І Петр — нұсқалар арасындағы айырмашылық

ш
r2.7.2) (Боттың үстегені: mn:I Пётр; косметические изменения
ш (r2.7.2) (Боттың үстегені: mn:I Пётр; косметические изменения)
[[FileСурет:Peter de Grote.jpg|thumb|alt=A.|]]
'''Петр І''' Ұлы Петр (9.6. 1672, Мәскеу — 8.2.1725, Петербург) — мемлекет қайраткері, орыс патшасы (1682 — 1725), Ресей императоры (1721), қолбасшы, реформатор. [[Романовтар әулеті|Романовтар әулетінен]]нен шыққан.
== Петрдің ерте жылдары ==
[[FileСурет:Peter I in 1697-98.jpg|thumb|alt=A.|left|Ұлы елшілік.Голланд матросының киiмшеңiндегі Петрдiң портретi]]
Бала кезінде үй тәрбиесінде білім алды. 1682 жылы ресми түрде таққа отырды. Бірақ 1689 жылға дейін оның атынан апайы София билік құрды. София билік құрған жылдары (1682 — 89) Преображенск полкында әскери қызметте болды. София биліктен тайдырылғаннан кейін 1689 — 96 жылдары ағасы Иван Алексеевичпен бірге, ол қайтыс болған соң жеке дара билік құрды. Петр І елшілік құрамында шет елге кетіп, 1697 — 98 жылдары Кенигсбергте зеңбірек жасауды үйренді, [[Амстердам]] верфтерінде балташы болып істеді, Англияда кеме жасаудың теор. курсын бітірді. Оның бұйрығы бойынша шет елден кітап, құрал-сайман, қару-жарақ сатып алынды, шеберлер мен ғалымдар шақырылды, [[дворян]] балалары шет елге оқуға жіберілді.
<br />
<br />
== Ресей империясының жасауы ==
[[FileСурет:Capture of Azov 1696.png|thumb|alt=A.|left|Азов соғысы]]
Петр І Ресейдің әскери қуаты мен халықаралық беделін арттыруға тырысты. Тұрақты орыс армиясы мен [[әскери-теңіз флоты|әскери-теңіз флотын]]н құрып, әскери мектептің негізін қалады, әскери өнеркәсіпті дамытуға ерекше көңіл бөлді. 1695 — 96 жылдары Ресей түріктермен соғыс нәтижесінде Азов бекінісін алып, [[Азов теңізі|Азов теңізіне]]не шықты. 1700 жылы Түркиямен бейбіт келісімге келіп, Еуропадағы ең қуатты держава — Швециямен соғысқа кірісті. 1700 — 21 жылдары Солтүстік соғыс нәтижесінде Ресей жеңіп, Еуропадағы қуатты державалар қатарына қосылды. 21 жылға созылған Солтүстік соғыста жеңіске жеткен ол [[император]] атанып, Ресей империяға айналды. 1721 жылы Ништадт бейбіт келісім бойынша Ресей Карелияға, Рига мен Нарва қалаларына иелік етіп, [[Балтық]] теңізіне шықты. 1722 — 23 жылдары Парсы жорығы нәтижесінде Ресей Дербент және [[Баку]] қалаларымен бірге [[Каспий теңізі|Каспий теңізінің]]нің Батыс жағалауына иелік етті.
== Ресейді қайта құру ==
[[FileСурет:Peter benois.jpg|thumb|alt=A.| Санкт-Петербург Балтық теңiзiнiң жағасында құрылысының идеясы, Alexandre Benois, 1916]]
Петр І басыбайлылық құқықты, помещиктердің қоғамдағы жоғары орнын сақтай отырып, Ресейдің дамыған [[Батыс Еуропа]] елдерінен артта қалуын жоюға бағытталған реформалар жүргізді. Бұл реформалар боярлар мен дінбасылардың қарсылығына ұшырады. Петр І-ге қарсы топтардың наразылығы 1697 жылы И.Циклер қастандығы, 1698 жылы атқыштар көтерілісі мен 1718 жылы өз ұлы Алексейдің қастық әрекеттерінде көрініс тапты. Оның билігіне қарсы 1705 — 06 жылдары Астрахан көтерілісі, 1707 — 09 жылдары К.Булавин көтерілісі, 17 — 18 ғасырларда [[Башқұрт|Башқұрттар]]тар көтерілісі болып, олар қаталдықпен басып жанышталды. Петр І реформалары қоғамдық өмірдің барлық салаларын қамтыды. Басыбайлы шаруалардың жеке басына салық енгізілді, шаруаларды қала, бекініс, көпір құрылыстарына тарту заңдастырылды. 1722 жылы әскери және азаматтық қызмет тәртібі бекітіліп, мемлекеттік қызметке тегіне қарамай алу енгізілді. Ауыл шаруашылық, металлургия, тау-кен өндірісі, сауда дамыды. Саудагерлер 2 гильдияға бөлініп, қолөнершілер мамандығына сәйкес цехтарға біріктірілді. Оның мемлекеттік аппаратқа енгізген реформалары орыс самодержавиесінің 18 ғасырда дворяндық монархияға айналуында маңызды қадам болды. Боярлар думасы сенатпен (1711), приказдар коллегиялармен (1718) ауыстырылды. Мемлекет басқаруды бақылайтын генерал-прокурор басқаратын прокурорлар қызметі енгізілді. Шіркеуге мемлекеттік бақылау орнату мақсатында жоғары діни орган — [[синод]] құрылды. 1708 — 09 жылдары воеводалықтар және наместниктер орнына 8 (кейін 10) губерния мен уездер құрылды. 1703 жылы Петербургтің негізгі қаланып, 1712 жылы астана Мәскеуден осында көшірілді.
 
