Қазақстан — нұсқалар арасындағы айырмашылық

'''Қазақстан''' ({{audio-nohelp|Kk-kazakhstan.ogg|Қазақстан}} {{IPA|[qɑzɑqˈstɑn]}}), толық атауы '''Қазақстан Республикасы''' ({{audio-nohelp|Kk-republic-of-kazakhstan.ogg|Қазақстан Республикасы}}) — [[Шығыс Еуропа]] мен [[Орталық Азия]]да орналасқан [[мемлекет]]. Бaтысында [[Еділ|Еділдің төмeнгі ағысынан]], шығысында [[Алтай таулары]]на дейін 3000 км-ге, солтүстіктегі [[Батыс Сібір жазығы]]нан, оңтүстіктегі [[Қызылқұм (шөл)|Қызылқұм шөлі]] мен [[Тянь-Шань|Тянь-Шань тау жүйесіне]] 1 600 км-ге созылып жатыр. Қазақстан [[Каспий теңізі]] арқылы [[Әзірбайжан]], [[Иран]] елдеріне, Еділ өзені және [[Еділ-Дон каналы]] арқылы [[Азов теңізi|Азов]] және [[Қара теңіз]]дерге шыға алады. Мұхитқа тікелей шыға алмайтын мемлекеттердің ішінде Қазақстан — ең үлкені.
 
Қазақстан бес мемлекетпен шекаралас, соның ішінде әлемдегі құрлықтағы ең ұзақ шекара солтүстігінде жəне батысында [[Ресей]]мен — 6 467 км құрайды. Оңтүстігінде — [[Түрікменстан]] — 380 км, [[Өзбекстан]] — 2 300 км және [[Қырғызстан]] — 980 км, ал шығысында — [[Қытай Халық Республикасы|ҚытайҚытаймен]]мен — 1 460 км шектеседі. Жалпы құрлық шекарасының ұзындығы — 13392,6 км<ref name="Yearbook2011">[http://www.stat.kz/publishing/20111/Казахстан%20в%20цифрах%20рус.pdf Казахстан в цифрах-2011]</ref>. Батыста [[Каспий теңізі]]мен, оңтүстік батыста [[Арал теңізі]]мен шайылады<ref name="source1">[Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты, http://www.akorda.kz/kz/kazakhstan/general_information/general_information_about_the_republic_of_kazakhstan, 2011 жылдың 8 шілде күні тексерілді]</ref>.
 
[[2019 жыл]]дың 1 тамызында елдегі тұрғындар саны — 18 528 900<ref name="stat2019"/>, [[Халық саны бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі|бұл әлем бойынша 64-орын]]. Жер көлемі жағынан [[Жер аумағы бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі|әлем елдерінің ішінде 9-орын алады]] (2 724 900 км²).
 
Елдің астанасы — [[АстанаНұр-Сұлтан|АстанаНұр-Сұлтан қаласы]]. [[Мемлекеттік тіл]]і — [[қазақ тілі]]. Ресми тілі — [[орыс тілі]].
 
Қазақстанның ұлттық құрамы aлуан түрлі. Хaлықтың басым бөлігін [[қазақтар]] құрайды, пайыздық үлесі — 66,01%, [[орыстар]] — 21,05%, [[өзбектер]] — 3,07%, [[украиндар]] — 1,70%, [[ұйғырлар]] — 1,44%, [[татарлар]] — 1,17%, басқа халықтар 5,56%.<ref name="KZ2015">[http://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT100232 2015 жыл басына Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны]</ref> Халықтың 70 пайыздан астамын [[Мұсылман|мұсылмандар]] құрайды, [[православты христиандар]] — 26%, қалғаны басқа дін өкілдері.<ref name="2009 Census">{{cite web |url=http://www.eng.stat.kz/news/Pages/n1_12_11_10.aspx|title=The results of the national population census in 2009|date=12 қараша 2010|publisher=Agency of Statistics of the Republic of Kazakhstan|accessdate=21 January 2010}}</ref>
 
Экономикалық көрсeткіштері бойынша дамушы экономика ретінде қарастырылады. Елдің жалпы ішкі өнімі ЖІӨ (номинал) = $225.619 млрд (2014). Экономиканың негізгі бағыты — отын-энергетика саласындағы шикізат өндіру, ауыл шаруашылығы (егіншілік). Елдің негізгі валютасы — [[теңге]].
 
