Мәмлүк қыпшақ тілі — нұсқалар арасындағы айырмашылық

толықтыру, дереккөз
(Жаңа бетте: '''Мәмлүк қыпшақ тілі''' — түркі тілдерінің қыпшақ тобына жататын тіл. XIII—XV ғасырларда<ref name="я...)
 
(толықтыру, дереккөз)
'''Мәмлүк қыпшақ тілі''' — [[түркі тілдері]]нің [[Қыпшақ тілдері|қыпшақ тобына]] жататын тіл. XIII—XV ғасырларда<ref name="яз.мира" /> [[Мысыр]] және [[Левант|Шам]]<ref name="лэс" /> аумағында [[мәмлүктер]] және араб шенеуніктері мен көпестері арасында<ref>{{кітап|авторы=Антонов, Н. К.|тақырыбы=Лекции по тюркологии: среднетюркская эпоха|сілтеме=https://books.google.kz/books?id=2vK5AAAAIAAJ|баспасы=Якутский государственный университет|жыл=1981|беттері=48|барлық беті=74}}</ref> [[койне]] ретінде қолданыста болды, [[әдеби тіл]] қызметін атқарды. Әліпбиі [[араб жазуы]]ның негізінде құрылған.
 
Басқаша атаулары: қыпшақ-оғыз тілі{{sfn|Нәжіп, Ә. Н.|1989|с=101}}, Алтын Орда — Мысыралтынорда-мысыр тілі{{sfn|Нәжіп, Ә. Н.|1989|с=80}} ([[Әмір Наджипұлы Наджип|Ә. Н. Нәжіп]]), қыпшақ жазба тілі<ref name="яз.мира">{{кітап|тақырыбы=Языки мира: Тюркские языки|сілтеме=https://books.google.kz/books?id=XzNkAAAAMAAJ|жауапты=под. ред. Солнцев, В. М., Толстой, Н. И.|баспасы=Индрик|жыл=1997|томы=2|беттері=75|барлық беті=542|isbn=9785857590614}}</ref> және мысырлық, мәмлүк-мысыр ''Й''-тілі<ref>{{кітап|авторы=АН СССР, АН АзССР|тақырыбы=Советская тюркология|сілтеме=https://books.google.kz/books?id=k0NkAAAAMAAJ|орны=Баку|баспасы=Коммунист|жыл=1970|беттері=18}}</ref>, мысыр қыпшақшасы{{sfn|Dilâc̣ar, A.|1964|беттер=67}}, мысыр-сирия қыпшақшасы{{sfn|Dilâc̣ar, A.|1964|беттер=77}}. Сол замандағы араб тіліндегі әдебиетте жәй ғана «түркі тілі» деп аталады ({{lang-ar|اللغة التركية}} — ''әл-лұғат әт-түркия'')
 
Мәмлүк қыпшақ әдеби тілі Орта ғасырларда Шығыс Еуропа мен Солтүстік Африкада (Мысыр) түркі тілдерінің қыпшақ<ref name="яз.мира" /> және оғыз диалектілерінің негізінде қалыптасты. Бұл тілдің сөздік қоры мен грамматикасында түрікмен элементтері басым болды, оның көптеген сипаты сол уақыттағы Алтын Орданың аралас түркі тіліне сәйкес{{sfn|Нәжіп, Ә. Н.|1989|с=80}}. Мәмлүк қыпшақтарының тілі қазіргі замандағы солтүстік қыпшақ тобына жататын тілдерге ұқсас<ref name="лэс">{{кітап|авторы=Тенишев, Э. Р.|бөлімі=Древнетюркские языки|тақырыбы=Лингвистический энциклопедический словарь|бөлім сілтемесі=http://tapemark.narod.ru/les/143d.html|баспасы=Советская энциклопедия|жыл=1990}}</ref>.
 
