Қозы Көрпеш - Баян Сұлу — нұсқалар арасындағы айырмашылық

Түйіндемесі өңделмейді
'''Қозы Көрпеш - Баян Сұлу''' – қазақ халқының [[лиро-эпостық жыр|лиро-эпостық жыры]]. <br />
*13 – 14 -ғасырлардан бастап жырланып, [[қазақ]] арасына кең тараған. Жыр Сарыбай мен Қарабайдың [[аң]] аулай жүріп құда болып, Қозы мен Баянды күні бұрын атастыруыменатастыруынан басталады. <brӘрі қарай қос ғашық Қозы мен Баян, қара күш иесі [[Қодар]], [[дүниеқоңыз]] Қарабай арасындағы шиеленіскен оқиғалар негізінде зұлымдық пен махаббат күресі баяндалып, Қозы мен Баянның қайғылы қазасымен аяқталады. />
Әрі қарай қос ғашық Қозы мен Баян, зорлықшыл Қодар, қаражүрек Қарабай арасындағы шиеленіскен оқиғалар негізінде зұлымдық пен [[махаббат]] күресі баяндалып, Қозы мен Баянның қайғылы қазасымен аяқталады. Жырдың негізгі идеясы – мөлдір [[махаббат|махаббатты]] дәріптеу. Тілі көркем, сюжеті шебер құрылған. Оқиғаны дамытуы, көркемдік шеберлігі, образ жасауы жағынан бұл күрделі де кесек туынды. <br />
Бас кейіпкер Қозы Көрпеш кіршіксіз таза [[махаббат]] иесі, батыр, адамгершілігі мол жігіт ретінде суреттеледі. Қозы сияқты Баян да адал ниетті, ақжарқын, өзінің сүйгеніне қосылуды арман еткен, ақылына көркі сай жан ретінде бейнеленген. <br />
Жырда [[айтыс]], тұрмыс-салт жырлары: естірту, жоқтау, [[қоштасу]], тағыда басқа кеңінен қолданылады. [[Сыбанбай, Бекбау]], [[Жанақ]], [[Шөже]], тағыда басқа [[Ақын|ақындар]] әр кезде [[дастан]] оқиғасын өздерінше жырлаған. Жалпы жиырмаға жуық нұсқасы бар. Ең көп тарағаны – Жанақ нұсқасы.<br />
Алғаш ел арасынан жинап, хатқа түсіргендер: Г.Саблуков (1830), ұ.Дербісалин (1834), А.Фролов (1841), [[Уәлиханов Шоқан|Ш.Уәлиханов]] (1856). Ал М.Путинцев жырдың мазмұнын [[орыс тілі|орыс тіліне]] аударып бастырды (1856), В.Радлов бір нұсқасын жинағының 3-томына енгізді (1870). Баян мен Қозының “ғашықтығы жайындағы” ([[Уәлиханов Шоқан|Ш.Уәлиханов]]) бұл жырды С.А. Кастанье, Н.Абрамов, Г.Н. Потанин, т.б. ғалымдар жоғары бағалаған. Н.Н. Пантусов, Р.Ш. Әбдірахманов, Е.З. Баранов, т.б. зерттеушілер жырды [[Орыс тілі|орыс тіліне]] қара сөзбен тәржімалап, жариялады. <br />
[[Ақын]] Г.Н. Твертин (1889 – 1921) [[Орыс тілі|орыс тіліне]] тұңғыш рет өлеңмен аударып бастырды (1927 – 35). 1878, 1890, 1894, 1905 жылы Қазан қаласында жеке кітап болып жарық көрді. Кеңестік [[дәуір|дәуірде]] алғаш 1925 жылы [[Мәскеу|Мәскеуде]] шықса, жырдың Жанақ нұсқасын 1936 жылы [[Әуезов, Мұхтар Омарханұлы|М.Әуезов]] [[Алматы|Алматыда]] шығарды. Содан бері бірнеше рет жеке түрде, түрлі жинақтарда жарияланып келеді. <br />
Жырды М.Ғабдуллин, Ы.Дүйсенбаев, Ә.Қоңыратбаев, тағада басқа ғалымдар салыстыра зерттеп, оның тарихи-әлеуметтік мәнін ашты. Жыр соңғы рет 2002 жылы [[Астана]] қаласында басылып шықты. Кітап 2 бөлімнен тұрады: 1-бөлімде жырдың 8 нұсқасы [[[Уәлиханов Шоқан|Ш.Уәлиханов]], В.В. Радлов, Мәшһүр-Жүсіп Көпеев, [[Потанин Григорий Николаевич|Г.Н. Потанин]], Шөже ақын, Н.И. Ильминский, Дәуіт (қытай қазағы), Жанақ ақын] жинақталып берілген, 2-бөлім зерттеулерден құралған. <br />
Сондай-ақ, жырдың бір нұсқасы 2003 жылы [[Мәскеу]] қаласында “Козы Корпеш – Баян сулу. Кыз Жибек: Казахский романический эпос” деген атпен 2 тілде (қазақ, орыс) басылып шықты. [[Дастан|Дастанның]] басқа да түркі халықтарында тараған нұсқалары бар. Мысалы, башқұрттарда ол “Қозы Курпәс мәнән Маян сылу”, бараба татарларында “Қозы Көрпеш”, алтайлықтарда “Қозы Эркеш” деп аталады. “Қозы Көрпеш - Баян Сұлу” жырының негізінде “Махаббат дастаны” кинофильмі (сценарийін жазған Ғ.Мүсірепов) түсірілді (1954), драмалық шығарма (Ғ.Мүсірепов) жазылды (1940). <br />
<ref>“Қазақ Энциклопедиясы”</ref>
 
