді. Бөкетов химия саласындағы жаңа бағыттың – халькогендер мен халькогенидтердің химиясы мен технологиясының негізін салған. Бөкетов мыс-электролиттік шламдардан селен, теллур элементтерін бөліп алудың пиро- және гидрохимиялық әдістерін жасап, [[Дмитрий Иванович Менделеев|Д.Менделеев]] жасаған [[Элементтердің периодтық жүйесі]]ндегі химиялық элементтер аналогтарының жіктеліміне түзетулер енгізді. Металлургиялық тотықсыздандырғыштар арқылы көмірді сутектендіру мүмкіндігін дәлелдеді. 50 өнертабыстың, 10 патенттің иесі.<ref>Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5</ref>
 
Бөкетов сонымен қатар белгілі жазушы әрі аудармашы. Эссе, [[Сәтбаев Қаныш Имантайұлы|Қ.Сәтпаев]], [[Әуезов Мұхтар Омарханұлы|М.Әуезов]], [[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов|Ш.Уәлиханов]], Д.Менделеев туралы естеліктер жазған. «Шесть писем другу», «Человек, родившийся на верблюде», «Грани творчества», т.б. повестерінің авторы. Батыс және орыс классиктерінің «Макбет», У.Шекспирдің «Юлий Цезарь», Дж.Флетчердің «Испанский священник», Д.Маяковскийдің «Клоп» атты еңбектерін, И.Василенконың «Артемка» повесін, Э.Золдің әңгімелері мен мақалаларын аударған. Еңбек [[Қызыл Ту ордені]]мен марапатталған.Әуезовтің Абай шығармашылығын зерттеудегі еңбектеріне шолу жасады. «Абай жолы» ақынның ақындық қасиетін, ойшылдығын, тұлға бітімін жан-жақты аша білген сыр сандық деп бағалады. Ал «Халқымыздың мерейі мен мақтанышы» деген мақаласында Әуезовті ұлтымыздың ары мен абыройы деген («Жалын», 1972, N95).<ref>“Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref>.
 
==Жетістіктері==
Ол басқарған ұжым бес бірдей авторлық куәлікке ие болып, [[Канада]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]], [[АвстралияАустралия]], [[Швеция]], [[Франция]], [[ГФРГермания]], [[Жапония]], [[Италия]] тәрізді елдер патент тапсырған. Осы институтта түрлі түсті, сирек және бытыраңкы металдар зертханасын ашады. Бұл Қазақстан ғылымы үшін күтпеген жаңалық еді. Өзі басқарған осы зертханада [[молибден]], [[вольфрам]], [[селен]] және [[теллур]] бойынша зерттеулер жүргізген. 1965 жылы еңіс торлы шахта пештерінде бір топ құрастырушы түйіршіктелген жезқазғандық концентраттарды күшейткіш күйдіруден өткізу үрдісін алғаш енгізген. Осы еңбегі үшін ол КСРО-ның авторлық куәлігіне қоса 1969 жылы Қазақ КСР мемлекеттік сыйлығын иеленген. Бөкетов жаңалығы Ресейдің [[Орал]] [[электр]] [[мыс]] комбинатында, Жамбылдың [[фосфор]], Теміртаудың "Карбид" зауыттарында қолданылған.
 
Екінші жаңалығы — флотациялық байыту сатысында бос жыныстардан айырып алуға жеңіл көнетін, тотықтандырылатын мысты сульфидтік түрге айналдыру. Соның арқасында жарамдылығы аз кендерден жоғары сапалы шикізат алынып, табиғат байлығы арта түскен. Осы екі табысы оны әлемге танытты. 1966 жылы докторлык диссертациясын ойдағыдай қорғап, төрт жылдан соң Қазақ КСР ҒА-ға мүше-корреспондент, бес жылдан кейін академик болып сайланды. 1972 жылы ашылған Қарағанды мемлекеттік университетінің ректоры болып тағайындалған. Жаңа оқу орнының құрылысы, оқу-әдістемелік, ғылыми, тәрбиелік және тағы да басқа жұмыстар танымал ғалымды сырттай шаруашылық басшысына ұқсатып жібергенімен, ол қашанғы ұстамды, батыл мінезінен таймады, республикадагы екінші университетті аяғынан тік тұрғызып, жоғары білім берудегі төрт қабырғасын берік етіп қалап, атақ-даңқын биікке көтеріп берген. 1972 жылы тақырыптық жоспарға 10 жұмыс енгізілсе, арада жеті жыл өткенде 15 ғылыми бағыт бойынша 91 тақырып орындалған. [[Мәскеу]], [[Ленинград]], [[Алматы]], [[Новосібір]] т.б. қалалардың жоғары оқу орындарымен байланыс орнатқан.
 
[[Халькоген]]дер мен [[халькогенид]]тер химиясы және [[технология]]сы жөніндегі жинақталған ғылыми бағытты жасаушы, әрі осы сала бойынша Бүкілодақтық 1-ші (1978) және 2-ші (1982) кеңестердің (Қарағандыда өткен) ұйымдастырушысы және басқарушысы. Ұнтақ [[(шлам)]] құрамынан қарапайым [[фосфор]]ды айыру әдісі Бүкетов- Бәйешов әдісі деп аталған (1986). 200-ден астам ғылыми еңбектің, 9 монографияның, [[АҚШ]], [[Канада]], [[Австралия]], [[Швеция]], [[Финляндия]], [[ГДР]] және басқа елдерде патенттелген 90-ға жуық ғылыми жаңалықтардың авторы.
 
