Наурызым ауданы — нұсқалар арасындағы айырмашылық

Түйіндемесі өңделмейді
|сайты = [http://naurzum.kostanay.gov.kz naurzum.kostanay.gov.kz]
}}
'''Наурызым ауданы''' — [[Қостанай облысы]]ның орталық бөлігінен оңтүстікке қарай орналасқан әкімшілік бөлік. Аудан [[1965 жыл|1965]] жылы құрылған. Жерінің аумағы — 18,3 мың км². Орталығы — [[Қарамеңде]] ауылы, [[Қостанай]]ға дейінгі арақашықтығы — 198 км. Аудан аумағында [[Қазақстандағы ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандар тізімі|ЮНЕСКО әлемдік мұра тізіміндегі]] №1102 нысан саналатын [[Наурызым қорығы]] орналасқан.
'''Наурызым ауданы''' — [[Қазақстан]]ның [[Қостанай облысы]]нда орналасқан аудан. Әкімшілік орталығы — Қарамеңді ауылы. Облыстық орталық Қостанайға дейінгі арақашықтығы — 198 км.
 
== Жер бедері ==
Аудан аумағында [[Қазақстандағы ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандар тізімі|ЮНЕСКО әлемдік мұра тізіміндегі]] №1102 нысан саналатын [[Наурызым қорығы]] орналасқан.
[[Қостанай облысы]]ның орталық бөлігіндегі әкімшілік аудан 1965 жылы құрылған. Жерінің аумағы — 18,3 мың км². Тұрғыны — 12,1 мың адам (2015). Құрамында 8 ауылдық округ, 12 ауыл бар. Орталығы — Қарамеңді ауылы. Наурызым ауданы [[Торғай Үстірті]]нің солтүстік жағында орналасқан. Жер бедері едәуір күрделі. Шығыс жағындағы Торғай Үстіртінің орталық бөлігі ауданды бойлық бағытта бөліп жатыр. Аудан жерініңЖерінің оңтүстік жағында өзен аңғарларымен бөлінген, беттері негізінен тегіс [[Қызбелтау]], [[Қарғалытау|Қарғалы]] таулары мен [[Қыземшек (тау, Қызбелтау таулары)|Қыземшек]] шоқысы орналасқан. Ең биік жері Қарғалы тауында (308 м). Жер қойнауында Панфилов қоңыр көмір кені, Шошқалы құм-қиыршықтас кені, отқа төзімді балшық, Шолақсай кен орны, Қарасу құм кендері бар. Наурызым ауданы жер беті суларына біршама бай. Өзендер жүйесі [[Үлкен Дәмді]], [[Наурызым Қарасуы]], [[Қаражылға]], солтүстігінде [[Данабике]] өзендері мен олардың көптеген сай-салаларынан тұрады. Көлдерінің көпшілігі тұзды сулы.
 
== Климаты, өсімдігі мен жануарлар дүниесі ==
[[Қостанай облысы]]ның орталық бөлігіндегі әкімшілік аудан 1965 жылы құрылған. Жерінің аумағы — 18,3 мың км². Тұрғыны — 12,1 мың адам (2015). Құрамында 8 ауылдық округ, 12 ауыл бар. Орталығы — Қарамеңді ауылы. Наурызым ауданы [[Торғай Үстірті]]нің солтүстік жағында орналасқан. Жер бедері едәуір күрделі. Шығыс жағындағы Торғай Үстіртінің орталық бөлігі ауданды бойлық бағытта бөліп жатыр. Аудан жерінің оңтүстік жағында өзен аңғарларымен бөлінген, беттері негізінен тегіс [[Қызбелтау]], [[Қарғалытау|Қарғалы]] таулары мен [[Қыземшек (тау, Қызбелтау таулары)|Қыземшек]] шоқысы орналасқан. Ең биік жері Қарғалы тауында (308 м). Жер қойнауында Панфилов қоңыр көмір кені, Шошқалы құм-қиыршықтас кені, отқа төзімді балшық, Шолақсай кен орны, Қарасу құм кендері бар. Наурызым ауданы жер беті суларына біршама бай. Өзендер жүйесі [[Үлкен Дәмді]], [[Наурызым Қарасуы]], [[Қаражылға]], солтүстігінде [[Данабике]] өзендері мен олардың көптеген сай-салаларынан тұрады. Көлдерінің көпшілігі тұзды сулы.
Наурызым ауданы құрғақ дала белдемінде орналасқан, климаты шұғыл континенттік. Қаңтардың жылдық орташа ауа температурасы — -18–-19°С. Өте суық қыста температура Ақсуат кені төңірегінде -46°С-қа дейін төмендеген. Жазы ыстық. Шілденің орташа температурасы — 22°С. Жаз тым ыстық жылдары ауа температурасы 40°С-қа дейін жетеді. Климаттың құрғақ болуына байланысты жылдық жауын-шашынның орташа мөлшері 200–250 мм-ден аспайды. Оның 70–75%-ы жылдың жылы мезгілінде жауады. Желсіз тымық күндер аз. Соғатын желдердің жылдық орташа жылдамдығы 4,5–5 м/с шамасында. Жер қыртысы түгелдей дерлік қызғылт қоңыр топырақтан тұрады. [[Торғай қолаты|Торғай]] және [[Сыпсыңағаш қолаты|Сыпсыңағаш]] қолаттарының табанында сортаң және шақатты қызғылт-қоңыр топырақ тараған. Ауданның солтүстігінде бетеге мен селеуі басым әр түрлі астық тұқымдас шөп өскен. Наурызым қорығы алқабында қарағайлы, қайыңды-қарағайлы орман, Торғай қолатының және Қаражылға мен Наурызым Қарасуы өзендерінің бойы бұйырғын аралас қара жусан мен көкпектен және әр түрлі шөп аралас бидайық пен қияқ шөптерден тұрады. Жануарлардан қасқыр, түлкі, қарсақ, қоян, саршұнақ, суыр, қосаяқ, аламан, ормандарда тиін, тұяқтылардан елік, қабан, құстардан бүркіт, кезқұйрық, күйкентай, дуадақ, шіл, ақ және қара құрлар, өзен-көлдерде аққу, қаз, үйрек, тырна, қызғыш, жылқышы, т.б. мекендейді.
 
