Етеккір — нұсқалар арасындағы айырмашылық

Түйіндемесі өңделмейді
No edit summary
[[Сурет:P 20170513 183532 vHDR Auto.jpg|нобай|Айлық (етеккір)Етеккір циклі]]
'''Етеккір''' — әйел адамдардың жатырының эндометрий қабатының жаңару процессі.
'''Айлық''' (ескіше "етеккір") — әйел адамдардың жатырының эндометрий қабатының жаңару процессі. Ол [[жыныс мүшелері]] жетілген кезде басталып, [[климакс]]тық кезеңге дейін созылатын, шамамен, ай сайын қайталанып отыратын айлық циклінің бірінші бөлігі. ''Айлық мерзімі/циклі'' деп менструацияның бірінші күні мен келесі айлықтың алдындағы соңғы күннің аралығын атайды. Айлық мерзімінің ұзақтылығы үш аптадан бастап, 60 күнге дейін баруы мүмкін. Айлықтың аты "кір" болғанымен, онда тұрған кір не ұят ештеңе жоқ. Социалды және эмоцианалды тұрғыдан қарағанда, айлыққа ұят пен стигма қою (етеккір деп "кірлету"), әйел адамға жаман әсерін тигізеді.<ref>Johnston-Robledo I., Chrisler J. C. The menstrual mark: Menstruation as social stigma //Sex roles. – 2013. – Т. 68. – №. 1-2. – С. 9-18.</ref>
 
'''Айлық''' (ескіше "етеккір") — әйел адамдардың жатырының эндометрий қабатының жаңару процессі. Ол [[жыныс мүшелері]] жетілген кезде басталып, [[климакс]]тық кезеңге дейін созылатын, шамамен, ай сайын қайталанып отыратын айлықетеккір циклінің бірінші бөлігі. ''АйлықЕтеккір мерзімі/циклі'' деп менструацияның бірінші күні мен келесі айлықтыңетеккірдің алдындағы соңғы күннің аралығын атайды. АйлықЕтеккір мерзімінің ұзақтылығы үш аптадан бастап, 60 күнге дейін баруы мүмкін. АйлықтыңЕтеккірдің аты "кір" болғанымен, онда тұрған кір не ұят ештеңе жоқ. Социалды және эмоцианалды тұрғыдан қарағанда, айлыққаетеккірге ұят пен стигма қою (етеккір деп "кірлету"), әйел адамға жаман әсерін тигізеді.<ref>Johnston-Robledo I., Chrisler J. C. The menstrual mark: Menstruation as social stigma //Sex roles. – 2013. – Т. 68. – №. 1-2. – С. 9-18.</ref>
Алғашқы айлық көбіне 13—15 жас аралығында келеді. Оның келуіне дейін балаларға жан-жақты түсінік беріп, алдын-ала дайындау керек. Әдетте айлық белгілі бір уақыт өткен соң (3—5 апта) қайталанып, әркімнің [[организм]] ерекшелігіне қарай 3 күннен 7 күнге дейін созылады. Кейбір қыз балалардың айлығы (әсіресе ол тым ерте келсе) арада 1—2 жыл уақыт өткен соң барып бір жүйеге түседі. Айлықтың келу уақытының ауытқушылығы ішкі секреция бездері қызметінің бұзылуына байланысты. 15—16 жасар [[бойжеткен]]нің айлығы келмесе, жыныс мүшелерінің кешеуілдеп даму себептерін анықтап, тиісті ем тағайындау үшін бойжеткен міндетті түрде әйелдер консультациясындағы дәрігерге көрсетілгені жөн. Айлықтың келуі көпшілік әйелдердің жалпы жағдайының өзгеруіне әсер етпейді. Әйел айлығы келген кезде сезімтал болуы мүмкін, іші бұзылып, жүрегі айниды, белі ауырады, алайда әйел адамдардың тек 5-8 % ғана көңіл-күй және денсаулық өзгерісіне (PMS) шалдығады <ref>Yonkers K. A., O'Brien P. M. S., Eriksson E. Premenstrual syndrome //The Lancet. – 2008. – Т. 371. – №. 9619. – С. 1200-1210.</ref>. Айлық циклы мен жүйелілігінің бұзылуы ағзадағы кейбір өзгеріске байланысты болады. Бұл өзгерістің себебін анықтау үшін әр әйелдің айлығы келетін мерзім мен оның созылу ұзақтығын белгілеп отырғаны жөн. Айлық күндерін арнайы күнделікте белгілеп тұрса, ол басталатын уақытты алдын ала біліп тұруға болады. Әйелдерге мұндай күнтізбе қай кезде жүкті бола алатынын және келесі айлығы келу мерзімін неғұрлым дәл есептеуге көмектеседі. Дегенмен, әр әйелдің айлық мерзімі өзгеше болғандықтан, оның тұрақты болмауы да мүмкін. Айлық келген кезде әйел қатты ауырсынып, қан көп кеткен болса, дәрігерге қаралғаны дұрыс.
Гинекологиялық ауруларды болдырмау үшін айлығы келген кезде кейбір арнайы гигиеналық ережелерді сақтау шарт: күніне кемінде екі рет жыныс органдарының сыртын қайнаған жылы сумен жуу керек. Бұл үшін қол таза болып, тырнақ қысқа етіп алынғаны жөн. Жыныс органдары сыртының таза болмауы қабыну процесін туғызып, оның қынапқа және ішкі жыныс органдарына таралып кетуі мүмкін.
 
