Аюлар: Нұсқалар арасындағы айырмашылық

Content deleted Content added
шӨңдеу түйіні жоқ
Тег: Reverted
ш NurayPerneshbai21nis (т) өңдемелерінен Kasymov соңғы нұсқасына қайтарды
Тег: Rollback
29-жол:
Аюдың кейбір өнімдері [[халықтық медицина]]сында қолданылады. Аюдың етін кептіріп алып, суға аздап езіп ішкізсе, адамның көптеген ауруларына дауа деп есептеледі. Мұндай ем түрі ыстықты түсіреді, жараны тез жазады, кокжөтелге, шиқан, сыздауық шыққанға, бала денесіне шыққан бөртпеге және сары ауруға қарсы ем ретінде саналады. Мәлімет берушілердің айтуына қарағанда, Аю етін асқазан қыжылдау, кекіру сияқты ауруларға қарсы ем ретінде де қолданылады. Оны кебірек жесе денені қыздырып, қан қысымын көтереді. Аюдың қыртыс майын боршалап, жел-қүздан болған буын ауруына, саусақтардың арасына шыққан [[қиғақ]]қа (теміреткі тәрізді) қыздырып тартады. Ұйқысы қашып жүрген адам иленген теріні жамылып жатса тыныштанады. Аю терісінің үстіне бір ұйықтап тұрса ұйқысы Аюдікіндей болады деп ырымдайды.<ref> Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 </ref>
 
 
==Аюлар==
Аюлар – мығым аяқты, қысқа құйрықты және ұзын тұмсықты алып сүтқоректілер. Олардың денесін сабалақ жүнді тері қаптап жатады. Аюлар тау, орман, тіпті арктикалық аймақтар сияқты түрлі орталарда кездеседі. Олар Африка, Антарктида және Австралиядан басқа барлық құрлықта мекендейді. <ref>https://tilalemi.kz/books/7371.pdf?ysclid=l1iwhbylbw</ref>
 
==Аюлар – өрмелегіштер және жүгіргіштер==
Өздерінің ауыр денелеріне қарамастан, аюлар өте жақсы өрмелеп, жүгіреді. Олар сағатына 55 км�дей жылдамдықпен зымырап жүгіре алады. Олар жемістерді алу үшін немесе жауларынан құтылу үшін ағаштарға өрмелеп шығады. Қара аюлардың көбі өте жақсы өрмелейді. Көзілдірікті аю ағаш басында өмір сүретін аюлар қатарына жатады. Бұл аюлар ағаштардың басына жапырақтардан ұя жасап, сол жерде қоректеніп, ұйықтап, уақыттарының көбін сонда өткізеді. <ref>https://tilalemi.kz/books/7371.pdf?ysclid=l1iwhbylbw</ref>
 
==Қысқы ұйқы==
Көптеген аюлар қыстыгүні қорек азайған кезде қимылсыз күйге көшеді. Қимылсыз күй дегеніміз –аюлардың апанда ыңғайланып алып ұйқыға кетуі. Бұл кезеңде аюлардың жүрек соғысы бәсеңдейді, дене температурасы төмендеп, ас қорытуы баяулайды, өте аз энергия жұмсайды. Аюлар ұйқыға күзде дайындала бастайды. Олар өте көп қоректеніп, көп салмақ жинайды. Кейбір қоңыр аюлар қор жинау үшін күніне 40-45 кг шамасында тамақ жейді. Осы май болып жиналған энергияны қыстап шығу үшін пайдаланады. <ref>https://tilalemi.kz/books/7371.pdf?ysclid=l1iwhbylbw</ref>
 
 
==Қоректенуі==
Аюлар етпен қоректенетін жыртқыш аң болғанымен, жемістерді де жей береді. Кейбір аюлар өлген жануарлардың қалдықтарымен де қоректенеді. Аюлар қынамен, тамырлармен, жаңғақтармен, жеміс-жидектермен, теңіз балдырларымен, шөптермен, балмен, құрттармен, қырықбуындармен және құмырсқалармен қоректенеді. Қара аю сияқты кейбір аюлар жануарларға шабуыл жасамайды, қоңыр аю және ақ аюлар – өте жақсы шабуылдағыштар. Кейбір қоңыр аюлар судан балықты өте жақсы ұстайды, олар ағысқа қарсы жүзген балыққа да құмар болады. <ref>https://tilalemi.kz/books/7371.pdf?ysclid=l1iwhbylbw</ref>
 
 
==Аюлардың 8 түрі==
Аюлардың сегіз түрі белгілі, олар: Азия қара аюы, қоңыр аю, Солтүстік Америка қара аюы, панда, ақ аю, ерінді аю, көзілдірікті аю және Малай аюы. <ref>https://tilalemi.kz/books/7371.pdf?ysclid=l1iwhbylbw</ref>
 
