Бор (элемент) — нұсқалар арасындағы айырмашылық

ш
Hbsh nis UALIBEK (т) өңдемелерінен Dexbot соңғы нұсқасына қайтарды
ш (Hbsh nis UALIBEK (т) өңдемелерінен Dexbot соңғы нұсқасына қайтарды)
Тег: Rollback
[[Сурет:Бор (элемент).jpg|thumb|Бор (элемент)]]
'''Бор''' (лат. Borum), B — элементтердің периодты жүйесінің ІІІ тобындағы хим. элемент, ат. н. 5, ат. м. 10,84; қара сұр түсті кристалды немесе аморфты зат (өте таза Бор түссіз). Табиғи Бордың тұрақты екі изотопы бар: <sup>10</sup>В (19%) және <sup>11</sup>В (81%). Борды алғаш рет 1808 ж. француз химиктері Ж. [[Гей-Люссак]] пен Л. [[Тенар]] бор ангидридін металл калиймен тотықсыздандыру арқылы алған. Жер қыртысындағы үлес салмағы 3•10–4%. Б. табиғатта тек қосылыстар құрамында (бор қышқылы H<sub>3</sub>BO<sub>3</sub>, бура Na<sub>2</sub>B<sub>4</sub>O10H<sub>2</sub>O) кездеседі. Қазақстанда бор кендері, [[ашарит]], [[борацит]], [[гидроборацит]], [[пандермит]], т.б. минералдар түрінде кездеседі. Таза кристалды Бордың тығыздығы 2,3 г/см<sup>і</sup>, балқу t 2075<sup>о</sup>C, қайнау t 3860<sup>о</sup>C, қаттылығы жағынан алмаздан кейін екінші орында. Кристалды Бор — шала өткізгіш. Қалыпты жағдайда электр тогын нашар өткізеді, бірақ 800<sup>о</sup>С-қа дейін қыздырғанда оның электр өткізгіштігі артады. Бор комплексті қосылыстар түзуге бейім, көпшілік қосылыстарында үш валентті. Борды 700<sup>о</sup>С-қа дейін қыздырғанда Бор ангидриді (В<sub>2</sub>О<sub>3</sub>), ал оны суда еріткенде бор қышқылы (Н<sub>3</sub>ВО<sub>3</sub>) түзіледі. Бор қышқылының тұздарын бораттар деп атайды. 900<sup>о</sup>С-тан жоғары қыздырғанда Бор [[азот]]пен бор нитридін (ВN), көмірмен бор карбидін (В<sub>4</sub>С), металдармен боридтер түзеді. Бjhды таза күйінде бор ангидридін (В<sub>2</sub>О<sub>3</sub>) тотықсыздандыру арқылы алады. Бjh және оның қосылыстары — диэлектриктер мен шала өткізгіш заттар ретінде және ядролық реакторларда, медициналық препараттар, полимерлер алуға қолданылады.
Көптеген физикалық және химиялық қасиеттері бойынша металл емес бор кремний еске түсіреді.
 
Химиялық бор өте инертен және бөлме температурасында тек [[фтор]]мен өзара әрекеттеседі:
 
{\\\mathsf {2В+3F_{2}\longrightarrow 2BF_{3}\жоғары көрсеткі}} {\mathsf {2в+3F_{2}\longrightarrow 2bf_{3}\жоғары көрсеткі }}
Бор қызған кезде тригалогенидтердің пайда болуымен басқа галогендермен әрекет етеді, азотпен бор млрд нитридін, фосформен BP фосфидін және көміртегімен — әртүрлі құрамдағы карбидтерді (B4C, B12C3, B13C2) құрайды. Оттегі атмосферасында немесе ауада қыздыру кезінде бор жылудың үлкен бөлінуімен жанады, B b2o3:
 
{\mathsf {4Б+3O_{2}\longrightarrow 2b_{2}О_{3}}}} {\mathsf {4Б+3O_{2}\longrightarrow 2b_{2}О_{3} \ longrightarrow}}}
Бор сутегімен тікелей өзара әрекеттеспейді, бірақ сілтілі немесе сілтілі жер металдарының боридтерін қышқылмен өңдеу кезінде алынатын әр түрлі құрамдағы бороводоректердің (борандардың) көп саны белгілі болса да:
 
{\қасиеттері бейнелеу мәнері {\mathsf {Mg_{3}, {2}+6HCl\longrightarrow, не{2}ХІ{6}\жоғары көрсеткі +3mgcl_{2}}}} {\mathsf {Mg_{3} {2}+6HCl\longrightarrow, не{2}ХІ{6}\жоғары көрсеткі +3mgcl_{2}}}}} {\mathsf {Mg_ {3} \ жоғары көрсеткі}}}
 
== Дереккөздер</span> ==