Байғанин ауданы — нұсқалар арасындағы айырмашылық

Түйіндемесі өңделмейді
Baiganin.gif» дегенді аластады, бұны Ортаққордың қатысушысы Christian Ferrer жойған, себебі: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by Nurgeldi Amangeld)
{{Әкімшілік бірлік-Қазақстан ауданы
|Атауы ауданның атауы = Байғанин ауданы
|Елтаңбаелтаңба = =
|Ту ту =
|елтаңба сипаттамасы =
|Елтаңбаның ені =
|Тудың ені ту сипаттамасы =
|lat_dir = N |lat_deg = 47 |lat_min = 18 |lat_sec = 36
|Елтаңбаның аты =
|lon_dir = E |lon_deg = 56 |lon_min = 43 |lon_sec = 48
|Тудың аты =
|Статусыоблысы = Ақтөбе = Ауданоблысы
|Орталығы аудан орталығы = [[Қарауылкелді (ауыл)|Қарауылкелді]] (Байғанин) ауылы
|Кіреді = [[Ақтөбе облысы]]
|ауылдық округтер саны = 9
|Енеді =
|кенттік әкімдіктер саны =
|Орталығы = [[Қарауылкелді (ауыл)|Қарауылкелді]] (Байғанин) ауылы
|қалалық әкімдіктер саны =
|Ірі қаласы =
|Ірі қалалары ауылдар саны = 24
|Құрылды қалалар саны = [[1928 жыл]]
|Әкімі әкімі =
|әкімдіктің мекенжайы =
|ЖІӨ =
|құрылған уақыты = 1928
|ЖІӨ жылы =
|Жержер аумағы бойынша орны = 61,0 мың
|ЖІӨ бойынша орны =
|Жанжер басынааумағы шаққанда ЖІӨбойынша орны =
|Тұрғыны тұрғыны = 22 952&nbsp;809<ref>[http://www.akmola.stat.gov.kz/facesdinamika/wcnav_externalId/homeNumbersPopulation?_afrLoop=15142345945813#%40%3F_afrLoop%3D15142345945813%26_adfdinamikadem.htm Департамент статистики Акмолинской области. 01.07.ctrl-state%3Dtgthwv5uh_172010]</ref>
|Тығыздығыхалық саны бойынша орны =
|Санақ жылы = 2014
|Пайызы санақ жылы = 2019
|Халықтығыздығы саны бойынша орны = 0,37
|ЖІӨтығыздығы бойынша орны = =
|Тығыздығы =
|ұлттық құрамы = {{nobr|[[қазақтар]] (99,80%)}}, {{nobr|[[орыстар]] (0,08%)}}, {{nobr|басқалары (0,12%)}}<ref name="Stat2010">[http://www.stat.kz/publishing/DocLib4/2010/%D0%94%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F/Bull_Hsany2010.rar Қазақстан Республикасының Статистика агенттігі. Қазақстан Республикасы тұрғындарының облыстар, қалалар мен аудандар, жынысы мен жас ерекшелігі топтары, этностық бөлігі бойынша 2010 жылдың басындағы саны]</ref><ref name="пер.2010">[http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-ethnic2010.htm 2009 жылғы санақ бойынша Қазақстан тұрғындарының ұлттық құрамы]</ref>
|Тығыздығы бойынша орны =
|Ұлттық құрамы телефон коды =
|Пошта индекстеріпошта индексі = 030300-030312<ref name="kazindex.ru">[http://kazindex.ru/02/17.html Қазақстан почталық индекстері]</ref>
|Конфессионалдық құрамы =
|Жерсайты аумағы = 61 000
|Тудың атыкарта =
|Жер аумағының пайызы =
|Әкімшілікәкімшілік бірліктің картасы = =Bayganin District Kazakhstan.png
|Жер аумағы бойынша орны =
|ортаққордағы санаты =
|Максималды биіктігі =
|Орташа биіктігі =
|Минималды биіктігі =
|Карта = Bayganin District Kazakhstan.png
|Карта ені =
|Әкімшілік бірліктің картасы =
|Әкімшілік бірлік картасының ені =
|Аббревиатура =
|Телефон коды =
|Пошта индекстері = 030300-030312<ref name="kazindex.ru">[http://kazindex.ru/02/17.html Қазақстан почталық индекстері]</ref>
|Интернет-үйшігі =
|Автомобиль коды = 04, D,
|Сайты =
|Commons санаты =
}}
 
