Шардара ауданы — нұсқалар арасындағы айырмашылық

Түйіндемесі өңделмейді
(Nurkhan (талқылауы) істеген нөмір 2766531 нұсқасын жоққа шығарды)
Тег: Undo
{{Қазақстан ауданы
|ауданның атауы = Шардара ауданы
|Елтаңбаелтаңба =Coat of arms of = Shardara.png
|Ту ту =
|елтаңба сипаттамасы =
|Елтаңбаның ені =
|Тудың ені ту сипаттамасы =
|lat_dir = N |lat_deg = 41 |lat_min = 19 |lat_sec =12
|Елтаңбаның аты =
|lon_dir = E |lon_deg = 67 |lon_min = 50 |lon_sec =24
|Тудың аты =
|Кіреді облысы = [[Түркістан облысы]]
|lat_deg= |lat_min= |lat_sec=
|Орталығы аудан орталығы = [[Шардара (қала)|Шардара]]
|lon_deg= |lon_min= |lon_sec=
|ауылдық округтер саны = 10
|CoordScale =
|кенттік әкімдіктер саны =
|Статусы = аудан
|қалалық әкімдіктер саны =1
|Кіреді = [[Түркістан облысы]]
|Енеді ауылдар саны = 24
|қалалар саны = 1
|Орталығы = [[Шардара (қала)|Шардара]]
|Ірі қаласыәкімі =
|әкімдіктің мекенжайы =
|Ірі қалалары =
|құрылған уақыты = 1969
|Құрылды = 1964 жыл
|Жержер аумағы = 13,0 000
|Әкімі = Қайрат Жолдыбайұлы Жолдыбай
|Жержер аумағы бойынша орны =
|ЖІӨ =
|тұрғыны = 78 132 <ref>[http://www.Shardara.gov.kz/dinamika/dinamikadem.htm Түркістан облысының Статистика департаменті. 01.07.2019]</ref>
|ЖІӨ жылы =
|ЖІӨхалық саны бойынша орны = =
|ЖІӨсанақ жылы = 2019
|Жан басына шаққанда ЖІӨ орны =
|Тудың аты тығыздығы =
|Тұрғыны = 78 621<ref>[http://www.stat.kz/publishing/DocLib4/2010/Демография/03_2010-Б-15-07-К.rar ҚР елді мекендерінің тұрғындар саны]</ref>
|тығыздығы бойынша орны =
|Санақ жылы = 2018
|ұлттық құрамы = {{nobr|[[қазақтар]] (96,45%)}}, {{nobr|[[орыстар]] (2,12%)}}, {{nobr|[[татарлар]] (0,34%)}}, {{nobr|[[өзбектер]] (0,21%)}}, {{nobr|[[тәжіктер]] (0,18%)}}, {{nobr|[[корейлер]] (0,13%)}}, {{nobr|басқа ұлт өкілдері (0,56%)}}<ref>[http://www.stat.kz/publishing/DocLib4/2010/%D0%94%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F/Bull_Hsany2010.rar Қазақстан Республикасының Статистика агенттігі. Қазақстан Республикасы тұрғындарының облыстар, қалалар мен аудандар, жынысы мен жас ерекшелігі топтары, этностық бөлігі бойынша 2019 жылдың басындағы саны]</ref><ref name="пер.2019">[http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-ethnic2010.htm 2009 жылғы санақ бойынша Қазақстан тұрғындарының ұлттық құрамы]</ref>
|Пайызы =
|Халықтелефон саны бойынша орныкоды =
|Тығыздығы пошта индексі =
|Тығыздығысайты бойынша орны =
|Карта карта = Shardara District Kazakhstan.png
|Ұлттық құрамы = [[қазақтар]] (96,4%) (2018 ж.)
|Әкімшілікәкімшілік бірліктің картасы = =
|Конфессионалдық құрамы =
|ортаққордағы санаты =
|Жер аумағы = 13 000
|Жер аумағының пайызы =
|Жер аумағы бойынша орны =
|Максималды биіктігі =
|Орташа биіктігі =
|Минималды биіктігі =
|Карта = Shardara District Kazakhstan.png
|Карта ені =
|Әкімшілік бірліктің картасы =
|Әкімшілік бірлік картасының ені =
|Аббревиатура =
|Телефон коды = -725-35
|Пошта индекстері = 161400
|Интернет-үйшігі =
|Автомобиль коды = 13 (бұрын X)
|Сайты = http://ontustik-shardara.gov.kz/
|Commons санаты =
}}
'''Шардара ауданы''' – [[Түркістан облысы]] оңтүстік-батыс бөлігіндегі аумақтық-әкімшілік бөлік. Жерінің аумағы 13 мың км<sup>2</sup> (облыстың 11,1%-ын құрайды). ТұрғынОрталығы саны 78[[Шардара мың(қала)|Шардара]] 621қаласы. адамАудан (2018)[[1964 жыл|1964]] жылы қазан айында Қызылқұм ауданының негізінде құрылды.
 
