Шалқар ауданы — нұсқалар арасындағы айырмашылық

Түйіндемесі өңделмейді
{{Әкімшілік бірлік-Қазақстан ауданы
|Атауыауданның атауы = =Шалқар ауданы
|Елтаңба елтаңба = Shalkaraudanigerb.gif
|Ту ту =
|елтаңба сипаттамасы =
|Елтаңбаның ені =
|Тудың ені ту сипаттамасы =
|lat_dir = N |lat_deg = 47 |lat_min = 00 |lat_sec = 50
|Елтаңбаның аты =
|lon_dir = E |lon_deg = 59 |lon_min = 00 |lon_sec = 36
|Тудың аты =
|Статусыоблысы = Ақтөбе = Ауданоблысы
|Кіреді аудан орталығы = [[АқтөбеШалқар облысы(қала)|Шалқар]]
|ауылдық округтер саны =12
|Енеді =
|кенттік әкімдіктер саны =
|Орталығы =[[Шалқар (қала)|Шалқар]] қаласы
|қалалық әкімдіктер саны = 1
|Ірі қаласы =
|Ірі қалалары ауылдар саны = 31
|Құрылды қалалар саны = 1
|Әкімі әкімі =
|әкімдіктің мекенжайы =
|Тұрғыны = 46 031
|құрылған уақыты = 1932
|Санақ жылы = 2014
|Пайызыжер аумағы = 62,2 = мың
|Халықжер саныаумағы бойынша орны =
|тұрғыны = 45996<ref>[http://www.akmola.stat.kz/dinamika/dinamikadem.htm Ақмола облысының Статистика департаменті. 01.07.2019]</ref>
|Тығыздығы =
|Тығыздығыхалық саны бойынша орны =
|Ұлттық құрамысанақ жылы = 2019
|Жер аумағы тығыздығы =62 2000,73
|Жер аумағытығыздығы бойынша орны =
|Жер аумағының пайызы =
|ұлттық құрамы = {{nobr|[[қазақтар]] (98,80%)}}, {{nobr|[[орыстар]] (0,71%)}}, {{nobr|басқалары (0,49%)}}<ref>[http://www.stat.kz/publishing/DocLib4/2010/%D0%94%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F/Bull_Hsany2010.rar Қазақстан Республикасының Статистика агенттігі. Қазақстан Республикасы тұрғындарының облыстар, қалалар мен аудандар, жынысы мен жас ерекшелігі топтары, этностық бөлігі бойынша 2019 жылдың басындағы саны]</ref><ref name="пер.2019">[http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-ethnic2010.htm 2009 жылғы санақ бойынша Қазақстан тұрғындарының ұлттық құрамы]</ref>
|Жер аумағы бойынша орны =
|Максималдытелефон биіктігікоды = +7 = 71335
|Пошта индекстеріпошта индексі = 031200-031216<ref name="kazindex.ru">[http://kazindex.ru/02/17.html Қазақстан почталық индекстері]</ref>
|Орташа биіктігі =
|Тудың атысайты =
|Минималды биіктігі =
|Карта карта = Shalkar District Kazakhstan.png
|Әкімшілікәкімшілік бірліктің картасы = =Shalkar District Kazakhstan.png
|Карта ені =
|ортаққордағы санаты =
|Әкімшілік бірліктің картасы =
|Әкімшілік бірлік картасының ені =
|Телефон коды =
|Пошта индекстері = 031200-031216<ref name="kazindex.ru">[http://kazindex.ru/02/17.html Қазақстан почталық индекстері]</ref>
|Интернет-үйшігі =
|Автомобиль коды = 04, D
|Сайты =
|Commons санаты =
}}
 
