Мәмлүк қыпшақ тілі — нұсқалар арасындағы айырмашылық

толықтыру
ш (безендіру)
(толықтыру)
 
'''Мәмлүк қыпшақ тілі''' — [[түркі тілдері]]нің [[Қыпшақ тілдері|қыпшақ тобына]] жататын [[Тіл (лингвистика)|тіл]]. XIII—XV ғасырларда<ref name="яз.мира" /> [[Мысыр]] және [[Левант|Шам]]<ref name="лэс" /> аумағында [[мәмлүктер]] және араб шенеуніктері мен көпестері арасында<ref>{{кітап|авторы=Антонов Н. К.|тақырыбы=Лекции по тюркологии: среднетюркская эпоха|сілтеме=https://books.google.kz/books?id=2vK5AAAAIAAJ|баспасы=Якутский государственный университет|жыл=1981|беттері=48|барлық беті=74}}</ref> [[койне]] ретінде қолданыста болдыболып, [[әдеби тіл]] қызметін атқарды. Әліпбиі [[араб жазуы]]ның негізінде құрылғанатқарған.
 
== Атауы ==
Басқаша атаулары: қыпшақ-оғыз тілі{{sfn|Нәжіп Ә. Н.|1989|беттер=101}}, алтынорда-мысыр тілі{{sfn|Нәжіп Ә. Н.|1989|беттер=80}} ([[Әмір Наджипұлы Наджип|Ә. Н. Нәжіп]]), қыпшақ жазба тілі<ref name="яз.мира">{{кітап|тақырыбы=Языки мира: Тюркские языки|сілтеме=https://books.google.kz/books?id=XzNkAAAAMAAJ|жауапты=под. ред. Солнцев В. М., Толстой Н. И.|баспасы=Индрик|жыл=1997|томы=2|беттері=75|барлық беті=542|isbn=9785857590614}}</ref>, мәмлүк-мысыр ''Й''-тілі<ref>{{кітап|авторы=АН СССР, АН АзССР|тақырыбы=Советская тюркология|сілтеме=https://books.google.kz/books?id=k0NkAAAAMAAJ|орны=Баку|баспасы=Коммунист|жыл=1970|беттері=18}}</ref>, мысыр қыпшақшасы{{sfn|Dilâc̣ar A.|1964|беттер=67}}, мысыр-сирия қыпшақшасы{{sfn|Dilâc̣ar A.|1964|беттер=77}}. Сол замандағы араб тіліндегі әдебиетте жәй ғана «түркі тілі» деп аталады ({{lang-ar|اللغة التركية}} — ''әл-лұғат әт-түркия'')
Мәмлүк қыпшақ тілі ортағасырлық араб тіліндегі әдебиетте жәй ғана «түркі (түрік) тілі» деп аталды ({{lang-ar|اللغة التركية}} — ''әл-лұғат әт-түркия''). Кейінгі замандағы зерттеушілер оған өзге атауларды қолданған, мысалға: қыпшақ-оғыз тілі{{sfn|Нәжіп Ә. Н.|1989|беттер=101}}, алтынорда-мысыр тілі{{sfn|Нәжіп Ә. Н.|1989|беттер=80}} ([[Әмір Наджипұлы Наджип|Ә. Н. Нәжіп]]), қыпшақ жазба тілі<ref name="яз.мира">{{кітап|тақырыбы=Языки мира: Тюркские языки|сілтеме=https://books.google.kz/books?id=XzNkAAAAMAAJ|жауапты=под. ред. Солнцев В. М., Толстой Н. И.|баспасы=Индрик|жыл=1997|томы=2|беттері=75|барлық беті=542|isbn=9785857590614}}</ref>, мәмлүк-мысыр ''Й''-тілі<ref>{{кітап|авторы=АН СССР, АН АзССР|тақырыбы=Советская тюркология|сілтеме=https://books.google.kz/books?id=k0NkAAAAMAAJ|орны=Баку|баспасы=Коммунист|жыл=1970|беттері=18}}</ref>, мысыр қыпшақшасы{{sfn|Dilâc̣ar A.|1964|беттер=67}}, мысыр-сирия қыпшақшасы{{sfn|Dilâc̣ar A.|1964|беттер=77}}.
 