==Қоңыр аю==
Қоңыр аюлар – ең үлкен аюлар. Олардың салмағы 635 кг-ға дейін жетеді. Кадьяк аюы, гризли және орыстың қоңыр аюы – қоңыр аюлардың түр тармақтары. Бұл аюлар Солтүстік Америкадан Еуропаға және Азияның кейбір аймақтарына дейін кеңінен тараған. Аюлардың ең көбі Ресейде кездеседі. <ref>https://tilalemi.kz/books/7371.pdf?ysclid=l1iwhbylbw</ref>
 
 
==Кадьяк аюы==
Кадьяк аюы (аляскалық қоңыр аю деп те аталады) – ең үлкен қоңыр аю. Оның үлкендігі ақ аюдың үлкендігіне кішкене ғана жетпейді. Бұл аю – Америка Құрама Штаттарының Аляскаға қарасты Кадьяк аралының жергілікті аңы. <ref>https://tilalemi.kz/books/7371.pdf?ysclid=l1iwhbylbw</ref>
 
==Көзілдірікті аю==
Көзілдірікті аю немесе Анд аюы – Оңтүстік Америкада кездесетін жалғыз аю. Бұлар – ең кішкентай аюлардың бірі. Бұл аюлардың көзілдірікті аю деп аталу себебі – олардың көздерін
айнала қоршап тұрған ақ-сары түсті шеңбердің көзілдірік тағып тұрған сияқты көрініс беруінде. Көзілдірікті аюлар Анд тауларының басындағы ылғалды ормандарда өмір сүріп, тек қорек табу үшін ғана төмен түседі. <ref>https://tilalemi.kz/books/7371.pdf?ysclid=l1iwhbylbw</ref>
 
 
==Солтүстік Америка қара аюы==
Солтүстік Америка қара аюы немесе барибал аюы –Америка Құрама Штаттары мен Канаданың жергілікті аюы. Бұл АҚШ-тың 50 штатының 41-інде,Канаданың барлық провинциялары мен Мексиканың
солтүстігінде кездеседі. Солтүстік Америка қара аюлары – осы өңірде кездесетін аюлардың ішіндегі ең кішкентайы. Бұл аюлардың терісінің түстері әр түрлі болады. Шығыста мекендейтін аюлардың түсі қаралау болса, батыста мекендейтін аюлардың түсі қара не қоңыр болып, кеуде тұстарында ақ жолақ болады. <ref>https://tilalemi.kz/books/7371.pdf?ysclid=l1iwhbylbw</ref>
 
 
==Ақ аю==
Ақ аюлар – ең үлкен аюлар. Олар Арктикада полюс бойынан Канадаға дейінгі алқапта кездеседі. Өмірлерінің көп бөлігін теңіз мұзында өткізетіндіктен, олар теңіз
сүтқоректісі деп саналады. Ақ аюлар өте жақсы жүзеді және де су астынан екі минуттан аса шықпай тұра алады. Бұл аюлардың алдыңғы аяқтары қабыршақты болғандықтан, суда қолдарын жақсы еседі және де су өткізбейтін қалың жүні мен денесіндегі артық майы Арктиканың салқын суында өздерін жылы ұстауға көмектеседі. <ref>https://tilalemi.kz/books/7371.pdf?ysclid=l1iwhbylbw</ref>
 
==Гризли аюы==
Гризли аюы немесе қоңыр сұр түкті аю – иығы бүкірейген ерекше үлкен қоңыр аю. Гризлилер Солтүстік Америкада Канаданың батысында, Аляскада, Вайомингте, Монтанада, Айдахода және
Вашингтонда кездеседі. Әдетте олардың түсі қара қоңыр болып келеді, алайда кейбіреулерінің түсі ашық сарғыш түстен қараға дейін болады. «Гризли» ағылшын тілінде «сұр, ағарған» дегенді білдіреді. Бұл аюлардың жүндерінің ұштары сұр түсті болады. <ref>https://tilalemi.kz/books/7371.pdf?ysclid=l1iwhbylbw</ref>
 
==Ең үлкен ет қоректі жыртқыштар==
Ақ аюлар – жердегі ең үлкен етқоректі жыртқыштар. Олар көбіне сақиналы нерпа мен теңіз қоянының еттерімен қоректенеді. Ақ аюлар – ең ірі жыртқыштар болғандықтан қойөгіз, солтүстік бұғысы, кішкентай кеміргіштер сияқты сүтқоректілерге және теңіз құстарына шабуыл жасайды. Кейбір кездері олар тіпті ақсеркелерге және сойдақтістілерге де шабуылдайды. Ақ аюлар сонымен қатар киттер мен сойдақтістілердің қалдықтарымен де қоректенеді. <ref>https://tilalemi.kz/books/7371.pdf?ysclid=l1iwhbylbw</ref>
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
«https://kk.wikipedia.org/wiki/Аюлар» бетінен алынған