'''Шалқар ауданы''' — [[Ақтөбе облысы]] облысыныңның оңтүстік-шығысында орналасқан әкімшілік-аумақтық бөлініс. Батысында [[Байғанин ауданы|Байғанин]], солтүстік-батысында [[Мұғалжар ауданы|Мұғалжар]], солтүстігінде [[Әйтеке би ауданы|Әйтеке би]], [[Ырғыз ауданы|Ырғыз]], шығысында [[Қызылорда облысы]]ның [[Арал ауданы]], оңтүстігінде [[Өзбекстан]]ның [[Қарақалпақстан]] автономиялық республикасымен шектеседі.
Алғашында 1921 жылы аудан болып құрылған. 1922 жылы аумағында 6 болыс кіретін уезд, 1924 жылы 20 болысы бар аудан, 1932 жылы [[Ақтөбе]] облысы құрылғанда Шалқар ауданы болып құрылды. Жер аумағы 62,2 мың км2. Орталығы – Шалқар қаласы.
Тұрғыны 46 мың адам (2014). Аудандағы 48 елді мекен 1 қалалық және 12 ауылдық округке біріктірілген.
 
== Географиялық орны ==
=== Табиғаты ===
Батысында [[Байғанин ауданы|Байғанин]], солтүстік-батысында [[Мұғалжар ауданы|Мұғалжар]], солтүстігінде [[Әйтеке би ауданы|Әйтеке би]], [[Ырғыз ауданы|Ырғыз]], шығысында [[Қызылорда облысы]]ның [[Арал ауданы]]мен, оңтүстігінде [[Өзбекстан]]ның [[Қарақалпақстан]] автономиялық республикасымен шектеседі.
Облыстың 26,6%-ы аумағын алып жатқан Шалқар ауданының жер бедері әр қилы келген. [[Мұғалжар тауы]]ның оңтүстік жалғасы саналатын солтүстік, солтүстік-шығысы аласа таулы, қыратты-белесті. Бұл өңірінде [[Мұғалжар тауы]]ның ең биік жері — [[Үлкен Бақтыбай]] ([[Боқтыбай]]) тауы орналасқан (657 м). Одан басқа аудан аумағында бірнеше таулар және тау жұрнақтары (Екі ағайынды, 634 м, [[Тілепіттау]], 278 м, [[Қарашоқы]], 189 м, [[Ақтау]], 246 м, [[Жақсыбұталы]], 345 м, [[Қособа (тау, Шалқар ауданы)|Қособа]], 327 м) орналасқан. Ауданның батысын бойлай [[Шағырай]] үстірті, [[Шошқакөл (бұйрат)|Шошқакөл]] бұйраты созылып жатыр. Оңтүстік-шығысында ([[Қызылорда]] облысымен шектесетін тұсында) Алтыншоқы таулары (абсалюттік биіктігі 249 м) орналасқан. Ауданның орта тұсын [[Үлкен Борсыққұм]], оңтүстік-шығысын [[Кіші Борсыққұм]] құмды алқабы алып жатыр. Бұлардан басқа шағын келген бірнеше құмды алқаптар ([[Қошқарата]], [[Мойынқұм]], тағы басқа), сорлар ([[Жалпақсор (сор, Ақтөбе облысы)|Жалпақсор]], [[Жалтыр]], [[Тентексор]], [[Баспансор]], тағы басқа), қоныстар (Мыңжылқы, [[Сексеуіл]], [[Аққолқа]], [[Тентексор]], [[Қабырғайтау]], тағы басқа), құдықтар ([[Қадырмұқаш]], [[Шиоба]], [[Қырған]], [[Қырғызқазған]], [[Басбұлақ]], [[Қосшыңырау]], [[Көкбұлақ]], тағы басқа) мен бұлақтар ([[Қарабұлақ]], [[Ақбұлақ]], тағы басқа), құм жағалай қыстаулар ([[Қандықұдық]], [[Ақши]], [[Тентексор]], [[Мәжік]], [[Құмқұдық]], [[Текелі]], [[Шаупай]], [[Санаторий]], [[Қоғалы]], [[Жиек]], тағы басқа), құрғақ арналар мен өзектер ([[Кеңқұдық]], [[Терісбұтақсай]], Қарасай, тағы басқа) көптеп кездеседі. Қиыр оңтүстікнде [[Арал]] теңізін жағалай [[Үстірт]]тің шығыс кемері созылып жатыр. Оның ең биік жері — [[Бәйгебекмұрын]] мүйісі (209 м). Сайлы-жыралы, қырқалы-белесті, бұйратты-құмды келген Шалқар ауданы ауылы ның жер қыртысының да геологиялық тұрғысынан қалыптасу тарихы әр қилы. [[Мұғалжар тауы]] мен батысының қырқалы, бұйратты, үстіртті келген өңірі кембрийге дейінгі және палеозой эраларының кварциттерінен, кристалды тақтатастарынан, гнейстерінен, граниттерінен түзілген. Ауданның орта тұсы пермь жүйесінде қалыптасқан тау жыныстарынан тұрады. Жалпы аудан жері бірнеше тектоникөлі көтерілімдерге ұшыраған. Нәтижесінде ежелгі қыртыстарды палеоген жүйесінің шөгінділері жапқан. Жер қойнауынан темір кентасы, газ ([[Базой газ кен орны|Бозой]], [[Қызылой]]) тас көмір (Көкбұлақ), құрылыс материалдары барланған. Олардың кейбіреулері өндіріледі.
Алғашында [[1921 жыл|1921]] жылы аудан болып құрылған. [[1922 жыл|1922]] жылы аумағында 6 болыс кіретін уезд, [[1924 жыл|1924]] жылы 20 болысы бар аудан, [[1932 жыл|1932]] жылы [[Ақтөбе]] облысы құрылғанда Шалқар ауданы болып құрылды. Жер аумағы 62,2 мың км2. Орталығы – [[Шалқар (қала)|Шалқар]] қаласы.
 