'''Байғанин ауданы''' — [[Ақтөбе облысы]]ның [[оңтүстік-батыс]] бөлігіндегі әкімшілік аудан. Орталығы — Қарауылкелді. Солтүстік-батысында [[Ойыл ауданы|Ойыл]], солтүстігінде [[Темір ауданы|Темір]], солтүстік-шығысында [[Мұғалжар ауданы|Мұғалжар]], шығысында [[Шалқар ауданы]], оңтүстігінде [[Өзбекстан]]ның [[Қарақалпақстан]] республикасы, [[Маңғыстау облысы]]ның [[Бейнеу ауданы]], батысында [[Атырау облысы]]ның [[Жылыой ауданы|Жылыой]], [[Қызылқоға ауданы]]мен шектеседі. Жер аумағы 61,0 мың км².
 
=== Тарихы ===
Аудан [[1928 жыл|1928]] жылы құрылды. Ол кезде аудан Табын деп аталып [[Адай уезі]]нің солтүстік-шығысындағы ірі бөлінісі еді. Кейін [[1932 жыл|1932]] жылы Ақтөбе облысының әкімшілігіне еніп, [[1940 жыл|1940]] жылы ауданға [[халық]] ақыны [[ақын]]ы Нұрпейіс БайғанинніңБайғанин]]нің есімі берілді.
 
=== Атақты тұлғалары ===
Бұл өлкеде қазаққа атақты жырау Ақтан ақын дүниеге келген. Халыққа белгілі тұлғалар: Түрікпенбай палуан, Көбен би, Таймас Ишан, Байтақ мақсым, Мыңбай батыр осы өлкенің қадірлі мақтанышы. Сондай ақ бұл өлкені би әрі болыс болған Мыңбай батыр басқарған.
 
=== Халқы ===
Тұрғыны 2322809 мың [[адам]] (20142019). Халықтың орташа тығыздығы 1 км²-ге 0,537 адамнан келеді. Ұлттық құрамы: қазақ[[қазақтар]] (99,880%), орыс[[орыстар]] (0,108%), басқалары (0,12%).
 
== Ауылдық округтер ==
Ауданда 24 елді мекен бар. Олардың ірілері — [[Ноғайты (Ақтөбе облысы)|Ноғайты]], [[Оймауыт (Ақтөбе облысы)|Оймауыт]], [[Жарқамыс (Ақтөбе облысы)|Жарқамыс]], [[Ебейті]], [[Жарлы]], [[Кемерші]], [[Қопа (Байғанин ауданы)|Қопа]] ауылдары. 7 ауылдық округтан тұрады: Ащы, Жаңажол, Жарқамыс, Көлтабан, Қарауылкелді, Қопа, Қызылбұлақ, Миялы, Сартоғай.
Ауданда 24 елді 9 ауылдық округке біріктірілген:
* [[Ащысай ауылдық округі (Байғанин ауданы)|Ащысай ауылдық округі]]
* [[Жарқамыс ауылдық округі]]
* [[Жаңажол ауылдық округі (Ақтөбе облысы)|Жаңажол ауылдық округі]]
* [[Көлтабан ауылдық округі]]
* [[Миялы ауылдық округі (Ақтөбе облысы)|Миялы ауылдық округі]]
* [[Сарытоғай ауылдық округі (Ақтөбе облысы)|Сарытоғай ауылдық округі]]
* [[Қарауылкелді ауылдық округі]]
* [[Қопа ауылдық округі (Байғанин ауданы)|Қопа ауылдық округі]]
* [[Қызылбұлақ ауылдық округі]]
 
