Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов — нұсқалар арасындағы айырмашылық

Манаптардан «Абылай туралы жырда» айтылатын, қазақтарға қатты қарсылық көрсетіп көз жұмған қырғыз батырлары Есенғұл, Сәдір, Әтекенің кімдер екенін де сұраған. Үшеуі де сарыбағыш, әрі Есенғұл мен Әтекенің кейіннен Кенесарыны өлтіруге қатысқан Орман мен Жантай манаптардың туған аталары екенін осы сапар кезінде білді.<br>
 
Шоқан Ыстықкөлден кейін [[Құлжа]] қаласына мәмлегерлік делегация құрамымен барып, сол сапар бойынша да құнарлы тілмен өрілген «Қытай империясының батыс өлкесі және Құлжа қаласы» деп ат қойғантаққан күнделік жүргізді. Онда Жетісу мен Шығыс Түркістанның өткені мен бүгіні туралы толымды ғылыми пайымдаулар жасалады. <br>
Осы сапар барысында Шоқан Құлжа аймағын мекен ететін шығыстүркістандық ұйғырлардың ана тілін ғана емес, салт-дәстүрлерін де қытайға көп жеңдіртпегеніне мән береді. Олар өздерін ұйғыр деп атамайды. Туған өңірлерінің атымен қашқарлық, қотандық, қомұлдық, тұрпандық,.. дейді немесе «иерлік», яғни сол жерлік деген ыңғайда жіктеледі. Қытайлар олардың атын чанту (сәлделілер, басын шандып алғандар) және хой-хой (мұсылмандар) деген ортақ атаумен топтай салады екен. Іле уәлаятында оларды мәнжуше тараншылар (диқандар) деп кеткен. Шоқан Құлжа аймағына әу баста Алтышәр (Қашқар) жақтан егін егіп, әскерлерді азық-түлікпен қамтамасыз етіп отыру мақсатында күштеп көшіріліп әкелінген алты мың отбасының ұрпақтары, бастарына еш уақытта бостандық тиіп көрмеген Іле тараншыларының жүздеріне – осы мәжбүрлі құлдық пен бағыныштылық әсері біртүрлі тұнжыраңқы мұңдылық, жабырқаулы үмітсіздік ізін түсіргенін де байқаған.
Ол мәмлегерлік
Шығыстүркістандық ұйғырлар бәлендей діндар да емес сияқты. Олардың салттары қытай дәстүрлерінің әсерінен бе, ашықтау. Мейрампаз келеді, шарап ішеді. Әйелдері қымтана бермейді. Биші әйелдерсіз ойын-сауық өтпейді.
Шоқанның осы алғашқы іргелі еңбектерінің өзінде көркем қолтаңба мен жазушылық шеберліктің озық үлгісі айқын танылады. Сол себепті де оны орыс замандастары «Қазақ тақырыбына жазатын шебер қаламгер» деп ерекше бағалады. Оның тарих, география, шығыстану саласындағы осы еңбектерінің даңқы Петербор ғалымдарының да назарына ілігіп, олар жиырмадан жаңа асқан жас Шоқанды Императорлық Орыс география қоғамының толық мүшесі етіп сайлады. <br>
Қытай жеріндегі қазақтардың қоныстанған жерлері туралы мәліметтерге де қанықты. <br>
Найманның байжігіт, қызай аталары Талқы мен Зайсан арасын жайласа, қалың керей Шәуешектен Алтайдың шығыс бетіндегі Қобда мен Теректіге (Уләсутай) дейін емін-еркін көшіп жүреді. Керейлер торғауыттармен тең құқықта басқарылып, дөйт кінәздер кеңесіне қатысады екен. Албандар жазда Текес алабындағы тау жайлауларында болып, қысқа қарай Іле бойындағы тораңғы мен жыңғыл, жиде мен сексеуілді қойнауларға келіп қыстайды. <br>
 
Шоқанның осы алғашқы іргелі еңбектерінің өзінде көркембайқампаздық, жүйрік қолтаңба мен жазушылықжурналистік шеберліктің озық үлгісі айқын танылады. Сол себепті де оны орыс замандастары «Қазақ тақырыбынатақырыбын жазатынорыс шебертілінде ерекше көркем жазатын қаламгер» депретінде ерекшеайрықша бағалады. Оның тарих, география, шығыстану саласындағы осы еңбектерінің даңқыбиік Петербордеңгейі, ғалымдарыныңсол дажылы Шоқан сияқты Ыстықкөл мен Құлжаға сапарлап қайтқан петерборлық белгілі ғалым-саяхатшы П.П.Семеновтың (болашақ Тян-шанскийдің) назарына ілігіп,ілікті. олар жиырмаданОның жаңаұсынуымен асқан жаскелер Шоқанды1857 Императорлықжылдың 21 ақпанында Шоқанды Орыс географиягеографиялық қоғамының толық мүшесі етіп сайлады. <br>
 
=== [[Манас дастаны]] ===
99

өңдеме