== Жер бедері ==
==Климаты==
Облыстың 26,6%-ы аумағын алып жатқан Шалқар ауданының жер бедері әр қилы келген. [[Мұғалжар тауы]]ның оңтүстік жалғасы саналатын солтүстік, солтүстік-шығысы аласа таулы, қыратты-белесті. Бұл өңірінде [[Мұғалжар тауы]]ныңтауының ең биік жері — [[Үлкен Бақтыбай]] ([[Боқтыбай]]) тауы орналасқан (657 м). Одан басқа аудан аумағында бірнеше таулар және тау жұрнақтары (Екі ағайынды, 634 м, [[Тілепіттау]], 278 м, [[Қарашоқы (тау, Жақсыбұталы таулары)|Қарашоқы]], 189 м, [[Ақтау]], 246 м, [[Жақсыбұталы]], 345 м, [[Қособа (тау, Шалқар ауданы)|Қособа]], 327 м) орналасқан. Ауданның батысын бойлай [[Шағырай үстірті]] үстірті, [[Шошқакөл (бұйрат)бұйраты|Шошқакөл]] бұйраты созылып жатыр. Оңтүстік-шығысында ([[Қызылорда]] облысымен шектесетін тұсында) Алтыншоқы таулары (абсалюттікабсолюттік биіктігі 249 м) орналасқан. Ауданның орта тұсын [[Үлкен Борсық Құмы|Үлкен Борсыққұм]], оңтүстік-шығысын [[Кіші Борсыққұм]] құмды алқабы алып жатыр. Бұлардан басқа шағын келген бірнеше құмды алқаптар ([[Қошқарата (құмды алқап)|Қошқарата]], [[Мойынқұм]], тағы басқат.б.), сорлар ([[Жалпақсор (сор, Ақтөбе облысы)|Жалпақсор]], [[Жалтыр]], [[Тентексор]], [[Баспансор]], тағы басқа), қоныстар (Мыңжылқы, [[Сексеуіл]], [[Аққолқа]], [[Тентексор]], [[Қабырғайтау]], тағы басқа), құдықтар ([[Қадырмұқаш]], [[Шиоба]], [[Қырған]], [[Қырғызқазған]], [[Басбұлақ]], [[Қосшыңырау]], [[Көкбұлақ]], тағы басқа) мен бұлақтар ([[Қарабұлақ]], [[Ақбұлақ]], тағы басқа), құм жағалай қыстаулар ([[Қандықұдық]], [[Ақши]], [[Тентексор]], [[Мәжік]], [[Құмқұдық]], [[Текелі]], [[Шаупай]], [[Санаторий]], [[Қоғалы]], [[Жиек]], тағы басқа), құрғақ арналар мен өзектер ([[Кеңқұдық]], [[Терісбұтақсай]], Қарасай, тағы басқа) көптеп кездеседі. Қиыр оңтүстікнде [[Арал]] теңізін жағалай [[Үстірт]]тің шығыс кемері созылып жатыр. Оның ең биік жері — [[Бәйгебекмұрын]] мүйісі (209 м). Сайлы-жыралы, қырқалы-белесті, бұйратты-құмды келген Шалқар ауданы ауылы ның жер қыртысының да геологиялық тұрғысынан қалыптасу тарихы әр қилы. [[Мұғалжар тауы]] мен батысының қырқалы, бұйратты, үстіртті келген өңірі кембрийге дейінгі және палеозой эраларының кварциттерінен, кристалды тақтатастарынан, гнейстерінен, граниттерінен түзілген. Ауданның орта тұсы пермь жүйесінде қалыптасқан тау жыныстарынан тұрады. Жалпы аудан жері бірнеше тектоникөлі көтерілімдерге ұшыраған. Нәтижесінде ежелгі қыртыстарды палеоген жүйесінің шөгінділері жапқан. Жер қойнауынан темір кентасы, газ ([[Базой газ кен орны|Бозой]], [[Қызылой]]) тас көмір (Көкбұлақ), құрылыс материалдары барланған. Олардың кейбіреулері өндіріледі.
Ауданның климаты тым континенттікөлі Қысы суық, қар жамылғысы жұқа, боранды. Қаңтар айының жылдық орташа темп-расы қиыр оңтүстікте –10 — 12С, солт-нде –14 — 16С, шілденікі 24 — 26С. Жауын-шашының жылдық орташа мөлшері 150 — 200 мм. Аудан өте қуаң шөл және шөлейт белдемде орналасқандықтан оның топырақ жамылғысының құ-нары да төмен. Негізінен бозғылт қоңыр топырақтан (солтүстігінде) сұрғылт, құмайтты сұр және сор топырақтар (оңтүстігінде) басым. Онда астық тұқымдас шөптесін аралас жусан, бұйырғын, күйреуік, шытыр, жантақ, жыңғыл, тобылғы, сексеуіл өседі. Жануарлардан қасқыр, түлкі, қарсақ, қоян, ақбөкен, қарақұйрық, жабайы шошқа, сарышұнақ, аламан, тағы басқа тіршілік етеді. Құстардан Қазақстан Қызыл кітабына енген бүркіт, дуадақ, жарғақ, жануарлардан шұбар күзен, өсімдіктерден қау, сүттіген кездеседі.
 
