Сел — нұсқалар арасындағы айырмашылық

Түйіндемесі өңделмейді
(Жаңа бетте: СЕЛ (араб. сайль — жойқын тасқын) — таулы аудандарда мұздықтардың, қардың мөлшерден артық еруіне...)
 
СЕЛ (араб. сайль — жойқын тасқын) — таулы аудандарда мұздықтардың, қардың мөлшерден артық еруінен, нөсерлі жауын-шашындардан, жер сілкінуден, тау өзендерінің арнасынан асып тасуынан пайда болатын табиғаттың жойқын құбылысы. С. жолындағы борпылдақ шөгінділерді шайып, қатты тау жыныстарын бұзып, ағаштарды түбірімен қопарып, салмағы ондаған тонналық үйтастарды ағызып әкетеді. С. Қазақстанның [[Іле Алатауы]], [[Жетісу Алатауы]], [[Сауыр]], [[Тарбағатай]], Алтай тауларындағы [[Үлкен Алматы]], [[Кіші Алматы]], [[Қаскелең]], [[Есік]], [[Талғар]], Текелі[[Текел]]і, [[Сарқант]], т.б. өзендердің алаптарында жиі болып тұрады. 1887 ж. жер сілкіну әсерінен Алматы қ-нда көл. 440 млн. м3 болатын ірі тастарды ағызып әкелген күшті, лайлы сел болды. 1928 ж. қатты нөсер жауын салдарынан Іле Алатауының терістік беткейінде 20-дан астам сел болып өтті. Нөсер жауындардан соң 1921 ж., 1941 ж. Кіші Алматы, 1950 ж. Үлкен Алматы, 1959 ж. Текелі өзендерінде жойқын селдер болды. 1963 ж. шілде айында бірнеше тәулікке созылған ыстық аптаптың әсерінен мұздық пен қардың мол еруінен Жарсай мұздығындағы көл суы ернеуінен асып, жарты сағат шамасында Есік к-не шамамен 6 млн. м3 лай мен тасты ағызып әкелді. С. қаупі күшті өзендерге бөгеттер салу, каналдар қазу, ағаштар отырғызу және алдын-ала болжау, халыққа хабарлау жұмыстарын ұйымдастыру С. апатының зардабын кемітетін шаралар. Алматы қ-н С. апатынан қорғау үшін 1966 ж. [[Медеу шатқалындашатқалы]]нда дүние жүзінде алғаш рет тауды бағыттап қопару әдісімен Медеу бөгеті салынды. Ауданы 40 мың км2 жерге С-ге қарсы ғыл.-зерттеу, жобалау-конструкц. жұмыстар кешені жүргізілді. С-дің алдын алу мақсатында Қазақстанда “Қазселденқорғау” мекемесі құрылып, С. мониторингі ұйымдастырылған.
534

өңдеме