Алғашқы айлықетеккір көбіне 13—15 жас аралығында келеді. Оның келуіне дейін балаларға жан-жақты түсінік беріп, алдын-ала дайындау керек. Әдетте айлықетеккір белгілі бір уақыт өткен соң (3—5 апта) қайталанып, әркімнің [[организм]] ерекшелігіне қарай 3 күннен 7 күнге дейін созылады. Кейбір қыз балалардың айлығыетеккірі (әсіресе ол тым ерте келсе) арада 1—2 жыл уақыт өткен соң барып бір жүйеге түседі. АйлықтыңЕтеккірдің келу уақытының ауытқушылығы ішкі секреция бездері қызметінің бұзылуына байланысты. 15—16 жасар [[бойжеткен]]нің айлығыетеккірі келмесе, жыныс мүшелерінің кешеуілдеп даму себептерін анықтап, тиісті ем тағайындау үшін бойжеткен міндетті түрде әйелдер консультациясындағы дәрігерге көрсетілгені жөн. АйлықтыңЕтеккірдің келуі көпшілік әйелдердің жалпы жағдайының өзгеруіне әсер етпейді. Әйел айлығыетеккірі келген кезде сезімтал болуы мүмкін, іші бұзылып, жүрегі айниды, белі ауырады, алайда әйел адамдардың тек 5-8 % ғана көңіл-күй және денсаулық өзгерісіне (PMS) шалдығады <ref>Yonkers K. A., O'Brien P. M. S., Eriksson E. Premenstrual syndrome //The Lancet. – 2008. – Т. 371. – №. 9619. – С. 1200-1210.</ref>. АйлықЕтеккір циклы мен жүйелілігінің бұзылуы ағзадағы кейбір өзгеріске байланысты болады. Бұл өзгерістің себебін анықтау үшін әр әйелдің айлығыетеккірі келетін мерзім мен оның созылу ұзақтығын белгілеп отырғаны жөн. АйлықЕтеккір күндерін арнайы күнделікте белгілеп тұрса, ол басталатын уақытты алдын ала біліп тұруға болады. Әйелдерге мұндай күнтізбе қай кезде жүкті бола алатынын және келесі айлығыетеккірдің келу мерзімін неғұрлым дәл есептеуге көмектеседі. Дегенмен, әр әйелдің айлықетеккір мерзімі өзгеше болғандықтан, оның тұрақты болмауы да мүмкін. АйлықЕтеккір келген кезде әйел қатты ауырсынып, қан көп кеткен болса, дәрігерге қаралғаны дұрыс.
Қазіргі кезде айлыққа арналған негізгі бірнеше гигиена құралдары бар: дәкеден жасалған гигиеналық төсемдер, тампондар, арнайы шолақ дамбалдар және "айлық кеселер". Төсемдер мен [https://www.shethinx.com/ арнайы шолақ дамбалдарды] -- сыртқы, ал тампон мен "кеселерді" ішкі/қынаптық деп екіге бөлуге болады. Төсемше мен тампон жалғыз реттен қолданылатын өнім болса, денеге жағымды материалдан жасалған, арнайы шолақ дамбалдарды суық сумен жуып, ал "айлық кесені" жуып-қайнатып, ай сайын қолдануға болады.
Гинекологиялық ауруларды болдырмау үшін айлығыетеккірі келген кезде кейбір арнайы гигиеналық ережелерді сақтау шарт: күніне кемінде екі рет жыныс органдарының сыртын қайнаған жылы сумен жуу керек. Бұл үшін қол таза болып, тырнақ қысқа етіп алынғаны жөн. Жыныс органдары сыртының таза болмауы қабыну процесін туғызып, оның қынапқа және ішкі жыныс органдарына таралып кетуі мүмкін.
 