== Климаты, топырағы, өсімдігі мен жануарлар дүниесі ==
==Өзен-сулары==
Ауданның климаты тым континенттікөлі Қысы суық, қар жамылғысы жұқа, боранды. Қаңтар айының жылдық орташа темп-расы қиыр оңтүстікте –10 — 12С12°С, солт-нде –14 — 16С16°С, шілденікі 24 — 26С26°С. Жауын-шашының жылдық орташа мөлшері 150 — 200 мм. Аудан өте қуаң шөл және шөлейт белдемде орналасқандықтан оның топырақ жамылғысының құ-нары да төмен. Негізінен бозғылт қоңыр топырақтан (солтүстігінде) сұрғылт, құмайтты сұр және сор топырақтар (оңтүстігінде) басым. Онда астық тұқымдас шөптесін аралас жусан, бұйырғын, күйреуік, шытыр, жантақ, жыңғыл, тобылғы, сексеуіл өседі. Жануарлардан қасқыр, түлкі, қарсақ, қоян, ақбөкен, қарақұйрық, жабайы шошқа, сарышұнақ, аламан, тағы басқа тіршілік етеді. Құстардан Қазақстан Қызыл кітабына енген бүркіт, дуадақ, жарғақ, жануарлардан шұбар күзен, өсімдіктерден қау, сүттіген кездеседі.
Аудан жерінің солтүстігінен Ырғыздың саласы — [[Шетырғыз]] (195 км) өзені ағып өтеді. Одан басқа [[Балғасын]] (73 км), [[Кәуілжір]] (142 км), [[Тебенсай]] (135 км) салалары ағады. Батысындағы [[Шағырай үстірті]]нің батыс бойымен [[Шаған өзені (Ақтөбе облысы)|Шаған]] өзені ағып өтеді. Жалпы, аудандағы өзендердің барлығы көктемгі жауын-шашын және қар суымен толығып, ағын түзейді де, жаз айларында құрғап, кеуіп қалады. Аудандағы көлдердің басым бөлігі тұзды және жаз айларында тартылып қалады. Ірілері: [[Шалқар]], [[Қопасор (көл)|Қопасор]], [[Тентексор]], [[Лақалы]], [[Берденсор]], [[Мелдекөл]], [[Тебез]]. Солтүстігінденде Мұғалжардан басталып, оңтүстігінде Үстірт, Арал теңізіне дейінгі аумақтың жер қойнауында [[Шалқар артезиан алабы]] орналасқан.
 
