Каспий теңізі — нұсқалар арасындағы айырмашылық

ш
clean up, replaced: {{Каспий теңізімен шектесетін елдер}} → {{Каспий теңізі бойындағы елдер}} using AWB
ш (clean up, replaced: {{Каспий теңізімен шектесетін елдер}} → {{Каспий теңізі бойындағы елдер}} using AWB)
<hr style="margin-left: 30px; margin-right: 30px; background-color:#5da130" />
[[file:Caspian sea from namak abrood.jpg|left|200px|Иран]]<p style="text-indent: 25px; text-align: justify;">
Қазіргі заманның балық шаруашылығы — балық аулауды реттеу, аса бағалы балық түрлерін (бекіре, қортпа, шоқыр жөне пілмай) табиғи және жасанды жолмен көбейту жұмыстарына негізделген. Жыл сайын 11 балық з-ты ([[Ресей]]дің, [[Әзірбайжан]]ның, [[Қазақстан]]ның) Каспий теңізіне 75 млн. балық шабақтарын жібереді. 1998 жылдан бері [[Атырау]]дағы 2 [[балық]] з-ты жылына 6 млн. бекіре балығының шабағын дайындайды. [[|Балық уылдырығы|Балықтар уылдырығын]] [[тұщы су]]ға шашады, қор жинау үшін тұзды суға шығады. Мысалы, [[шортан]], [[оңғақ]], [[қызылқанат балық]], [[алабұға]] теңіздің атырауына ([[дельта]]) дейін өрістесе, [[қаракөз]], [[табан]], [[көксерке]] [[тұзды су]]да (тұздылығы 10 — 11%о), ал бекіре тәрізділер судың өте тұзды жерінде тіршілік етуге бейімделген. Каспий теңізінде 2 тропиктік жүйе қалыптасқан. Солтүстік-Шығыс Каспий аумағында құстардың 278 түрі мекендейді. Соның ішінде Казақстанның және Ресейдің "Қызыл кітабына" енгізілген өте сирек кездесетін калбағай, карабай, сары құтан, бұйра бірқазан, т.б. бар. Ал [[Каспий итбалығы]] — тек қана Каспий теңізінде тіршілік ететін сүтқоректі. 1920 ж. 1 млн-нан астам итбалықтың 120 мыңы ауланған болса, 1980 жылдың аяғында 360 — 450 мыңға дейін азайған итбалықтың — 27 мыңы, 1990 ж. — 13,8 мыңы, 1996 ж. — 8 мыңы ауланған. 2000 ж. [[сәуір]] — [[тамыз]] айларында індеттен олардың 15 мыңы қырылды. Каспий итбалығының жаппай қырылуы — Каспийдің солтүстік бөлігіндегі гидрометеорология және экологиялық жағдайлардың нашарлауынан теңіз жануарлары иммунитетінің төмендеуін көрсетеді. Каспий ойпатында өсімдіктің 88 тұқымдас, 371 туыс бірігетін 945 түрі өседі. Соның ішінде 357 түрі жоғары сатыдағы өсімдік-терге (25 түрі эндемиктер) жатады, 6 түрі — Казақстанның "[[Қызыл кітап|Қызыл кітабына]]" енгізілген. Ал теңіздің өзінде [[су өсімдіктері]]нің 728 түрі (оның 5 түрі — жоғары сатыдағылар) өседі. [[Теңіз өсімдіктері]] жамылғысының [[құрлық өсімдіктері]]нен көп айырмашылығы бар. Құрлықта, негізінен, [[гүлді өсімдіктер]], ал суда [[балдырлар]] (64 түрі) кездеседі. Солтүстік Каспийде негізінен [[қамыс]], [[теңіз шөбі]], [[шалаң]], [[егеушөп]], [[арамот]], [[мүйізжапырақ]] өседі. Бұл өсімдіктер балықтардың уылдырығының су түбінде бекуі үшін қажет, сондай-ақ, [[су құстары]] мен кейбір балық түрлеріне қорек болады. Солтүстік Каспий жағалауының әсем табиғатына, оның экологиялық жағдайына [[атмосфера]]ның, [[топырақ жамылғысы]]ның, [[судың ластануы]] үлкен қауіп төндіруде. Атмосфераның ластануына мүнай-газ өндіретін және оны кайта өңдейтін кәсіпорындар әсер етуде.</p>
<hr style="margin-left: 30px; margin-right: 30px; background-color:#5da130" />