== Мәмлүк қыпшақ тіліндегі әдебиет ==
''Негізгі дереккөз: [http://dergiler.ankara.edu.tr/dergiler/12/842/10654.pdf Cumhuriyet'in 80. yılında Türkiye'de Memlûk-Kıpçak Türkçesi çalışmaları]''
 
;Грамматика
* «[[Китаб әл-Идрак ли-Лисан әл-Атрак|Китаб әл-идрак]]» — араб тіл ғалымы Әбу Хайян әл-Ғарнати (1256—1344) жазған оқу құралы.
* «[[Тәржіман Түркі|Китаб-и маджму-и тарджуман турки ва араби ва мугали]]» — Халил әл-Көнеуи 1343 жылы жазған оқу құралы.
* «[[Китаб ат-тухфа аз-закийа фил-луғат ат-түркийа|Әт-Тухфа әз-зәкия]]» — сөздік пен грамматикаға арналған бөлімі бар қолжазба (XIV ғасыр).
* «[[Әл-Қауанин әл-күллия ли-дабт әл-лұғат әт-түркия|Әл-Қауанин әл-күллия]]» — белгісіз автордың қаламынан шыққан грамматика кітабы (XIV—XV ғасырлар).
* «[[Китаб әд-Дурра аль-Мудийа фи-л-Лұғат ат-Туркийа уә-л-Камал|Китаб әд-Дурра аль-Мудийа]]» — мәмлүк қыпшақтарының тілін үйретуге арналған сөздік (XIV ғасыр).
* «[[Әш-Шузур әз-Заһабия]]» — Молда ибн Мұхаммед Салихтың грамматикалық анықтамасы (XVII ғасыр).
 
;Мұсылман құқығы
* «Иршад әл-мүлүк уә-с-салатин» — Ескендірия қаласында жазылған құқық ([[фиқһ]]) туралы еңбек..
* «[[Китаб Муқаддима]]» — Әбу Ләйіс Самарқандидың фиқһ бойынша «Муқаддима әс-салат» еңбегінің аудармасы.
* «Китаб фи-л-фиқһ»
* «Китаб фи-л-фиқһ би-лисан әт-түрки»
* «Муқаддима әл-Ғазнеуи фи-л-ғибадат»
* «Шарх әл-Манар» — Әбул-Баракат ән-Насафи еңбегінің аудармасы.
 
;Атқа салт мініп жүру және садақтан оқ ату
* «Байтарат әл-уазих» — XIV ғасырда арабшадан аударылған жылқылар мен мал дәрігерлігі туралы еңбек.
* «Мүнйат әл-ғұзат» — XIV ғасырда арабшадан аударылған атқа салт мініп жүру туралы еңбек.
* «Китаб әл-хайл» — XIV ғасыр аяғы — XV ғасырдың басында парсы тілінен аударылған жылқылар мен мал дәрігерлігі туралы еңбек.
* «Китаб фи ғылым ән-нушшаб» — XIV ғасырдың соңында арабшадан аударылған садақтан оқ ату туралы еңбек.
 
;Поэмы
* «Гүлстан» — [[Сағди Ширази]]дің «Гүлстан» поэмасының аудармасы. Алтынордалық ақын Сайфи Сараи тәржімалаған.
 
== Дереккөздер ==
 
== Әдебиет ==
* {{кітап|авторы=[[Әмір Наджипұлы Наджип|Нәжіп, Ә. Н.]]|тақырыбы=Исследования по истории тюркских языков, XI-XIV вв|сілтеме=https://books.google.kz/books?id=RjxkAAAAMAAJ|баспасы=Наука|жыл=1989|страницы=80|беттері=80|барлық беті=281|ref=Нәжіп, Ә. Н.}}
* {{кітап|автор=Нәжіп, Ә. Н., Благова, Г. Ф.|бөлімі=Мамлюкско-кыпчакский язык|тақырыбы=Языки мира: Тюркские языки|орны=М.|баспасы=Институт языкознания РАН|жыл=1996|беттері=75—116|сериясы=Языки Евразии|isbn=5-655-01214-6}}
* {{кітап|авторы=Dilâc̣ar, A.|тақырыбы=Türk diline genel bir bakiṣ|сілтеме=https://books.google.kz/books?id=s_QsAAAAMAAJ|орны=Анкара|баспасы=Türk Tarih Kurumu Basimevi|жыл=1964|беттері=|барлық беті=270|rfe=Dilâc̣ar, A.}}
{{түркі тілдері}}
[[Санат:Түркі тілдері]]
3433

өңдеме