=== ХалқыӨзен-сулары ===
Аудан жерінің солтүстігінен Ырғыздың саласы — [[Шетырғыз]] (195 км) өзені ағып өтеді. Одан басқа [[Балғасын]] (73 км), [[КәуілжірҚауылжыр (Шалқар алабындағы өзен)|Қауылжыр]] (142 км), [[Тебенсай]] (135 км) салалары ағады. Батысындағы [[Шағырай үстірті]]нің батыс бойымен [[Шаған өзені (Ақтөбе облысы)|Шаған]] өзені ағып өтеді. Жалпы, аудандағы өзендердің барлығы көктемгі жауын-шашын және қар суымен толығып, ағын түзейді де, жаз айларында құрғап, кеуіп қалады. Аудандағы көлдердің басым бөлігі тұзды және жаз айларында тартылып қалады. Ірілері: [[Шалқар (көл, Ақтөбе облысы)|Шалқар]], [[Қопасор (көл)|Қопасор]], [[Тентексор]], [[Лақалы]], [[Берденсор]], [[Мелдекөл]], [[Тебез]]. Солтүстігінденде Мұғалжардан басталып, оңтүстігінде Үстірт, Арал теңізіне дейінгі аумақтың жер қойнауында [[Шалқар артезиан алабы]] орналасқан.
Ауданда халық сирек қоныстанған. Халықтың 1 км2-ге шаққандағы орташа тығыздығы 0,7 адам. Халқының басым бөлігін қазақтар құрайды (98,6%). Одан басқа орыс (0,8%), татар (0,4%), украин, тағы басқа ұлт өкілдері тұрады. Аудандағы халықтың 55%-дан астамы Шалқар қаласына шоғырланған (25,4 мың адам). Одан басқа ірі елді мекендерге [[Бозой (Ақтөбе облысы)|Бозой]] (2,2), [[Бегімбет]] (1,6), Біршоғыр (1,4), Қотыртас (1,2), Шілікті (1,2), Мөңке би (1,1), тағы басқа ауылдар жатады.
 
==Кәсібі Халқы ==
Ауданда халық сирек қоныстанған. Тұрғын саны: 45996 адам ([[2019 жыл|2019]]). Халықтың 1 км²-ге шаққандағы орташа тығыздығы 0,73 адам. Ұлттық құрамы: [[қазақтар]] (98,80%)}}, [[орыстар]] (0,71%), басқалары (0,49%).
 
== Ауылдық округтер ==
Тұрғыны 46 мың адам (2014). Аудандағы 4832 елді мекен 1 қалалық және 12 ауылдық округке біріктірілген.:
* [[Айшуақ ауылдық округі]]
* [[Ақтоғай ауылдық округі (Ақтөбе облысы)|Ақтоғай ауылдық округі]]
* [[Біршоғыр ауылдық округі]]
* [[Бозой ауылдық округі (Ақтөбе облысы)|Бозой ауылдық округі]]
* [[Есет Көтібарұлы ауылдық округі]]
* [[Жаңақоныс ауылдық округі]]
* [[Кішіқұм ауылдық округі]]
* [[Қауылжыр ауылдық округі]]
* [[Мөңке би ауылдық округі]]
* [[Тоғыз ауылдық округі]]
* [[Шалқар ауылдық округі (Ақтөбе облысы)|Шалқар ауылдық округі]]
* [[Шалқар қалалық әкімдігі]]
* [[Шетырғыз ауылдық округі]]
 