== Жер бедері ==
Орталығы – [[Шардара (қала)|Шардара]] қаласы.
Аудан жері негізінен [[Сырдария]] өзенінің сол жағалауын, [[Қызылқұм (шөл)|Қызылқұм]] құмының оңтүстік-шығысын ала, аллювийлік жазықта ([[Шардара даласы]]) орналасқан. Қызылқұм өңіріндегі мыңдаған гектар шөлейт алқаптарды игеріп, суландыру арқылы ел қоныстандыру үшін [[1958 жыл|1958]] жылы «Шардара құрылыс» басқармасы құрылды. Кеңестер Одағының әр түкпірінен келген мыңдаған комсомол жастар, жоғары білімді мамандар, осы өлкенің жас кадр мамандары бірлесіп жұмыс істеді. [[1967 жыл|1967]] жылы 15 қазанда Мемлекеттік комиссия сыйымдылығы 5 млрд. 700 млн. м<sup>3</sup> [[Шардара бөгені]] мен [[Шардара су электр станциясы|су электр стансасының]] құрылысының аяқталғаны жөнінде актіге қол қойды. Сол жылы Сырдария өзенін бойлай ұзын 130 км Қызылқұм магистральды каналы іске қосылды.
 
== Климаты, өсімдігі мен жануарлар дүниесі ==
Аудан 1964 ж. қазан айында Қызылқұм ауданының негізінде құрылды. Аумағындағы 25 елді мекен 1 қалалық және 10 ауылдық округке біріктірілген. Аудан жері негізінен [[Сырдария]] өзеннің сол жағалауын, [[Қызылқұм (шөл)|Қызылқұм]] құмының оңтүстік-шығысын ала, аллювийлік жазықта (Шардара даласы) орналасқан. Қызылқұм өңіріндегі мыңдаған гектар шөлейт алқаптарды игеріп, суландыру арқылы ел қоныстандыру үшін 1958 ж. «Шардара құрылыс» басқармасы құрылды. Кеңестер Одағының әр түкпірінен келген мыңдаған комсомол жастар, жоғары білімді мамандар, осы өлкенің жас кадр мамандары бірлесіп жұмыс істеді. 1967 ж. 15 қазанда Мемлекеттік комиссия сыйымдылығы 5 млрд. 700 млн. м<sup>3</sup> [[Шардара бөгені]] мен [[Шардара су электр станциясы|су электр стансасының]] құрылысының аяқталғаны жөнінде актіге қол қойды. Сол жылы Сырдария өзенін бойлай ұзын 130 км Қызылқұм магистральды каналы іске қосылды. Климаты айқын континенттік. Қысы біршама жұмсақ, қаңтардың жылдық орташа температурасы –4 – 6°С. Жаз айлары ыстық, аңызақты, шілденің ортасы температурасы 28 – 29°С. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 150 – 200 мм. Аудан аумағында құрылыс материалдары барланған. Жерінің басым бөлігі құмды (Қызылқұм), сұр, сортаң топырақты, өзен аңғарлары шалғынды-сазды топырақты. Мұнда жусан, селеу, сексеуіл, жантақ, жыңғыл, баялыш, [[Сырдария]] бойында қамыс, құрақ, тал, жиде өседі. Жануарлардан [[қасқыр]], [[түлкі]], [[қарсақ]], [[ақбөкен]], [[қарақұйрық]], бауырымен жорғалаушылар, өзен бойында [[қаз]], [[үйрек]], [[қырғауыл]] мекендейді. Шардара ауданының тұрғындарының негізгі бөлігі [[қазақ]]тар – 96,4%-ын, орыстар 2,1%-ын құрайды, қалғаны [[өзбек]], [[Әзірбайжан]], [[украин]], т.