== Сипаттамасы ==
Мәмлүк қыпшақ тілі [[түркі тілдері]]нің [[Қыпшақ тілдері|қыпшақ тобына]] жатады. XIII—XV ғасырларда<ref name="яз.мира" /> [[Мысыр]] және [[Левант|Шам]]<ref name="лэс" /> аумағында [[мәмлүктер]] және араб шенеуніктері мен көпестері арасында<ref>{{кітап|авторы=Антонов Н. К.|тақырыбы=Лекции по тюркологии: среднетюркская эпоха|сілтеме=https://books.google.kz/books?id=2vK5AAAAIAAJ|баспасы=Якутский государственный университет|жыл=1981|беттері=48|барлық беті=74}}</ref> [[койне]] ретінде қолданыста болып, [[әдеби тіл]] қызметін атқарған. Әліпбиі [[араб жазуы]]ның негізінде құрылған.
 
Мәмлүк қыпшақ әдеби тілі Орта ғасырларда Шығыс Еуропа мен Солтүстік Африкада (Мысыр) түркі тілдерінің қыпшақ<ref name="яз.мира" /> және оғыз диалектілерінің негізінде қалыптасты. Бұл тілдің сөздік қоры мен грамматикасында түрікмен элементтері басым болды, оның көптеген сипаты сол уақыттағы Алтын Орданың аралас түркі тіліне сәйкес{{sfn|Нәжіп Ә. Н.|1989|беттер=80}}. Мәмлүк қыпшақтарының тілі қазіргі замандағы солтүстік қыпшақ тобына жататын тілдерге ұқсас<ref name="лэс">{{кітап|авторы=Тенишев Э. Р.|бөлімі=Древнетюркские языки|тақырыбы=Лингвистический энциклопедический словарь|бөлім сілтемесі=http://tapemark.narod.ru/les/143d.html|баспасы=Советская энциклопедия|жыл=1990}}</ref>.
 