== Кәсібі ==
Аудан негізінен мал шаруашылығына маманданған. Шалқар ауданында 1995 жылға дейін негізінен биязы жүнді қой, сондай-ақ жылқы, сүтті, етті-сүтті ірі қара, түйе өсіруге маманданған 8 кеңшар, 1 мал бордақылау бірлестігі болған. Ауданда бұрынғы кеңшарлар, тағы басқа нысандар негізінде 460 шаруа қожалығы, 3 ЖШС-і, 1 ґК, АҚ жұмыс істеуде (2006). Ауданда егін шаруашылығының үлесі шамалы.
Шалқар ауданында 2006 жылы басында ауылы шаруашылығына жарамды жер 4,6 миллион га, оның ішінде жыртылатын жері 0,1 мың га, шабындығы 35,8 мың га, жайылымы 4,56 миллион га болады. 2006 жылдың басында ауданда 85,0 мың қой мен ешкі, 8,2 мың жылқы, 8,6 мың түйе, 10,5 мың мүйізді ірі қара болды.
Өнеркәсіп саласы бойынша ауданда “[[Көктас“Көктас-Ақтөбе]]”Ақтөбе”, “[[Жаңа“Жаңа дәуір]]”дәуір”, “[[Алай]]”“Алай” минералды су құю цехтары, “[[Тау“Тау-кен]]”кен”, “[[Ақтөбе]]“Ақтөбе[[Жаңатас]]”Жаңатас”, [[Бершоғыр]]Біршоғыр қиыршық тас өңдеу зауыттары және вагон жөндеу шеберханасы жұмыс істейді. 2006 жылы өнеркәсіптік өнім өндіру көлемі 1007,0 миллион теңгені құрады. Әлеуметтік сала бойынша Шалқар ауданында жалпы білім беретін 44 мектеп, кәсіптік-техникалық мектеп, спорт мектебі, 3 балалар бақшасы бар. Денсаулық сақтау саласында ауданы емхана мен аурухана, 1 ауылдық аурухана, 6 отбасылық-дәрігерлік амбулатория, 2 фельдшерлік-акушерлік пункт, 10 фельдшерлік пункт қызмет істейді. Шалқар темір жол станциясының амбулаторлық орталығы, “Ақниет” ЖШС-і, Шалқар қаласында “Ақбөбек” сауықтыру орталығы жұмыс істейді. Мәдениет саласында 23 мекеме бар. Оның ішінде 1 аудандық, 3 ауылдық мәдениет үйі, 6 ауылдық клуб, 12 кітапхана, ауданы тарихи-өлкетану музейі бар.
 
Бірнеше елді мекендері (Шалқар қаласы, Бозой, Айшуақ, Қауылжыр, Мөңке би) табиғи газбен қамтылған. Ауданда “Шалқар” және “Шежірелі өлке” газеттері шығып тұрады.
== Инфрақұрылымы ==
Шалқар ауданы аумағында тарихи-археологиялық және мәдени ескерткіштер, қорғандар мен обалар сақталған. Олар: Есет-Дәрібай мазары, Тұяқбай тамы, Тоқпан күмбезі, Балғазын күмбезі, тағы басқа <ref> [[Қазақ Энциклопедиясы]], 9 том 18 бөлім</ref>
Мәдениет саласында 23 мекеме бар. Оның ішінде 1 аудандық, 3 ауылдық мәдениет үйі, 6 ауылдық клуб, 12 кітапхана, ауданы тарихи-өлкетану музейі бар. Ауданда “Шалқар” және “Шежірелі өлке” газеттері шығып тұрады.
Шалқар ауданы аумағында тарихи-археологиялық және мәдени ескерткіштер, қорғандар мен обалар сақталған. Олар: Есет-Дәрібай мазары, Тұяқбай тамы, Тоқпан күмбезі, Балғазын күмбезі, тағы басқа .<ref> [[Қазақ Энциклопедиясы]], 9 том 18 бөлім</ref>
 
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
 
{{wikify}}
{{Ақтөбе облысы}}
{{Шалқар ауданы елді мекендері}}