б. ұлт өкілдері. Тұрғындарының 63,1% ауылдық елді мекендерде тұрады. Орналасу тығыздығы 1 км<sup>2</sup> ге 5,4 адамнан келеді. Аудандағы ірі елді мекендер: Шардара қаласы (28,9 мың адам), Көксу (8,2), Шардара (6,8), Қоссейіт (4,9), Ұзыната (4,7), Алатау батыр (8,6) ауылдары. Ауылдарда негізінен күріш, қосымша мақта, сүтті, етті мал, жылқы, түйе, көкөніс, бақша өсіруге маманданған 14 кеңшар, 1 күріш өсіру тәжірибелік шаруашылығы болған (1988 ж. «Қазақстан», «Целинный» біріктіріліп, «Жиделі», «Аққала», «Байырқұм» кеңшарлары Арыс ауданына берілді). Олардың негізінде ауданда 5500 ауылшаруашылық тауар өндірушілері тіркелген. Елді мекендер [[Қызылқұм суару жүйесі|Қызылқұм]] каналы мен [[Сырдария]] өзенінің бойын жағалай орналасқан. Шардара ауданы. бойынша ауыл шаруашылықғының жалпы өнім көлемінің 43,0% мақта шаруашылығына тиесілі. Аудандағы егістік жерлердің 91,0% немесе 23,7 мың гектары мақта егістігі. Аудан шаруашылығының негізін «НИМЕКС» корпорациясының з-ты, «Мырзакент», «Достық» мақта пункттері, «Мырзакент» АҚ, т.б. құрайды. Денсаулық сақтау саласында 1 аудандық аурухана, 1 қалалық емханасы, 11 ауылдық дәрігерлік амбулатория, 1 фельдш.-акушерлік пункт, "Қазақстан" БМСК "Алатау батыр" ауылдық стационарлық бөлімшесі, сан-эпидемиологиялық стансасы, стоматологияық емхана қызмет көрсетеді. Білім беру, мәдениет салаларында 30 жалпы білім беретін мектеп, 1 колледж, 16 кітапхана, 10 мәдениет үйі, оның ішінде 1 аудандық мәдениет сарайы, 9 ауылдық мәдениет үйі тіркелген. «Ақ әжелер» ансамблі жұмыс істейді. 1969 жылдан ауданы «Өскен өңір» газеті шығады. Аудандағы Ұзыната аулынан 8 км жерде бүтіндей сақталып қалған орта ғасыр ескерткіштерінің бірі – Ұзыната кесенесі орналасқан.<ref>"Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы"</ref>
Климаты айқын континенттік. Қысы біршама жұмсақ, қаңтардың жылдық орташа температурасы –4 – 6°С. Жаз айлары ыстық, аңызақты, шілденің ортасы температурасы 28 – 29°С. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 150 – 200 мм. Аудан аумағында құрылыс материалдары барланған. Жерінің басым бөлігі құмды (Қызылқұм), сұр, сортаң топырақты, өзен аңғарлары шалғынды-сазды топырақты. Мұнда жусан, селеу, сексеуіл, жантақ, жыңғыл, баялыш, [[Сырдария]] бойында қамыс, құрақ, тал, жиде өседі. Жануарлардан қасқыр, түлкі, қарсақ, ақбөкен, қарақұйрық, бауырымен жорғалаушылар, өзен бойында қаз, үйрек, қырғауыл мекендейді.
 
== Шаруашылығы ==
Ауылдарда негізінен күріш, қосымша мақта, сүтті, етті мал, жылқы, түйе, көкөніс, бақша өсіруге маманданған 14 кеңшар, 1 күріш өсіру тәжірибелік шаруашылығы болған (1988 ж. «Қазақстан», «Целинный» біріктіріліп, «Жиделі», «Аққала», «Байырқұм» кеңшарлары Арыс ауданына берілді). Олардың негізінде ауданда 5500 ауылшаруашылық тауар өндірушілері тіркелген. Елді мекендер [[Қызылқұм суару жүйесі|Қызылқұм]] каналы мен Сырдария өзенінің бойын жағалай орналасқан. Шардара ауданы бойынша ауыл шаруашылықғының жалпы өнім көлемінің 43,0% мақта шаруашылығына тиесілі. Аудандағы егістік жерлердің 91,0% немесе 23,7 мың гектары мақта егістігі. Аудан шаруашылығының негізін «НИМЕКС» корпорациясының з-ты, «Мырзакент», «Достық» мақта пункттері, «Мырзакент» АҚ, т.б. құрайды.
 
