Қарақалпақ тілі — нұсқалар арасындағы айырмашылық

Түйіндемесі өңделмейді
|nation=[[Өзбекстан]] ([[Қарақалпақстан]] ресми мекені)
|iso2=kaa|iso3=kaa|map=[[Сурет:KarakalpakMap.PNG|center|270px]]<br /><center><small>Map showing locations of Karakalpak (red) within Uzbekistan</center></small>}}
'''Qaraqalpaq tili''' — [[Qaraqalpaqstan|Qaraqalpaqstan RespublikasındaRespwblikasında]] тұратын qaraqalpaq xalqınıң ana tili. Qaraqalpaq tili — Qaraqalpaqstan RespublиkasınıңRespwblиkasınıң qorғawında bolıp, bul туралы arnawlı заң shıғarılғan. Заңda qaraqalpaq tili Qaraqalpaqstan Respublиkasınıң бүkil aymaғında mеmleketтik til ретінде qollanılwına қuqıqтық негізі belgilengen. Qaraqalpaq tiline mеmleketтik til bиliginiң berilwi respublиkanıң aymaғında тұратын халықтаrdың өz ana tilin qollanwda olardıң konstиtuциyalıq қuqıqтarın шekтemейdi. Bul заң jeke adamlardıң arasındaғı qarım-qatыnasтardıң, әskerи bөlimдerde, dinи және dәstүrлік ғұrp-әdetтerdi belgilewde tillerdiң qollanılwın qataң bir tәrtipke salıp tasтamайdı.
 
1989-jılı 1-желтоқсанда Qaraqalpaqstan RespublиkasıRespwblиkası [[Joqarғı Keңes|Joqarғı Keңesiniң]] sessiyasında qaraqalpaq tiline mеmleketтik til bиligi berildi. Qaraqalpaqstan Respublиkasınıң mеmleketтik til haqqındaғı Заңnıң 1-statyasında: «Qaraqalpaq tili Qaraqalpaqstan Respublиkasınıң mеmleketтik tili bolыp tabıladы. Qaraqalpaqstan RespublиkasıRespwblиkası өziniң aymaғında tilge bайlanısтı barlıq mәselelerdi шeшw қuqıғına иe»,- dep kөrsetilgen. Bul jaғdай til erkinдigin, tilдerdiң aldaғı waqıtтarı keң тарауlwın қолдайdы.
 
Qaraqalpaq tili shıғısı boyınsha altай tilдeri жанұясınıң tүrkі tilдer toбına kiredi. Qaraqalpaq халқының пайda bolwı men onıң tili de qаlыpтасты. Qaraqalpaq халқы немесе qaraqalpaq этнонимі XIV-XVI ғасырларда Noғай Ordasınıң tarawıнаn pайda boldı.
Qaraqalpaq ұлттық tiliniң pайda bolwımen әdebи tiliniң jazba tүri de qалыптасты. Әdebи tildiң jazba tүriniң qалыптасуы onıң xalıqlıq awızeki sөylew tүrine айналады. Qaraqalpaq tiliniң awızeki sөylew tili arqa мен qubla dialekt (jergilikli o'zgeshelik) bolıp ekige bөlinedi. Arqa dialektі respublikamızdıң arqa rайonдarı, al qubla dialektiн [[Төрткүл]], [[Еллікқала]], [[Беруни]] rайonдarınıң aymaqтarın qamtиdı. Qaraqalpaq әdebи tili оsı eki өzgeшeliktiң себебімен, kөbirek arqa dиalekti qamtw arqыlı qалыптасты.
 
Qaraqalpaq jazba tili [[XX ғасырдыңғасыр]]дың basında-aq [[Orta Azия]] xalıqтarı үшіn ortaq шaғatай jazwı негізінде pайda boldı. Biraq bul jazba әdebи til jergilikті xalıqtıң basım kөpшiliginiң sawatsız bolwına және qaraqalpaq xalqınıң xalıqтıq sөйlew tiliniң barlıq jergilikтi өzgeшelikтerin өz iшine qamtи alwına bайlanısтı turaqтı әdebи til retinde qалыптасқаn. Qaraqalpaq xalqınıң bul eski jazba tili qaraqalpaq әdebи tiliniң eski jazwы retinde үйreтiledi.
Jazba әdebи til dep әrqandай әdebиеtтеrdің, kөrkem шıғarma, әлеумetтik-sаяси, ғыlыми-texnиkalıq, publiциstиkalıq, oqw quralдarınıң ж-е t.b. jazw arqыlы iske asатыn әdebиеtтеrdің tiline aytыladы.
 
1074

өңдеме