[[1991 жыл]]дың [[16 желтоқсан]] күні [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]-ның ыдырауына байланысты өз егемендігін жариялады және халықаралық қауымдастық тарапынан тәуелсіз мемлекет ретінде мойындалды. [[1992 жыл]]дың [[2 наурыз]]ынан бастап [[БҰҰБіріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ-ның толыққанды мүшесі]]. Сонымен қатар [[Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымы]]на, [[Ұжымдық қауіпсіздік келісімі]] ұйымына, [[Шанхай Ынтымақтастық Ұйымы]]на және [[Еуразия Экономикалық Қауымдастығы|Еуразиялық Экономикалық Қауымдастығы]] сияқты басқа да бірнеше [[халықаралық ұйымдар]]дың құрамына кіреді.
 
== Этимологиясы ==
Қазақстан сөзі '''''[[Қазақтар|Қазақ]]''''' <ref>[http://www.abai.kz/content/kazak-sozinin-magynasy "Қазақ" сөзінің мағынасы]</ref><ref>[http://abai.kz/node/655 «ҚАЗАҚ» ДЕГЕН ЭТНОНИМНІҢ ШЫҒУ ТЕГІ. ОНЫ «КАЗАК» ЭТНОНИМІНЕ ҚАНДАЙ ҚАТЫСЫ БАР?]</ref> және '''''Стан''''' сөздерінен құралған, яғни ''Қазақ елі'' деген мағына береді. Соңғы кездері халық арасында '''''Қазақ елі''''', '''''Ұлы дала елі''''' және '''''Қазақия''''' деген атаулар қолданылуда<ref>[http://www.nlrk.kz/page.php?page_id=826&lang=1 Қазақстан Республикасының Ұлттық кітапханасы, Батырғалиұлы Мағаз. Әдебиет қазақия, 1908 жыл]</ref><ref>[http://www.namys.kz/?p=680 Үздіктер ішінде Қазақия жоқ]</ref><ref>[http://anatili.kz/?cat=20 "Ана тілі" газеті, ҚАЗАҚИЯ ҚАЛАЛАРЫ]</ref>.
 
== Тарихы ==
 
=== Ежелгі Қазақстан ===
Қазіргі Қазақстан жерін ежелгі адамзат баласы бұдан 1 миллиондай жыл бұрын мекен еткен. Қола дәуірінде Сібірдің, Жайық өңірінің, Қазақстан мен [[Орта Азия]]ның ұлан-ғайыр далаларын тегі және тарихи тағдырларының ортақтығы жағынан туыс тайпалар мекендеді. Бұл тайпалар өзінше бір үлгідегі жарқын мәдениет қалдырды. Мұны ғылымда [[Андронов мәдениеті|Андрон мәдениеті]] деп атайды. Ерте [[темір ғасыры]] дәуірінде (біздің заманымыздан бұрынғы I мыңжылдық ортасы) Қазақстанда тайпалық одақтар қалыптасты. Қазақстанның оңтүстік, шығыс және орталық аудандарын мекендеген тайпалар [[сақ]] тайпалар одағына, ал батыс, солтүстік аудандарындағы тайпалар [[савроматтар]] тайпалық бірлестігіне бірікті. Біздің заманымыздан бұрынғы 3-ғасырда Қазақстан жерінде кейбір тайпалар өз мемлекетін құрып, алыс-жақын елдермен саяси қарым-қатынастарға түсті. Олардың алғашқылары сюнну (ғұндар) болатын. Зерттеушілер ғұндарды түріктердің арғы ата-бабалары деп есептейді. Бұл бірлестікті [[Мөде қаған|Мөде]] басқарған кезде ғұндар бүкіл әлемге танылды. Ғұндардың батысқа жорығы “Халықтардың ұлы қоныс аударуына” түрткі болды. Жетісуда ежелгі [[тиграхауда сақтары]]ның жерін мұра етіп алған усундер ([[Үйсін мемлекеті|үйсіндер]]) біздің заманымыздан бұрынғы 160 ж. шамасында Іле алқабында өз мемлекетін құрды. Олар [[Қаңлылар|Қаңлы мемлекетімемлекетімен]]мен шектесті. Бұл тайпалар құрған мемлекеттер [[Қытай]], [[Парфия]], [[Рим]] және [[Кушан империясы]] сияқты елдермен саяси, экономикалық және мәдени байланыс орнатқан.
 
