Бас сүйек — нұсқалар арасындағы айырмашылық

Түйіндемесі өңделмейді
[[Сурет:VolRenderShearWarp.gif|thumb|Тышқан бас сүйегі]]
'''Бассүйек''' ({{lang-la|cranіum}}) — адам мен [[омыртқалы]] [[жануарлар]] басының [[қаңқа]]сы. Онда [[ми]], көру, [[есту органдары]], [[Ас қорыту жүйесі|ас қорыту]] және тыныс алу органдарының сыртқы мүшелері орналасады.
'''Бас сүйек'''(cranіum) — адам мен [[омыртқалы]] [[жануарлар]] басының [[қаңқа]]сы. Онда [[ми]], көру, [[есту органдары]], [[Ас қорыту жүйесі|ас қорыту]] және тыныс алу органдарының сыртқы мүшелері орналасады. Барлық омыртқалыларда Бас сүйек екі бөліктен тұрады: [[ми сауыты]] және бет бөлігі. Ми сауыты — маңдай сүйек, жұп тас [[төбе]], [[самай]] сүйектері мен [[шүйде]] сүйегінің ([[қарақұс]]тың) бір жартысынан құралады да, [[күмбез]] сияқты, миды жауып тұрады, ал, мидың астында шүйде сүйегінің екінші жартысы, сына тәрізді сүйектер жатады. Мидың астыңғы бөлігіндегі үлкен шүйде тесігі арқылы жұлын өтеді. [[Қарақұс]] осы тесіктің екі жағындағы өсінділер арқылы буындасып, бас қаңқасын омыртқамен байланыстырады. Ал Бас сүйектің бет бөлігінде жақ сүйектер, бет, таңдай, тіл асты сүйектері, мұрын, көз шұңқыры және ауыз қуыстары болады. Сөйтіп, адамның бас қаңқасы 23 сүйектен тұрады. Басқа сүйектер сияқты оларда қан тамырлар, жүйке талшықтары өтетін саңылаулар және бұлшық еттер бекитін бұдырлар, төмпешіктер болады. Бас сүйек шеміршек және жамылғы сүйек түрінде ұрықтың 2 айлығында пайда бола бастайды. Жаңа туған нәрестеде Бас сүйектің жіктері әлі сүйектенбеген, былқылдақ күйде болады. Төбе сүйектерінің аралығындағы осындай жікті “еңбек” деп атайды. Оның бекуі 1,5 жаста, ал жалпы Бас сүйектің өсуі 23 — 25 жаста аяқталады. Бас сүйек ми сауытының өлшемдеріне байланысты қысқа — [[брахикран]]ды, орташа — [[мезокран]]ды, ұзын — [[долихокран]]ды болып бөлінеді. Осыған орай, ғылымда ми сауыты неғұрлым ұзын болса, соғұрлым адам ақылды келеді деген бұрыс пікір болғаны да мәлім. Бірақ ғылым Бас сүйектің пішінінің әр алуандығы нәсілдердің айырмашылықтарын емес, қайта олардың ұқсастығын, бір тектен шыққанын дәлелдеді деп тұжырымдайды. Барлық нәсілдерде бастың шеңбері 53 см-ден 61 см-ге дейін өзгеріп отырады. Бас сүйек жақсы сақталатын болғандықтан, антропогендік зерттеулерде бұрын өмір сүрген адамдардың дене тұрқын анықтау үшін қолданылады. Әр түрлі сырқаттардың патологиялық асқынуына байланысты Бас сүйек түрліше өзгеріп отырады. Өлген адамның Бас сүйекгі де қабірде жатып өзгеріске ұшырайды. Бас сүйекті қолдан да өзгертуге болады. Мысалы, бесікте, құндақта үнемі шалқасынан жатқызған нәрестенің қарақұсы жалпайып кетеді. Жастайынан баланың маңдайы мен қарақұсын орамалмен айналдыра қыса байлап өсірсе, төбесі шошақ болып қалыптасады. Кей жағдайда, маңдай мен қарақұсқа тақтай немесе құм салынған дорба байлап та Бас сүйектің пішінін өзгертуге болады. Кейбір халықтар баланы жас кезінен төбесін жалпақ етіп өсіреді. Егер [[тақия]], [[бөрік]]ті үнемі тастамай кисе де, Бас сүйек пішіні өзгеріске ұшырайды. Бас пішінін әдейі өзгерту дәстүрі ерте заманда [[Азия]], [[Еуропа]], [[Америка]] тұрғындарының арасында болған, кейбір халықтарда қазірде де бар. [[Ғұн]]дар, [[сармат]]тар, т.б. көшпелі тайпалар бас пішінін қолдан өзгерткен. Мұндай салт б.з.б. 3—1 ғасырларда қазақ жерінде де орын алған.
<ref name="source1">''[[Қазақ Энциклопедиясы]]''</ref>
 
Барлық омыртқалыларда Бас сүйек екі бөліктен тұрады: [[ми сауыты]] және бет бөлігі. Ми сауыты — маңдай сүйек, жұп тас [[төбе]], [[самай]] сүйектері мен [[шүйде]] сүйегінің ([[қарақұс]]тың) бір жартысынан құралады да, [[күмбез]] сияқты, миды жауып тұрады, ал, мидың астында шүйде сүйегінің екінші жартысы, сына тәрізді сүйектер жатады.
==Жалпылама==
 
Мидың астыңғы бөлігіндегі үлкен шүйде тесігі арқылы жұлын өтеді. [[Қарақұс]] осы тесіктің екі жағындағы өсінділер арқылы буындасып, бас қаңқасын омыртқамен байланыстырады. Ал Бассүйектің бет бөлігінде жақ сүйектер, бет, таңдай, тіл асты сүйектері, мұрын, көз шұңқыры және ауыз қуыстары болады. Сөйтіп, адамның бас қаңқасы 23 сүйектен тұрады. Басқа сүйектер сияқты оларда қан тамырлар, жүйке талшықтары өтетін саңылаулар және бұлшық еттер бекитін бұдырлар, төмпешіктер болады.
 