[[file:Bay in Baku.JPG|200px|left|Баку]] <p style="text-indent: 25px; text-align: justify;">Мысалы; 1998 ж. Атырау облысы бойынша атмосфераға 135,1 мың т зиянды заттар (онын ішінде 132,8 мың т газ тәрізді заттар, 2,3 мың т катты заттар) шығарылған. Бұл [[улы заттар]]ды атмосфераға, негізінен, ескі технологиялық жабдықтармен жабдықталған 3,5 мың [[мұнай ұңғымасы]] шығарады. Мұнай кәсіпшілігінің ең басты экологиялық проблемасы — [[ілеспе газ]]ды іске жарату. Қазір жылына 800 млн.3 газ ауада жанады (2001). Мұнай кен орындарында мұнай өнімдерін өңдеу кезінде мұнай мен калдық сулардың топырақ пен грунтқа төгілуі оларды ластайды. Солтүстік Каспий жағалауының мұнай өнімдері қалдықтарымен ластанған аумақ. 194 мың га жерді алып жатса, төгілген мұнайдың мөлшері 1 млн. т-дан асады (2001). Теңіз деңгейінің көтерілуіне және мүнайдың теңізге төгілуіне байланысты теңіз суының құрамында мұнай өнімдерінің қалдықтары, [[фенол]], [[хлорлы органикалық пестицидтер]], [[аммонийлы азот]], ауыр металдардың мөлшері рұқсат етілген шектен бірнеше есе жоғары екені анықталған. Судағы мүк концентрациясы [[мамыр]]-[[шілде]] айларында байқалады. Теңіз жағалауының мұнай және мұнай өнімдерімен, улы газдармен ластануы [[планктондар]] мен теңіз суында тіршілік ететін [[жануарлар]] мен [[өсімдіктер]]дің жаппай жойылуына әкелуде. Теңіз түбіндегі шөгінділердің мұнай өнімдерімен ластануы бентостық тіршілік ететін [[организмдер]] мен [[моллюскілер]]ге, сондай-ақ, [[су құстары]] мен балықтарға да зиянын тигізуде. Мыс., 1900 жылмен салыстырганда Каспий т-нде балық аулау 3 есеге, яғни 500 — 600 мың т-дан 180 мың т-ға дейін азайды. Теңіз суын ең қауіпті ластаушы заттың бірі — ыдырамайтын ауыр металдар (мыс., [[мырыш]], [[барий]]). Судағы мыс пен мырыштың мөлшері 20 мкг/л (рұқсат етілген шектен 2 есе артық), ал барийдікі — 50 мкг/л (бүл — 5 есе артық). Каспий жағалауы аймағының ластануы онда тіршілік ететін организмдерге ғана емес, жергілікті тұрғындардың денсаулығына да үлкен қәуіп төндіруде. Сондықтан, Каспий теңізі жағалауындағы 5 мемлекет ([[Әзірбайжан]], [[Иран]], [[Ресей]], [[Түрікменстан]] жөне [[Қазақстан]]) Дүниежүзілік банкпен, [[БҰҰ|БҰҰ-ның]] Адамды қоршаған орта жөніндегі бағдарламасымен бірлесе отырып, Каспий экологиялық бағдарламасын ([[Каспий экологиялық бағдарламасы|КЭБ]]) жасап, оны іске асыруда. Бұл бағдарламаның негізгі мақсаты – экологиялық тұрақтылықты дамыту және Каспий аймағының табиғи ресурстарын тиімді басқаруды қамтамасыз ету. КЭП-тің негізгі бағыттары: теңіз деңгейінің езгерісі жағдайында жергілікті тұрғындардың түрмысы мен шаруашылық жұмыстарының тұрақтылығын қамтамасыз ету; Каспий теңізі мен оның биоресурстарын ластанудан арылтып, қоршаған орта жағдайын жақсарту; теңіздің экожүйесін сауықгырып, қалпына келтіру және оның биологиялық алуан түрлілігін сақтау; аймақта экологиялық. қауіпсіздікті жөне қорнай өнімдерінің ең жоғары шаған ортаның қалыпты » дайын сақтап, ондағы тұрақты тіршіліктің дамуын қамтамасыз ету.<ref>Каспий экологиялық программасы, Информациялық бюллетень, 2001,№2.-61 бет.</ref>
 
{{Commons|Caspian Sea}}
{{Каспий теңізіментеңізі шектесетінбойындағы елдер}}
 
[[Санат:Каспий теңізі]]
9378

өңдеме