=== Ерте орта ғасырлардағы Қазақстан (Түркі дәуірі)===
VI ғасырдың басында бүгінгі [[қазақ жері]]нде аса күрделі бетбұрыстар болған. [[Алтай-Сібір]], [[Моңғолия]] жерінде [[түрік тайпалары]]ның үстем тап өкілдері бірігіп, әскер күшіне сүйенген [[Түрік қағанаты]] атты ерте [[феодалдық мемлекет]] құрды. Олардың жері шығыс [[Корея]]дан бастап, [[Орта Азия]]ның жерінде қамтылған. Қазақстанда бұл қағандықтың құрамына кірген.
 
Бұл [[мемлекет]] туралы жазба деректер түрік тайпаларының өз тілінде жазылған «[[Үлкен күлтегін]]», «[[Тоныкөк]]» [[құлпытас]]тарындағы жазуларынан белгілі. [[Махмұд Қашқари]], [[Рашид-ад-дин]]нің тарихи жазбаларынан көптеген құнды деректер алуға болады. [[Шығыс Рим империясы|Византия]], [[Қытай]] [[тарихшы]]лары да мол мәлімет береді. Қазақстанның тарихында бұл мерзім «[[Түрік дәуірі]]» (VI-XIII ғ. ғ.) деген атпен белгілі. Қазақ жерінде көрсетілген мерзімде бірнеше феодалдық мемлекеттер өздерінің [[саяси-әкімшілік билік]]терін жүргізді.
 
Қазақстанда [[Алғашқы қауым|алғашқы қауымдық құрылысқұрылыстан]]тан кейін V ғасырдан [[феодалдық қатынастар]] орнай бастады (немісше феод- «жер», аль- «иесі», яғни жердің иесі деген ұғымды береді.). [[Ортағасырлық тайпалар]]дың арасында негізгі екі тап: [[феодалдық тап|феодалдық табы]] мен [[шаруалар табы]] қалыптасады. [[Феодал]]дар мал мен жердің негізгі иесі болады. [[Феодалдық қатынастар]]дың орнауы Қазақстанның оңтүстігінде басқа өңірлерге қарағанда жедел жүрді. Орта ғасырлардағы [[Қазақстан тарихы]]ның басты ерекшеліктерінің бірі осы феодалдық-патриархаттық қатынастардың орнауы болды.
{{See also|Түркі қағандығы|Батыс Түрік қағанаты|Түргеш қағанаты|Қарлұқ қағанаты}}
 
=== Орта ғасырлардағы Қазақстан (Оғыз дәуірі) ===
{{Толықтыру}}
Орта ғасырларда қазіргі Қазақстан жерін [[Қарахан]], [[Қарақытай]], [[Оғыздар|Оғыз]], [[Қимақтар|Қимақ]] хандықтары өмір сүрді.
 
=== Ресей империясының құрамындағы Қазақстан ===
| 15||[[Сурет:Coat of arms of Almaty old.svg|20px|Туы]][[Алматы]]&nbsp;— республикалық маңызы бар қала |||| 451 || 1 772 779 || 1 854 556 ||{{өсім}} 81 777 ||
|-
| 16||[[Сурет:Astana city seal.gif|20px|Туы]][[Нұр-Сұлтан|Астана]]&nbsp;— республиканың елордасы || || 710,2 || 1 006 570 || 1 078 362 ||{{өсім}} 71 792 ||
|-
|17
|
|-
| 18||[[Сурет:Baikonur seal.png|20px|Туы]][[Байқоңыр (қала)|Байқоңыр]] — республикалық маңызы бар қала || || 57 || 38 500 || 39 161||{{өсім}} 661 ||
|-
| || Барлығы || || 2 724 902 || 17 994 200 || 18 592 701 ||{{өсім}} 598 501 ||
|- align="center"
| 2
|[[Астана|Нұр-Сұлтан]]
| >1 млн
|- align="center"