=== Жер бедері ===
Байғанин ауданының жері негізінен үстіртті (биіктігі 200—300 метр), оңтүстігін [[оңтүстікДоңызтау]] Доңызтау [[тау]]ытауы және [[Шағырай үстірті]] алып жатыр. Ауданның солтүстігі оңтүстігімен салыстырғанда биіктеу болып келеді, мұнда адырлар жиі ұшырасады. Қарауылкелдінің батысындағы шоқының биіктігі 276 м., Аша елді мекенінен шығысқа қарай 12 км шамасында 299 метрлік биіктік сияқты шоқылар ауданның солтүстігі мен солтүстік-шығысында жиі ұшырасқанменұшырасқанымен олардың абсолютті биіктігі көзге оғаш біліне қоймайды, себебі жалпы жер бедерінің өзі едәуір көтеріңкі болып келеді. Ауданның оңтүстік-шығысында аласа тау жоталары, адырлы қырқалар кездеседі, бұл төңірекке Шағырай жонының сілемдері кіріп жатыр (батыс бөлігі), оның батыс беткейінде Құтымның шоқысы (250 м), Зымыстан (206 м) шоқысы оқшаулау тұр. Ауданның оңтүстік бөлігінде шығыстан батысқа қарай Доңызтау таулары созылып жатыр, мұндағы шоқылардың биіктігі 209 метрден аспайды, алайда Каспий маңы жазығының шығыс бөлігіне кіретін бұл аймақта Доңызтау қыраттары әжептәуір биік болып көрінеді. Жем өзенінің оңтүстік-шығыс жақ өңіріндегі аласалау, адырлы қырқалар арасында бос тақырлар мен ойдым – ойдым құмайтты шағылдар бар. Бұл төңіректе Қантөрткүл (262м), Әлитау (354 м) шоқылары мен Шерғала жоны араларындағы жазықтар едәуір ауқымды алқапты алып жатыр.
 
=== Пайдалы қазбалар ===
[[Кен байлықтары]]нанбайлықтарынан [[гипс]], [[әктас]], [[бор]], [[қиыршық тас]], т.б. құрылыс материалдары өндіріледі. Аудан жері мұнай мен газ қорына бай. Ірі кен орындары [[Жаңатаң мұнай кен орны|Жаңатаң]], [[Лақтыбай мұнай кен орны|Лақтыбай]], [[Ақжар мұнай кен орны|Ақжар]], [[Шығыс Ақжар мұнай кен орны|Шығыс Ақжар]], [[Қаратөбе мұнай кен орны|Қаратөбе]], Оңтүстік Қаратөбе, бұлар негізінен Жем өзенінің сол жағалауында орналасқан. Жол құрылысында пайдаланылатын шикізат - кир Мортық, Алтай, Дөңгелексор, Ақшоқы, Алашқазған маңында кездеседі. Табиғи газдың қоры аудан оңтүстігінде бар деп есептелінеді.
 
=== Климаты ===
[[Климат]]ыКлиматы тым континенттік, қысы суық, жазы ыстық, құрғақ. Қаңтардың орташа температурасы –10°С, шілденің орташа температурасы 25°С. [[Жауын-шашын]]ныңшашынның жылдық орташа мөлшер ауданның оңтүстігінде 150 мм, солтүстігінде 250 мм. Байғанин ауданы жерінің солтүстік бөлігі шөлейтті белдемге, ал оңтүстік бөлігі шөлді белдемге жатады.
 
