Мәмлүк қыпшақ тілі — нұсқалар арасындағы айырмашылық

толықтыру
(толықтыру, дереккөз)
(толықтыру)
'''Мәмлүк қыпшақ тілі''' — [[түркі тілдері]]нің [[Қыпшақ тілдері|қыпшақ тобына]] жататын тіл. XIII—XV ғасырларда<ref name="яз.мира" /> [[Мысыр]] және [[Левант|Шам]]<ref name="лэс" /> аумағында [[мәмлүктер]] және араб шенеуніктері мен көпестері арасында<ref>{{кітап|авторы=Антонов, Н. К.|тақырыбы=Лекции по тюркологии: среднетюркская эпоха|сілтеме=https://books.google.kz/books?id=2vK5AAAAIAAJ|баспасы=Якутский государственный университет|жыл=1981|беттері=48|барлық беті=74}}</ref> [[койне]] ретінде қолданыста болды, [[әдеби тіл]] қызметін атқарды. Әліпбиі [[араб жазуы]]ның негізінде құрылған.
 
Басқаша атаулары: қыпшақ-оғыз тілі{{sfn|Нәжіп, Ә. Н.|1989|сбеттер=101}}, алтынорда-мысыр тілі{{sfn|Нәжіп, Ә. Н.|1989|сбеттер=80}} ([[Әмір Наджипұлы Наджип|Ә. Н. Нәжіп]]), қыпшақ жазба тілі<ref name="яз.мира">{{кітап|тақырыбы=Языки мира: Тюркские языки|сілтеме=https://books.google.kz/books?id=XzNkAAAAMAAJ|жауапты=под. ред. Солнцев, В. М., Толстой, Н. И.|баспасы=Индрик|жыл=1997|томы=2|беттері=75|барлық беті=542|isbn=9785857590614}}</ref>, мәмлүк-мысыр ''Й''-тілі<ref>{{кітап|авторы=АН СССР, АН АзССР|тақырыбы=Советская тюркология|сілтеме=https://books.google.kz/books?id=k0NkAAAAMAAJ|орны=Баку|баспасы=Коммунист|жыл=1970|беттері=18}}</ref>, мысыр қыпшақшасы{{sfn|Dilâc̣ar, A.|1964|беттер=67}}, мысыр-сирия қыпшақшасы{{sfn|Dilâc̣ar, A.|1964|беттер=77}}. Сол замандағы араб тіліндегі әдебиетте жәй ғана «түркі тілі» деп аталады ({{lang-ar|اللغة التركية}} — ''әл-лұғат әт-түркия'')
 
Мәмлүк қыпшақ әдеби тілі Орта ғасырларда Шығыс Еуропа мен Солтүстік Африкада (Мысыр) түркі тілдерінің қыпшақ<ref name="яз.мира" /> және оғыз диалектілерінің негізінде қалыптасты. Бұл тілдің сөздік қоры мен грамматикасында түрікмен элементтері басым болды, оның көптеген сипаты сол уақыттағы Алтын Орданың аралас түркі тіліне сәйкес{{sfn|Нәжіп, Ә. Н.|1989|сбеттер=80}}. Мәмлүк қыпшақтарының тілі қазіргі замандағы солтүстік қыпшақ тобына жататын тілдерге ұқсас<ref name="лэс">{{кітап|авторы=Тенишев, Э. Р.|бөлімі=Древнетюркские языки|тақырыбы=Лингвистический энциклопедический словарь|бөлім сілтемесі=http://tapemark.narod.ru/les/143d.html|баспасы=Советская энциклопедия|жыл=1990}}</ref>.
 
== Мысырдағы мәмлүктердің тарихы ==
<!-- {{sfn|Әлібекұлы, А.|2008|беттер=}} -->
«Мәмлүк» ({{lang-ar|مملوك}}) сөзі араб тілінен аударғанда біреудің иелігіндегі адамды немесе жалдамалы адамды білдіреді. Кейде бұл сөзді «[[құл]]» деп те аударып жатады, бірақ, сол замандағы деректерге сәйкес, мәмлүктердің құлдардан айырмашылығы көп. Қожайындары оларды өз балаларындай тәрбиелеп, білім берген. Қарапайым құлдар ауыр жұмысқа жегілсе, мәмлүктер әміршілердің бұйрықтарын орындап, ел билігіне араласқан, әскери қызмет атқарған{{sfn|Әлібекұлы, А.|2008|беттер=12—13}}.
 
Тарихи деректерге сәйкес, мәмлүктер Мысырда өз сұлтандығын құрмай тұрып біраз уақыт бұрын пайда болған. Бұл өңірдің ең алғашқы тегі түркі билеушісі Ахмед ибн Тулунның әкесі Бағдат халифасының мәмлүгі болған, кезінде [[Мәуереннаһр]]да құлдыққа түсіп, артынан халифаттың астанасында бас [[уәзір]] мансабына дейін жеткен. Тулунның қолдауымен оның ұлы Ахмед Мысырдың ''уәлиі'' (наменгері) болып тағайындалады. Кейінірек ол тәуелсіз билеушіге айналып, Бағдаттағы халифаға тек дін істерінде ғана бағынатынын ескертеді{{sfn|Әлібекұлы, А.|2008|беттер=13}}.
 