=== Әліпбиі ===
{| class="wikitable"
|-
! Бөлек
! Соңында
! Ортасында
! Басында
! Атауы
! Латын әліпбиі (ALA-LC)
! Қазақша (кирил)
|- align="center"
| <font size="5">ﺍ</font>||<font size="5">ﺎ</font>||colspan="2"|—
| әліп || a, â || а/ә
|- align="center"
| <font size="5">ﺀ</font>||colspan="3"|—
| һамза || {{Unicode|ˀ}} || —
|- align="center"
| <font size="5">ﺏ</font>||<font size="5">ﺐ</font>||<font size="5">ﺒ</font>||<font size="5">ﺑ</font>
| бе || b, p || б
|- align="center"
|<font size="5">ﭖ</font>||<font size="5">ﭗ</font>||<font size="5">ﭙ</font>||<font size="5">ﭘ</font>
| пе || p || п
|- align="center"
|<font size="5">ﺕ</font>||<font size="5">ﺖ</font>||<font size="5">ﺘ</font>||<font size="5">ﺗ</font>
| те || t || т
|- align="center"
|<font size="5">ﺙ</font>||<font size="5">ﺚ</font>||<font size="5">ﺜ</font>||<font size="5">ﺛ</font>
| се || <u>s</u> || с
|- align="center"
|<font size="5">ﺝ</font>||<font size="5">ﺞ</font>||<font size="5">ﺠ</font>||<font size="5">ﺟ</font>
| жим || c, ç || ж
|- align="center"
|<font size="5">ﭺ</font>||<font size="5">ﭻ</font>||<font size="5">ﭽ</font>||<font size="5">ﭼ</font>
| чим || ç || ч
|- align="center"
|<font size="5">ﺡ</font>||<font size="5">ﺢ</font>||<font size="5">ﺤ</font>||<font size="5">ﺣ</font>
| ха || {{Unicode|ḥ}} || х
|- align="center"
|<font size="5">ﺥ</font>||<font size="5">ﺦ</font>||<font size="5">ﺨ</font>||<font size="5">ﺧ</font>
| хы || {{Unicode|ẖ, x}} || х
|- align="center"
|<font size="5">ﺩ</font>||<font size="5">ﺪ</font>||colspan="2"|—
| дәл || d || д
|- align="center"
|<font size="5">ﺫ</font>||<font size="5">ﺬ</font>||colspan="2"|—
| зәл || <u>z</u> || з
|- align="center"
|<font size="5">ﺭ</font>||<font size="5">ﺮ</font>||colspan="2"|—
| ре || r || р
|- align="center"
|<font size="5">ﺯ</font>||<font size="5">ﺰ</font>||colspan="2"|—
| зе || z || з
|- align="center"
|<font size="5">ﮊ</font>||<font size="5">ﮋ</font>||colspan="2"|—
| же || j || ж
|- align="center"
|<font size="5">ﺱ</font>||<font size="5">ﺲ</font>||<font size="5">ﺴ</font>||<font size="5">ﺳ</font>
| син || s || с
|- align="center"
|<font size="5">ﺵ</font>||<font size="5">ﺶ</font>||<font size="5">ﺸ</font>||<font size="5">ﺷ</font>
| шин || ş || ш
|- align="center"
|<font size="5">ﺹ</font>||<font size="5">ﺺ</font>||<font size="5">ﺼ</font>||<font size="5">ﺻ</font>
| сад || {{Unicode|ṣ}} || с
|- align="center"
|<font size="5">ﺽ</font>||<font size="5">ﺾ</font>||<font size="5">ﻀ</font>||<font size="5">ﺿ</font>
| дад || ż, {{Unicode|ḍ}} || д/з
|- align="center"
|<font size="5">ﻁ</font>||<font size="5">ﻂ</font>||<font size="5">ﻄ</font>||<font size="5">ﻃ</font>
| ты || {{Unicode|ṭ}} || т
|- align="center"
|<font size="5">ﻅ</font>||<font size="5">ﻆ</font>||<font size="5">ﻈ</font>||<font size="5">ﻇ</font>
| зы || {{Unicode|ẓ}} || з
|- align="center"
|<font size="5">ﻉ</font>||<font size="5">ﻊ</font>||<font size="5">ﻌ</font>||<font size="5">ﻋ</font>
| айын || {{Unicode|ʿ}} || ғ
|- align="center"
|<font size="5">ﻍ</font>||<font size="5">ﻎ</font>||<font size="5">ﻐ</font>||<font size="5">ﻏ</font>
| ғайын || ġ || ғ
|- align="center"
|<font size="5">ﻑ</font>||<font size="5">ﻒ</font>||<font size="5">ﻔ</font>||<font size="5">ﻓ</font>
| фе || f || ф
|- align="center"
|<font size="5">ﻕ</font>||<font size="5">ﻖ</font>||<font size="5">ﻘ</font>||<font size="5">ﻗ</font>
| қаф || {{Unicode|ḳ, q}} || қ
|- align="center"
|<font size="5">ﻙ</font>||<font size="5">ﻚ</font>||<font size="5">ﻜ</font>||<font size="5">ﻛ</font>
| кәф || k, g, ñ || к/г
|- align="center"
|<font size="5">ﮒ</font>||<font size="5">ﮓ</font>||<font size="5">ﮕ</font>||<font size="5">ﮔ</font>
| гәф
| g
| г
|- align="center"
|<font size="5">نك</font>||<font size="5"> نك</font>||<font size="5">نک</font>||<font size="5"> نک </font>
| сағыр кәф || ñ || ң
|- align="center"
|<font size="5">ﻝ</font>||<font size="5">ﻞ</font>||<font size="5">ﻠ</font>||<font size="5">ﻟ</font>
| ләм || l || л
|- align="center"
|<font size="5">ﻡ</font>||<font size="5">ﻢ</font>||<font size="5">ﻤ</font>||<font size="5">ﻣ</font>
| мим || m || м
|- align="center"
|<font size="5">ﻥ</font>||<font size="5">ﻦ</font>||<font size="5">ﻨ</font>||<font size="5">ﻧ</font>
| нұн || n || н
|- align="center"
|<font size="5">ﻭ</font>||<font size="5">ﻮ</font>||colspan="2"|—
| уау || v, w, o, ô, ö, u, û, ü || у
|- align="center"
|<font size="5">ﻩ</font>||<font size="5">ﻪ</font>||<font size="5">ﻬ</font>||<font size="5">ﻫ</font>
| һә || h, e, a || һ
|- align="center"
|<font size="5">ﻻ</font>||<font size="5">ﻼ</font>||colspan="2"|—
| ләм-әліп || lâ || лә/ла
|- align="center"
|<font size="5">ﻯ</font>||<font size="5">ﻰ</font>||<font size="5">ﻴ</font>||<font size="5">ﻳ</font>
| и || y, ı, i, î || и, й, і, ы
|}
 
== Мысырдағы мәмлүктердің тарихы ==
* «Китаб фи ғылым ән-нушшаб» — XIV ғасырдың соңында арабшадан аударылған садақтан оқ ату туралы еңбек.
 
;Поэмалар
;Поэмы
* «Гүлстан» — [[Сағди Ширази]]дің «Гүлстан» поэмасының аудармасы. Алтынордалық ақын Сайфи Сараи тәржімалаған.
 
3458

өңдеме