Жырдың негізгі идеясы – адал махаббатты дәріптеу. Бас кейіпкер Қозы Көрпеш кіршіксіз таза [[махаббат]] иесі, батыр, адамгершілігі мол жігіт ретінде суреттеледі. Қозы сияқты Баян да адал ниетті, ақжарқын, өзінің сүйгеніне қосылуды арман еткен, ақылына көркі сай жан ретінде бейнеленген. <brЖырда [[айтыс]], тұрмыс-салт жырлары: [[естірту]], [[жоқтау]], [[қоштасу]], т.б. кеңінен қолданылады. [[Сыбанбай]], [[Бекбау]], [[Жанақ]], [[Шөже]], т.б. ақындар әр кезде дастан оқиғасын өздерінше жырлаған. Жалпы 20-ға жуық нұсқасы бар. Ең көп тарағаны – Жанақ нұсқасы. />
==Пайдаланылған әдебиет</span>==
 
Алғаш ел арасынан жинап, хатқа түсіргендер: Г.Саблуков (1830), Ғ.Дербісалин (1834), А.Фролов (1841), Шоқан Уәлиханов (1856). Ал М.Путинцев жырдың мазмұнын орыс тіліне аударып бастырды (1856), В.Радлов бір нұсқасын жинағының 3-томына енгізді (1870). Орал қаласына келгенде А.С. Пушкин жыр желісімен танысып, қызығушылық танытып, үзінділерін жазып алған. Бұл жырды С.Кастанье, Н.Абрамов, Г.Потанин, т.б. ғалымдар жоғары бағалаған. Н.Пантусов, Р.Әбдірахманов, Е.Баранов, т.б. зерттеушілер жырды орыс тіліне қара сөзбен тәржімалап, жариялады. Ақын Г.Твертин (1889 – 1921) орыс тіліне тұңғыш рет өлеңмен аударып бастырды (1927 – 35). 1878, 1890, 1894, 1905 ж. Қазан қаласында жеке кітап болып жарық көрді. Кеңестік дәуірде алғаш 1925 ж. Мәскеуде шықса, жырдың Жанақ нұсқасын 1936 ж. [[Мұхтар Әуезов]] Алматыда шығарды. Жырды [[Мәлік Ғабдуллин]], [[Ысқақ Дүйсенбаев]], [[Әуелбек Қоңыратбаев]], т.б. ғалымдар салыстыра зерттеген. Дастанның басқа да түркі халықтарында тараған нұсқалары бар. Мысалы, башқұрттарда ол «Қозы Курпәс мәнән Маян сылу», бараба татарларында «Қозы Көрпеш», алтайлықтарда «Қозы Эркеш» деп аталады.
 
«Қозы Көрпеш – Баян сұлу» жырының негізінде «Махаббат дастаны» кинофильмі түсірілді (1954), драмалық шығарма жазылды (1940). <ref name=”source1”> “Балалар Энциклопедиясы”, V-том </ref>
 
 
 
==Пайдаланылған әдебиет</span>==
<references/>
 
{{stub}}
{{wikify}}
 
 
[[Санат: Қазақ Жырлары]]
599

өңдеме