Тулун әулеті (868—905) тақтан тайғаннан кейін Мысырда билік құрған Ихшидилер (935—969) мен [[Фатима әулеті|Фатимилердің]] (Мысырды 969—1171 жылдары биледі) кезінде бұл елге жөнелтілетін мәмлүктердің саны азайды, бірақ әйгілі [[Салах әд-Дин]] (1138—1193) бастаған [[Айюб әулеті]] билікке келген сәттен бастап мәмлүктерді сатып алу үрдісі қайта жанданды. Мысыр мен Сирия аумағында [[Крест жорықтары|кресшілерге]] қарсы күресуге мәжбүр болған Салах әд-Дин жалдамалы әскерге мұқтаж болды. Әскер санын толтыру үшін ол [[Қыпшақ даласы]] мен [[Кавказ]]дан 12 мыңға жуық мәмлүк сатып алған{{sfn|Әлібекұлы, А.|2008|беттер=13—14}}.
 
1249 жылы билікке келген сұлтан Тұран-шаһ (Салах әд-Диннің інісі Әл-Әділдің ұрпағы) ''бахрилер'' деп аталған мәмлүктердің тобына ұнамаған саясат жүргізді. Олардың арасында пайда болған қарама-қайшылықтардың нәтижесінде 1250 жылы Тұран-шаһ бір топ бахрилердің қолынан қаза табады. Сұлтанның өлімінен кейін басталған тұрақсыздық кезеңінде [[Құтыз]] басқарған мәмлүктер күшейіп, бахрилер Сирияда бас сауғалауға мәжбүр болды. [[Шыңғыс хан]]ның немересі [[Хулагу хан]] басқарған [[моңғолдар]] Таяу Шығысқа жорыққа аттанғаннан кейін Құтыз бен бахрилер тіл табысып, 1260 жылы Айн Жалұт шайқасында Кетбұға-ноян бастаған моңғолдардың қолын жеңеді. Жаудан төнген қауіп сейілгеннен кейін мәмлүктер арасында қайтадан таққа талас басталып, бахрилерді басқарған Бейбарыс Құтызды өлтіріп, сұлтан атанады.
 
Мысырды мәмлүктер билеген заманды зерттеген ғалымдар 1250—1381 жылдарды «бахрилер кезеңі», 1381—1517 жылдарды «буржилер кезеңі» деп екіге бөліп қарастырады. Бахрилер деп [[Ніл]] өзенінің ортасында орналасқан Рауда аралында өмір сүріп, сол жерде дайындық жүргізген мәмлүктерді атайды (''бахр'' деп арабша теңізді немесе үлкен өзенді атайды). Буржилердің атауы олардың қамалдар мен қорғандарда әскери дайындықтан өтуіне байланысты пайда болған (''бурж'' — мұнара). [[Осман империясы]] 1517 жылы Мысырды жаулап алғаннан кезеңнен бастап 1811 жылы орын алған «Қорған құрбандығы» ([[Мұхаммед Әли Мысырлық|Мұхаммед Әли]] мәмлүктерді қырған күн) оқиғасына дейінгі дәуірді ''бектік (бекзада) мәмлүктер'' заманы деп атайды. Мәмлүктердің көп бөлігін [[Қыпшақ даласы]]н мекен еткен түркі [[қыпшақтар]] құрады. Олардың арасында [[күрдтер]], [[парсылар]], [[армяндар]], [[гректер]] және т. б. халықтардың өкілдері де бар еді{{sfn|Әлібекұлы, А.|2008|беттер=15—16}}.
 
== Мәмлүк қыпшақ тіліндегі әдебиет ==
 
== Әдебиет ==
* {{кітап|авторы=[[Әмір Наджипұлы Наджип|НәжіпӘлібекұлы, ӘА. Н.]]|тақырыбы=ИсследованияМәмлүктер побилігі историикезіндегі тюркскихтүркі-қыпшақ языковәдебиеті (дамуы, XI-XIVәдеби вв|сілтеме=https://books.googleөкілдері, өлең өлшемі).kz/books?id=RjxkAAAAMAAJ Монография|баспасы=НаукаАрда|жылорны=1989Алматы|страницыжыл=802008|беттері=80|барлық беті=281176|isbn=978-601-230-007-9|ref=НәжіпӘлібекұлы, Ә. НА.}}
* {{кітап|авторы=[[Әмір Наджипұлы Наджип|Нәжіп, Ә. Н.]]|тақырыбы=Исследования по истории тюркских языков, XI-XIV вв|сілтеме=https://books.google.kz/books?id=RjxkAAAAMAAJ|баспасы=Наука|жыл=1989|беттері=80|барлық беті=281|ref=Нәжіп, Ә. Н.}}
* {{кітап|автор=Нәжіп, Ә. Н., Благова, Г. Ф.|бөлімі=Мамлюкско-кыпчакский язык|тақырыбы=Языки мира: Тюркские языки|орны=М.|баспасы=Институт языкознания РАН|жыл=1996|беттері=75—116|сериясы=Языки Евразии|isbn=5-655-01214-6}}
* {{кітап|авторы=Dilâc̣ar, A.|тақырыбы=Türk diline genel bir bakiṣ|сілтеме=https://books.google.kz/books?id=s_QsAAAAMAAJ|орны=Анкара|баспасы=Türk Tarih Kurumu Basimevi|жыл=1964|беттері=|барлық беті=270|rfe=Dilâc̣ar, A.}}
3433

өңдеме