Бассүйек шеміршек және жамылғы сүйек түрінде ұрықтың 2 айлығында пайда бола бастайды. Жаңа туған нәрестеде Бассүйектің жіктері әлі сүйектенбеген, былқылдақ күйде болады. Төбе сүйектерінің аралығындағы осындай жікті “еңбек” деп атайды. Оның бекуі 1,5 жаста, ал жалпы Бас сүйектің өсуі 23 — 25 жаста аяқталады.
 
Бассүйек ми сауытының өлшемдеріне байланысты қысқа — [[брахикран]]ды, орташа — [[мезокран]]ды, ұзын — [[долихокран]]ды болып бөлінеді. Осыған орай, ғылымда ми сауыты неғұрлым ұзын болса, соғұрлым адам ақылды келеді деген бұрыс пікір болғаны да мәлім. Бірақ ғылым Бас сүйектің пішінінің әр алуандығы нәсілдердің айырмашылықтарын емес, қайта олардың ұқсастығын, бір тектен шыққанын дәлелдеді деп тұжырымдайды. Барлық нәсілдерде бастың шеңбері 53 см-ден 61 см-ге дейін өзгеріп отырады.
 
Бассүйек жақсы сақталатын болғандықтан, антропогендік зерттеулерде бұрын өмір сүрген адамдардың дене тұрқын анықтау үшін қолданылады. Әр түрлі сырқаттардың патологиялық асқынуына байланысты Бас сүйек түрліше өзгеріп отырады. Өлген адамның Бассүйегі де қабірде жатып өзгеріске ұшырайды.
 
Бас сүйекті қолдан да өзгертуге болады. Мысалы, бесікте, құндақта үнемі шалқасынан жатқызған нәрестенің қарақұсы жалпайып кетеді. Жастайынан баланың маңдайы мен қарақұсын орамалмен айналдыра қыса байлап өсірсе, төбесі шошақ болып қалыптасады. Кей жағдайда, маңдай мен қарақұсқа тақтай немесе құм салынған дорба байлап та Бас сүйектің пішінін өзгертуге болады. Кейбір халықтар баланы жас кезінен төбесін жалпақ етіп өсіреді. Егер [[тақия]], [[бөрік]]ті үнемі тастамай кисе де, Бас сүйек пішіні өзгеріске ұшырайды.
 
Бас пішінін әдейі өзгерту дәстүрі ерте заманда [[Азия]], [[Еуропа]], [[Америка]] тұрғындарының арасында болған, кейбір халықтарда қазірде де бар. [[Ғұн]]дар, [[сармат]]тар, т.б. көшпелі тайпалар бас пішінін қолдан өзгерткен. Мұндай салт б.з.б. 3—1 ғасырларда қазақ жерінде де орын алған.<ref name="source1">''[[Қазақ Энциклопедиясы]]''</ref>
 
==Жалпылама==
Ми сауыты мен бет бөлімдері бөлінеді. Ми сауыты бөлімі бірімен-бірі берік байлансқан маңдай,төбе,самай,шүйде. Жаңа туған нәрестенің маңдай бөлімінде білкілдеп тұратын жұмсақ жері-еңбегі(родничок). Пішіні ромбы тәрізді, тынысалу қозғалысы әсерінен бүлкілдейді. Ми сауыты бліміндегі сүйектер бірден қатаймай, бірнеше даму сатысынан өтеді. Алдымен жұқа жарғақты, содаң соң шеміршекті,ең сонында сүйекке айналады. Нәрестенің маңдай тұсы жарғақты,мұндай жерлерсамайдың тұсында да болады. Бала 2 жасқа елгенде сүйек қатая бастайды.
 
== Галерея==
<gallery>
Image:Hippo skull dark.jpg|[[Гиппопотам]] бас сүйегібассүйегі
Image:Tyrannoskull.jpg|[[Тиранозавр]] бас сүйегібассүйегі
Image:Felis catus-skull-drawing.jpg|Мысық. [[Жыртқыштар]] сүтқоректілердің кәдуілгі бас сүйегібассүйегі
Image:Nutriaschädel.jpg|Нутрия бас сүйегібассүйегі - [[Кемірушілер]]
Image:Bulldog-skull.JPG|[[Бульдог]] бас сүйегібассүйегі
Image:George's skull1.jpg|Череп песчанки
</gallery>
== Сілтемелер==
* {{commonscat-inline|Skulls|Череп}}
* [http://hrenovina.net/1797 Мёртвая голова]. Бас сүйектіңБассүйектің мәдениеттердегі орныорыны.
 
{{Скелет}}
 
== Дереккөздер ==
 
<references/>
 
{{wikify}}
 
[[Санат:Бас сүйек| ]]