Қазіргі кезде айлыққаетеккірге арналған негізгі бірнеше гигиена құралдары бар: дәкеден жасалған гигиеналық төсемдер, тампондар, арнайы шолақ дамбалдар және "айлық кеселер". Төсемдер мен [https://www.shethinx.com/ арнайы шолақ дамбалдарды] -- сыртқы, ал тампон мен "кеселерді" ішкі/қынаптық деп екіге бөлуге болады. Төсемше мен тампон жалғыз реттен қолданылатын өнім болса, денеге жағымды материалдан жасалған, арнайы шолақ дамбалдарды суық сумен жуып, ал "айлық кесені" жуып-қайнатып, ай сайын қолдануға болады.
Айлық кезінде ванна қабылдауға, теңізде, өзенде шомылуға болмайды деген өтірік. Керісінше, жылы ванна қабылдау бұлшықеттің босаңдауына көмектесіп, кейбір қыз-келіншектерде болатын іш пен бел ауруын азайтады. Айлығы келген уақытта қанның көп бөлінуіне себеп болатын спиртті ішімдіктерді, ащы тұздықтарды пайдалану дұрыс емес. Бұл кезде әйел ағзасының түрлі ауруларға қарсыласу қасиеті әлсірейтіндіктен ішек қызметін қадағалап, салқын тигізуден, қатты шаршаудан, жұқпалы аурумен ауыратын науқастармен араласудан сақтанған жөн.
 
АйлықЕтеккір кезінде ванна қабылдауға, теңізде, өзенде шомылуға болмайды деген өтірік. Керісінше, жылы ванна қабылдау бұлшықеттің босаңдауына көмектесіп, кейбір қыз-келіншектерде болатын іш пен бел ауруын азайтады. АйлығыЕтеккірі келген уақытта қанның көп бөлінуіне себеп болатын спиртті ішімдіктерді, ащы тұздықтарды пайдалану дұрыс емес. Бұл кезде әйел ағзасының түрлі ауруларға қарсыласу қасиеті әлсірейтіндіктен ішек қызметін қадағалап, салқын тигізуден, қатты шаршаудан, жұқпалы аурумен ауыратын науқастармен араласудан сақтанған жөн.
Қыздардың екі [[аналық без]]інің әрбірінде мыңдаған аналық жасуша бар. [[Жыныстық жетілу]] кезеңі аяқталған соң, ай сайын аналық жасушалардың біреуі пісіп жетіліп, аналық безде өнеді. ''Овуляция'' деп аталатын осы процесс айлыққа 14 күндей уақыт қалғанда болады. Егер
 