=== Өзен-сулары ===
Ірі өзендері: [[Жем өзені|Жем]], [[Сағыз өзені|Сағыз]], сонымен қатар Ащысай, Шетірлі, Кенжалы, Алшынсай, Шаған, Қияқты, Тереңсай, Жиделі, Жарлы, Ебейті, Дауылды, Қарауылкелді, Саралжынды, Қамысты, Мәні, Жайынды, Терісаққан сияқты шағын өзендер мен сайлар бар. Қар суымен қоректенетін бұлар жаз айларында кеуіп қалады, кей жылдары Жем, Сағыз өзендеріне құяды. Жем, Сағыз өзендерінің өзі жаздың ыстық айларында бөлшектеніп, қарасулар тізбегін құрап жатады. Өзендердің көпшілігі мал суаруға, ішінара көкөніс суаруға, алаптары – жайылым ретінде пайдаланылады. Аудан территориясында жазда құрғап қалатын Сарыкөл, Күйгенкөл, Ақкөл, Көкбұлақ, Шөптікөл, Қоскөл, Қаракөл, Дәуіткөл, Тамдыкөл, Үлкен Жуалы, Шалқаркөл, Толағайсор[[, Соркөл]], [[Тоғысқан]], [[Мыңжасар]] көлдері бар.
 
=== Топырағы ===
Ауданның жері — топырақ зоналары бойынша үш аймаққа бөлінеді. Солтүстік аймақ, яғни Қарауылкелді, ішінара Ащы, Көлтабан ауылдық округтерінің жері ашық - қоңыр топырақты зонаға жатады. Орталық аймақ, яғни құба топырақты шағын зонаға Жем өзенінің екі жақ беткейін алып жатқан территория кіреді. Доңызтаудың оңтүстік жағындағы алқап оңтүстік аймаққа, немесе сұр – құба топырақты шағын зонаға кіреді.
 
=== Өсімдік пен жануаржануарлар әлемі===
Аудан жеріндегі өсімдіктер дүниесі түр – тұқымы бойынша әр түрлі. Тамырлы өсімдіктің 90-ға жуық тұқымының 1000 – нан астам түрлері өседі. Ауданның солтүстігі мен солтүстік-шығыс беткейінде аз да болса ақ селеулі боз, сондай – ақ жусан, өткінші шөптері өседі. Жем өзенінің оңтүстік жағы, Сам, Матайға дейінгі аймақ жыл бойы мал жайылымы үшін қолайлы, азықтық сапасы құнарлы шөптерге бай. Мұнда изен мен жусанның бірнеше түрлері, бұйырғын, көкпек, теріскен, күйреуік сияқты қара оттық шөптер өседі, олар қатаң жерге өскендіктен біраз уақыт құнарлылығын жоймайды, күзгі жауын сілтісін шайғаннан кейін малға азық болады. Жазғытұрым жердің ылғалы мен түскен жауын – шашынның мөлшеріне байланысты малға жұғымды шөптер өседі. Олар: беде, мортық, қаз оты, сорышуда, ебелек, еркек, қияқбоз, шытыр. Бұлар құмақ шағылды жерде өседі.
 
Құстардан бұлдырық, тырна, торғайлар мекендейді, көктемде үйрек, қаз, шағаланың кейбір түрлері, жылқышы, қоңыр қаз, қараторғай келеді. Азайып бара жатқан құстардың бір түрі – дуадақ та кездеседі. Киіктер қысты (егер қыс жылы болса) ауданның оңтүстік шекарасына таяу жазықта өткізеді, сонымен қатар «Қызыл кітапқа» енген қарақұйрық та кездесіп қалады. Бұларды аулауға тыйым салынған.
 
=== Шаруашылығы ===
[[Мал шаруашылығы]] ([[ірі қара]], [[қой]] мен [[ешкі]], [[жылқы]], [[түйе]]) және ішінара суармалы егіншілік (дәнді дақылдар, жемшөптік дақылдар, [[картоп]]) дамыған. Бұл өлкеде шөлге, аязға төзімді келетін жүйрік адай жылқыларымен ерекшеленеді.
 
Ауданның солтүстігінен [[Атырау — Қандыағаш темір жолы|Атырау — Қандыағаш темір жол]] және автомобиль жолы өтеді. Ауданда оқу-тәрбие, мәдени-ағарту, [[денсаулық]] сақтау мекемелері бар.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, II том;</ref>
 
<ref>http://www.bjka.kz/audan_tarihi.php</ref>
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{wikify}}
{{Ақтөбе облысы}}
{{Байғанин ауданы елді мекендері}}