== Халқы ==
Наурызым ауданында халық сирек қоныстанған және түгелдей ауылдық жерде тұрады. Халықтың 1 км²-ге шаққандағы орташа тығыздығы — шамамен 0,8 адам (2016). Халқының басым бөлігі — қазақтар (71,49%). Ірі елді мекендері: Қарамеңді (4,3 мың адам), [[Шолақсай (Қостанай облысы)|Шолақсай]] (1,8), [[Буревестник (Қостанай облысы)|Буревестник]] (1,5), [[Раздольное]] (1,3). Науырызым ауданында негізінен ауыл шаруашылығы жақсы дамыған. Мұнда ауыл шарушылығына жарамды жердің жалпы аумағы 1129,8 мың га, оның 187,0 мың га-сы — егістік, 53,7 мың га-сы — шабындық, 889,1 мың га-сы — жайылым. Ауданда 20 ғасырдың 90-жылдарының орта кезінде таратылған бұрынғы кеңшарлардың, т.б. шаруашылықтардың негізінде жаңа типтегі көптеген ауыл шарушылық бірлестіктері құрылды. Наурызым ауданы негізінен астық және мал өсірумен айналысады. 2003 жылы мұндағы егістіктің аумағы 170,1 мың га-ға жетті. Мәдениет, білім беру және денсаулық сақтау мекемелерінен Науырызым ауданында жалпы білім беретін 22 мектеп, 1 мәдениет үйі, 9 клуб, 11 кітапхана, аудандық аурухана мен емхана, 14 фельдшерлік-акушерлік пункт, 2 дәріхана жұмыс істейді<ref>Қазақ энциклопедиясы, 7 том</ref>.
Ауданында халық сирек қоныстанған және түгелдей ауылдық жерде тұрады. Тұрғындар саны – 10 766 адам ([[2019 жыл|2019]]). Ұлттық құрамы: [[қазақтар]] – 71,87%, [[орыстар]] – 14,82%, [[украиндар]] – 5,49%, [[әзірбайжандар]] – 2,35%, [[татарлар]] – 1,64%, [[беларустар]] – 1,22%, [[немістер]] – 0,93%, [[башқұрттар]] – 0,46%, басқа ұлт өкілдері – 1,24%.
 
== Әкімшілік бөлінісі ==
12 елді мекен 8 ауылдық округтерге біріктірілген:
* [[Буревестник ауылдық округі (Қостанай облысы)|Буревестник ауылдық округі]]
* [[Дәмді ауылдық округі]]
* [[Қарамеңді ауылдық округі]]
* [[Наурызым ауылдық округі]]
* [[Раздольный ауылдық округі (Қостанай облысы)|Раздольный ауылдық округі]]
* [[Өлеңді (Өлеңті) ауылдық округі]]
* [[Шилі ауылдық округі (Наурызым ауданы)|Шилі ауылдық округі]]
* [[Шолақсай ауылдық округі]]
 
== Шаруашылығы ==
Наурызым ауданында халық сирек қоныстанған және түгелдей ауылдық жерде тұрады. Халықтың 1 км²-ге шаққандағы орташа тығыздығы — шамамен 0,8 адам (2016). Халқының басым бөлігі — қазақтар (71,49%). Ірі елді мекендері: Қарамеңді (4,3 мың адам), [[Шолақсай (Қостанай облысы)|Шолақсай]] (1,8), [[Буревестник (Қостанай облысы)|Буревестник]] (1,5), [[Раздольное]] (1,3). Науырызым ауданындаАуданында негізінен ауыл шаруашылығы жақсы дамыған. Мұнда ауыл шарушылығына жарамды жердің жалпы аумағы 1129,8 мың га, оның 187,0 мың га-сы — егістік, 53,7 мың га-сы — шабындық, 889,1 мың га-сы — жайылым. Ауданда 20 ғасырдың 90-жылдарының орта кезінде таратылған бұрынғы кеңшарлардың, т.б. шаруашылықтардың негізінде жаңа типтегі көптеген ауыл шарушылық бірлестіктері құрылды. Наурызым ауданы негізінен астық және мал өсірумен айналысады. 2003 жылы мұндағы егістіктің аумағы 170,1 мың га-ға жетті. Мәдениет, білім беру және денсаулық сақтау мекемелерінен Науырызым ауданында жалпы білім беретін 22 мектеп, 1 мәдениет үйі, 9 клуб, 11 кітапхана, аудандық аурухана мен емхана, 14 фельдшерлік-акушерлік пункт, 2 дәріхана жұмыс істейді<ref>Қазақ энциклопедиясы, 7 том</ref>.
 
== Дереккөздер ==
{{Қостанай облысы}}
{{Наурызым ауданы елді мекендері}}
{{wikify}}
 
[[Санат:Наурызым ауданы]]