Мирсаид Хайдарғалиұлы Сұлтанғалиев — нұсқалар арасындағы айырмашылық

ш
нақтылау, қате
ш (нақтылау)
ш (нақтылау, қате)
|Commons =
}}
'''Мирсаид Хайдарғалиұлы Сұлтанғалиев''' ({{lang-tt|Мирсәет Хәйдәргали улы Солтангалиев}}; 13 шілде 1892 — 28 қаңтар 1940) — татар ұлтынан шыққан көрнекті мұсылман [[Саясат|саяси]] қайраткер, [[Ресей империясының азамат соғысы|Ресей азамат соғысының]] қатысушысы, РСДЖП(б) мүшесі, [[КСРО]]-дағыда [[саяси қуғын-сүргін]]нің құрбаны.
 
== Өмірбаяны ==
Мирсаид Сұлтанғалиев 1892 жылдың 13 шілдесінде [[Үфі губерниясындағыгуберниясы]]ндағы [[Қырмысқалы]] ауылында дүниеге келді. Ұлты [[Татарлар|татар]]. 1907—1911 жылдары [[Қазан]]дағы татар мұғалімдер семинариясында оқиды. Оқудан соң Стәрлітамақ[[Істерлітамақ уезіндегіуезі]]ндегі Атжетер және Ескі Шәріп ауылдарында мұғалім болып жұмыс істейді, кітапханашы болады, татар мерзімді баспаларында мақалалар жариялайды. Студенттердің «Ислах» революцияшыл қозғалысының белсенді мүшесі. 1913—1917 жылдары [[Баку]]дағы қыздар гимназиясында мұғалім<ref name="турк">{{кітап|тақырыбы=Түркістан: халықаралық энциклопедия|жауапты=Бас. ред. Ә. Нысанбаев|сілтеме=https://books.google.kz/books?hl=ru&id=Q55pAAAAMAAJ|орны=Алматы|жыл=2000|беттері=558|барлық беті=656|isbn=9785898001452}}</ref>. 1917 жылғы [[Ақпан төңкерісі]]нен кейін Петерборға жол тартады.
 
1917 жылдың мамыр айында Мәскеудегі [[Бүкілресейлік мұсылмандардың бесінші съезі|Бүкілресейлік мұсылмандардың съезі]] мен ол сайлаған Бүкілресейлік мұсылман Кеңесінің жұмысына белсенді түрде қатысады. Шілде айында Қазанға қайтып оралады, Молланұр Уахитовпен бірге Петерборда Мұсылман социалистік комитетінің негізін қалап, атқарушы комитеттің хатшысы атанады. 1917 жылдың қарашасынан бастап РСДЖП(б) мүшесі<ref name= "турк"/>. Ұлттар істері бойынша Халық комиссариатының (Наркомнац) мұсылман бөлімі басшылығының мүшесі, оның хатшысы — [[Мұстафа Субхи]].
Мирсаид Сұлтанғалиев Ресей мұсылман коммунистік партиясының негізін қалаушы. 1918 жылдың мамырында жаспарланған Татар-Башқұрт Кеңес Республикасының Құрылтайына дайындық жүргізеді. 1918—1920 жылдары РКФСР Әскери-теңіз күштері халық комиссариаты жанындағы Орталық мұсылман әскери коллегиясының төрағасы. 1919—1921 жылдары РКП(б) Орталық комитетінің жанындағы Шығыс халықтары Орталық басқармасының төрағасы. 1920—1923 жылдары Ұлт істері Халық комиссариаты Коллегиясының мүшесі<ref name= "турк"/>.
 
Сұлтанғалиев 1920 жылдары қалыптаса бастаған сталиндік ұлт саясатына қарсы шықты<ref name= "турк"/>, оның ой-пікірлері [[Иосиф Виссарионович Сталин|Иосиф Сталинге]] ұнамады. 1923 жылы [[Владимир Ильич Ленин|Ленин]] науқасқа шалдыққаннаншалдыққан кезде Мирсаид СұлтанғалиевтыСұлтанғалиев партия қатарынан шығарылып, 4 мамырда тұтқындалды. «Сұлтанғалиевшылар» ({{lang-ru|«султангалиевщина»}}) деп жала жабылған оның көптеген ізбасарлары да осындай жағдайға тап болды.
 
Көп уақыт өтпей Сұлтанғалиев бостандыққа шығып, 1923 жылдың қыркүйегінен бастап 1928 жылдың қаңтарына дейін КСРО кооперация жүйесінде қызмет атқарды. 1928 жылдың 12 желтоқсанында «контрреволюциялық ұйым» құрды деген айып тағылып, Сұлтанғалиев қайтадан ақамауғақамауға алынады. 1930 жылдың 28 шілдесінде «ұлтшыл ауытқушылық» ({{lang-ru|«национал-уклонизм»}}) үшін ату жазасына кесіледі. Кейінірек жазасы «жұмсартылып», 1931 жылдың 13 қаңтарында жазасы 10 жыл лагерлерге ауыстырылды. 1934 жылы ол қайтадан босатылып, [[Саратов]] қаласында тұруға рұқсат алды. 1937 жылдың 19 наурызында соңғы рет қамауға алынып, 1939 жылдың 8 желтоқсанында КСРО Жоғары сотының әскери коллегиясы оны «халық жауы» ретінде ату жазасына кесті<ref name= "турк"/>. Бұл үкім 1940 жылдың 28 қаңтарында Мәскеуде іске асырылды.
 
Мирсаид Сұлтанғалиев тек 1989 жылы ақталды<ref name= "турк"/>.
3467

өңдеме