== Инфрақұрылымы ==
Денсаулық сақтау саласында 1 аудандық аурухана, 1 қалалық емханасы, 11 ауылдық дәрігерлік амбулатория, 1 фельдш.-акушерлік пункт, "Қазақстан" БМСК "Алатау батыр" ауылдық стационарлық бөлімшесі, сан-эпидемиологиялық стансасы, стоматологияық емхана қызмет көрсетеді. Білім беру, мәдениет салаларында 30 жалпы білім беретін мектеп, 1 колледж, 16 кітапхана, 10 мәдениет үйі, оның ішінде 1 аудандық мәдениет сарайы, 9 ауылдық мәдениет үйі тіркелген. «Ақ әжелер» ансамблі жұмыс істейді. 1969 жылдан ауданы «Өскен өңір» газеті шығады. Аудандағы Ұзыната аулынан 8 км жерде бүтіндей сақталып қалған орта ғасыр ескерткіштерінің бірі – Ұзыната кесенесі орналасқан.<ref>"Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы"</ref>
 
==Шежірелі Шардара сыр шертеді==
Ауданның тұңғыш басшысы болып, аудандық партия комитеті I-ші хатшылығына Қауысбек Тұрысбеков, ал атқару комитетінің төрағалығына Әштар Жолдасов тағайындалды. 1980 жылдан бастап ауданның өнеркәсіп кешенінде тағы бір жетекші сала –мақта өндірісі жедел дами бастады.Қазіргі уақытта Шардара ауданы ауыл шаруашылығы мен өндірісі қатар дамыған нарықтық экономикаға толық бейімделіп меңгерген аймақ.Ауданның жер көлемі 13 мың шаршы километр. Сонымен қатар, бұл өңірде 23 ұлттың өкілдері мекен етеді. Әкімшілік орталығы Шардара қаласында Әкімшілік орталығы Шардара қаласында 28984 халық, ал аудан құрамындағы 10 ауыл округтерінде 49637 адам тұрады.Жалпы Шардара ауданында тұрғындар саны 78621-ді құрайды.<ref>http://magistr.kz/referat/show/4661/81/3 Шардара реферат</ref>
 
== Халқы ==
==Шардара ауданындағы ауылдардың тізімі==
Тұрғындары 78 132 адам ([[2019 жыл|2019]]). Ұлттық құрамы: [[қазақтар]] (96,45%), [[орыстар]] (2,12%), [[татарлар]] (0,34%), [[өзбектер]] (0,21%), [[тәжіктер]] (0,18%), [[корейлер]] (0,13%), басқа ұлт өкілдері (0,56%).
# Қ. Тұрысбеков ауылдық округі
 
# Қоссейіт ауылдық округі
== Әкімшілік бөлінісі ==
# Көксу ауылдық округі
25 елді мекен 1 қалалық әкімдігі мен 10 ауылдық округтерге біріктірілген:
# Ұзын ата ауылдық округі
#* Алатау батыр[[Ақшеңгелді ауылдық округі]]
#* Қызылқұм[[Достық ауылдық округі (Шардара ауданы)|Достық ауылдық округі]]
#* Сүткент[[Жаушықұм ауылдық округі]]
#* Ақшеңгелді[[Көксу ауылдық округі (Түркістан облысы)|Көксу ауылдық округі]]
#* Достық[[Қауысбек Тұрысбеков ауылдық округі]]
#* Жаушықұм[[Қоссейіт ауылдық округі]]
* [[Қызылқұм ауылдық округі (Шардара ауданы)|Қызылқұм ауылдық округі]]
<ref> http://ontustik-shardara.gov.kz</ref>
#* Қ. Тұрысбеков[[Сүткент ауылдық округі]]
#* Қоссейіт[[Ұзыната ауылдық округі]]
* [[Целинный ауылдық округі (Шардара ауданы)|Целинный ауылдық округі]]
* [[Шардара қалалық әкімдігі]]
 
== Дереккөздер ==