Петр І мәдениет, халық ағарту саласында да ірі реформалар жасады. Зайырлы мектептер пайда болып, шіркеудің білім берудегі үстемдігі жойылды. Орыстың алғашқы көпшілік театры құрылды. 1703 жылы “Ведомости” газеті жарық көрді. 1699 жылы пушкарлар мектебі, 1701 жылы математика-навигация ғылымдары мектебі, медицина-хирургия мектебі, 1715 жылы Теңіз академиясы, 1719 жылы инжинерия және артиллерияшылар мектебі, алғашқы мұражай-кунсткамера, 1725 жылы Петербург ҒА ашылды. Сәулет өнері дамып, Батыс Еуропа мәдениетімен байланыс күшейді. Ресейдің шетелде тұрақты елші ұстауы тұңғыш рет Петр І тұсында басталды.
== Сол кездегі Қазақстан ==
Петр І Қазақстанды Азияға шығатын “кілт пен қақпа” деп таныды. Оның бұйрығымен 1715 — 24 жылдары Сібір губернаторы М.П. Гагарин мен Қазан губернаторы П.С. Салтыков [[Тәуке]], [[Қайып]] және [[Әбілқайыр]] хандардың елшілерін қабылдады. Петр І-нің тікелей жарлығымен салынған әскери-инжинериялық құрылыстар — [[Ямышевск]], [[Омбы]], [[Железинск]], [[Семей]], [[Өскемен]], Коряков, т.б. әскери-қорғаныстық пункттер Жоғары Ертіс шебін құрап, қазақтарды [[жоңғар]] шапқыншылығынан қорғауда белгілі дәрежеде рөл атқарса, сонымен қатар қазақ жерін отарлауға алғышарт жасады.
== Пайдаланылған әдебиет</span> ==
“Қазақ Энциклопедиясы”, VII-том
 
{{stub}}
{{wikify}}
 
[[санат: тұлға]]
[[Санат:Тұлға]]
 