аталған аналық жасуша [[сперматозоид]]пен “кездеспесе”, ол құрып, жойылады. Ай сайын жүктілікке дайындалған [[жатыр]]дың ішкі қабаты қалыңдап, жұмсарады. Денеңіз [[ұрықтану]]дың болмағанын сезінгенде, аналық жасуша мен жатырдың ішкі қабаты айлық (менструация) атты қанды сұйықтық түрінде қынап арқылы денеден шығарылады. Әрине,
Қыздардың екі [[аналық без]]інің әрбірінде мыңдаған аналық жасуша бар. [[Жыныстық жетілу]] кезеңі аяқталған соң, ай сайын аналық жасушалардың біреуі пісіп жетіліп, аналық безде өнеді. ''Овуляция'' деп аталатын осы процесс айлыққаетеккірге 14 күндей уақыт қалғанда болады. Егер
аналық жасушаны, ол өте ұсақ болғандықтан, аспапсыз көзбен көруге болмайды. Гормондық өзгерістер көңіл күйіне өз әсерін тигізеді. Кейде, овуляция барысында, өзіңізді жігерлі сезінсеңіз, айлықтығ алдында
аталған аналық жасуша [[сперматозоид]]пен “кездеспесе”, ол құрып, жойылады. Ай сайын жүктілікке дайындалған [[жатыр]]дың ішкі қабаты қалыңдап, жұмсарады. Денеңіз [[ұрықтану]]дың болмағанын сезінгенде, аналық жасуша мен жатырдың ішкі қабаты айлықетеккір (менструация) атты қанды сұйықтық түрінде қынап арқылы денеден шығарылады. Әрине,
аналық жасушаны, ол өте ұсақ болғандықтан, аспапсыз көзбен көруге болмайды. Гормондық өзгерістер көңіл күйіне өз әсерін тигізеді. Кейде, овуляция барысында, өзіңізді жігерлі сезінсеңіз, етеккірдің алдында кейде жыламсырап, қит етсе ашуланып, не ызаланып алуыңыз да мүмкін. [[Емшек|Емшегіңіз]] ісіңкіреп, бетіңізге [[безеу]]лер шығатын да уақыт болады. АйлығыЕтеккірі келетін әр әйел теориялық тұрғыдан бала көтере алады. Ал әйел елу жасқа жақындағанда, айлығыетеккірі тоқтап, ''менопауза'' деген мерзім басталады. Осы уақыттан бастап, әйел екіқабат бола алмайды. АйлыққаЕтеккірге жанға бататын сырқат қабаттасса немесе сол адамды басқа да мәселелер алаңдатса, дәрігермен, әлде Жанұяны Жоспарлау Қауымдастығы өкілімен ақылдасқан абзал.<ref>Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред., 1990 ISBN 5-89800-008-9</ref>
 
'''Хайыз, Етеккір''' - әр айдың белгілі күндерінде әйел адамдарда пайда болып, кейбір ғибадаттарға кедергі жасайтын қан. Хайыз Имам Ағзам мазһабы бойынша, шамамен 9 жастан 55 жасқа дейін жалғасады. Хайыз болған әйел намазы мен оразасын дереу доғарады. Бірақ оразасының кейін қазасын ұстайды. Хайыз күндеріндегі намаздарының қазаларын «жеңілдік қағидасына» байланысты өтеуінің қажеті жоқ. Хайыздың ең аз мерзімі - үш күн. Ең көбі - он күн. Бұдан төмен, жоғары болса үзір қайы деп саналады. Хайыз қайы - [[Аллаһ]]тың әйелдерге жазғаны. Хазіреті Хауа анамыздан бастап әрбір әйел хайыз жағдайында болады. [[Мұхаммед пайғамбар|Пайғамбарымыз (с.а.у.)]]: «''Бұл хайыз [[Аллаһ|Аллаһ Тағаланың]] Адам қыздарына жазған нәрсесі''», - дейді (Бухари, Хайыз/1,7).