Негізгі ғылыми еңбектері: мыс-электролиттік шламдардан (ұнтақтарынан) [[селен]] мен [[теллур]]ды айырудың [[пиро]] және [[гидрохимия]]лық тәсілдері. [[Балқаш кен-металлургия комбинаты]] жағдайында [[молибден]] мен [[рений]]ді айыру мақсатымен металлургиялық процестерді интенсивтендіру, рудалылығы төмен және күлділігі жоғары көмірден марганецті [[ферроқорытпа]]арқылы алу жолдары. Букетов металлургиялық ыдыратқыштар көмегімен [[гидрогенезация]] су сіңіру салдарынан тау жыныстарының геохимиялық процеске шалынуы мүмкіндігін ғылыми тұрғыдан дәлелдеген.
 
Әдебиет саласында Ебіней Бөкетов [[Абай]] мен [[Мұхтар Әуезов]] шығармаларын талдап, бірсыпыра туындылар жазған сарабдал сыншы. Ол студент кезінде-ақ [[Мұхтар Әуезов]], [[Ғабит Мүсірепов]], [[Әбділда Тәжібаев]], [[Ғабиден Мұстафин]]дердің алдында өзінің өз қатарынан артық туған асыл жанның бірі екенін дәлелдеп берген.
 
Қарағанды университетінеУниверситетіне ректор бопболып тағайындалмастан бұрын ол [[қара металлургия]] мен органикалық химияның, журналистиканың, аудармашылықтың кез келген салаеын шыр айналдыратын құдірет иесіне айналған. [[Сергей Есенин]]нің "Анна Онегина" поэмасын, [[Владимир Маяковский]]дің өлеңдерін ана тілімізде сөйлеткен тамаша аудармашы, өйткені ол өзі де көкірегі тұнып тұрған ақын болатын. Артына "Алты хат" атты көркем әңгіме-хикаялар жинағын қалдырған.
 
[[Қазақстан]] ғылымы мен мәдениетінің қайраткерлері туралы [[көркем публицистика]], естелік және өмірбаяндық повесть жанрында орыс және қазақ тілдерінде жазылған бірқатар әдеби шығармалары жарияланған. "Түйе қомында туған адам" ("Человек, родившийся на верблюде", 1975); "Творчество қырлары" ("Грани творчество", 1977); "Шоқанның қасиетті ісі" ("Святое дело Чокана"); "Белгісіздікке барар жолда" ("Пути в незнание" жинағында. - М., 1984) атты [[очерк]]тер мен [[эссе]]лер жинағының авторы. И.Василенконың "Артемка" повесін, Э.Золяның "Әңгімелер мен мақалаларын", И.Вазовтын "Тепкіде" романын, [[У.Шекспир]]дің "Макбет" және [[В.Маяковский]]дін "Кандала" ("Клоп") [[пьесса]]ларын қазақ тіліне аударған.
 
Өзімен араласқан, қызметтес болған адамдардың естеліктеріне сүйенсек, ғалымның хоббиі бильярд ойыны болған, музыканы ерекше жақсы көрген.
1990 жылы АҚШ ғалымдары аепанда жаңадан табылған жұлдызды "Бөкетов-Баешов жұлдызы" деп атапты.
 
КСРО Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1969). [[Қазақстан Компартиясы]]ның XIII,XIV съездерінің делегаты. Еңбек Қызыл Ту ор- денімен және медальдармен марапатталған. [[1985 жыл]]ы Букетовты есте қалдыру мақсатымен, ол соңғы жылдары еңбек еткен Химия-металлургия институтында [[мемориал]] тақта орнатылған (1987). Қарағандының бір көшесі оның есімімен аталады.
 
Баешов — бүгінгі күні Түркістандағы қазақ-түрік университетінің профессоры. Ебіней Бөкетовтың шәкірті. Екеуі бірігіп, химия саласында жаңалық ашқан. Бірақ, академик бұл әдістің халықаралық тұрғыда қуатталғандығын естімей кеткен. Е. Бөкетов — 70-тен астам авторлық куәлікке ие болған еңбекқор ғалым. Қарағанды мемлекеттік университеті бүгінде Ебіней Бөкетов есімінде.<ref>Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. “Алматыкітап баспасы”, 2009 ISBN 978-601-01-0268-2</ref>
 
 
==Дереккөздер==
{{дереккөздер}}
<references/>
 
==Сыртқы сілтемелер==
*[http://marinkinrasskaz.ucoz.ru/publ/5-1-0-317 Евней Бөкетов; өмірбаяны]
*[http://www.kazpravda.kz/print.php?chapter=1111174189&ar=true Евней Букетов - ученый и гражданин]
 
{{Суретсіз мақала}}
 
[[Санат:23 наурызда туғандар]]
[[Санат:Қазақстан Ғылым Академиясы академиктері]]
[[Санат:Профессорлар]]
[[Санат:Бұқаралық ақпарат құралдары]]
[[Санат:Журналистика]]
[[Санат:Қазақстан жазушылары]]
[[Санат:КСРО жазушылары]]
987

өңдеме