[[af:Pieter I van Rusland]]
[[ar:بطرس الأكبر]]
[[an:Pero I de Rusia]]
[[ar:بطرس الأكبر]]
[[arz:بطرس الاول]]
[[ast:Pedro I de Rusia]]
[[az:I Pyotr]]
[[bat-smg:Petros I]]
[[bn:রাশিয়ার প্রথম পিটার]]
[[be:Пётр I, імператар расійскі]]
[[be-x-old:Пётар I]]
[[bs:Petar I, car Rusije]]
[[br:Pêr Iañ (Rusia)]]
[[bg:Петър I (Русия)]]
[[bn:রাশিয়ার প্রথম পিটার]]
[[br:Pêr Iañ (Rusia)]]
[[bs:Petar I, car Rusije]]
[[ca:Pere I de Rússia]]
[[cv:Аслă Петĕр]]
[[cs:Petr I. Veliký]]
[[cu:Пєтръ Вєликꙑи]]
[[cv:Аслă Петĕр]]
[[cy:Pedr I, tsar Rwsia]]
[[da:Peter den Store]]
[[de:Peter I. (Russland)]]
[[et:Peeter I]]
[[el:Πέτρος Α΄ της Ρωσίας (ο Μέγας)]]
[[en:Peter the Great]]
[[es:Pedro I de Rusia]]
[[eo:Petro la Granda]]
[[es:Pedro I de Rusia]]
[[et:Peeter I]]
[[eu:Petri I.a Errusiakoa]]
[[fa:پتر یکم]]
[[hiffi:PeterPietari I of RussiaSuuri]]
[[fiu-vro:Piitre I]]
[[fo:Pætur Mikli]]
[[fr:Pierre Ier de Russie]]
[[ga:Peadar Mór]]
[[gl:Pedro I de Rusia]]
[[kohe:표트르פיוטר 1세הגדול]]
[[hy:Պետրոս I]]
[[hi:पीटर महान]]
[[nohif:Peter I avof RusslandRussia]]
[[hr:Petar I. Aleksejevič Romanov]]
[[hu:I. Péter orosz cár]]
[[io:Peter 1ma]]
[[hy:Պետրոս I]]
[[id:Pyotr I dari Rusia]]
[[io:Peter 1ma]]
[[is:Pétur mikli]]
[[it:Pietro I di Russia]]
[[ja:ピョートル1世]]
[[he:פיוטר הגדול]]
[[ka:პეტრე I დიდი]]
[[swko:Peter표트르 I wa Urusi1세]]
[[la:Petrus I (imperator Russiae)]]
[[lv:Pēteris I]]
[[lt:Petras I]]
[[lv:Pēteris I]]
[[hu:I. Péter orosz cár]]
[[mk:Петар Велики]]
[[ml:റഷ്യയിലെ പീറ്റർ ഒന്നാമൻ]]
[[mn:I Пётр]]
[[mr:पीटर द ग्रेट]]
[[arz:بطرس الاول]]
[[ms:Peter I dari Rusia]]
[[my:မဟာပီတာ]]
[[nds:Peter de Grote]]
[[nl:Peter I van Rusland]]
[[ja:ピョートル1世]]
[[no:Peter I av Russland]]
[[nn:Peter I av Russland]]
[[stqno:Peter dieI Grooteav Russland]]
[[oc:Pèire I de Russia]]
[[pl:Piotr I Wielki]]
[[pnb:پیٹر اعظم]]
[[nds:Peter de Grote]]
[[pl:Piotr I Wielki]]
[[pt:Pedro I da Rússia]]
[[ro:Petru I al Rusiei]]
[[ru:Пётр I]]
[[rue:Петро I. Російскый]]
[[sah:Бүөтүр I]]
[[sa:पीटर महान (रूस)]]
[[sah:Бүөтүр I]]
[[stq:Peter die Groote]]
[[sh:Petar Veliki]]
[[simple:Peter I of Russia]]
[[sk:Peter Veľký]]
[[cu:Пєтръ Вєликꙑи]]
[[sl:Peter Veliki]]
[[sr:Петар Велики]]
[[shstq:PetarPeter Velikidie Groote]]
[[fi:Pietari Suuri]]
[[sv:Peter den store]]
[[tlsw:PedroPeter angI Dakilawa ng RusyaUrusi]]
[[ta:ரஷ்யாவின் முதலாம் பீட்டர்]]
[[tt:Piter I]]
[[th:ซาร์ปีเตอร์ที่ 1 แห่งรัสเซีย]]
[[tg:Пётр I]]
[[th:ซาร์ปีเตอร์ที่ 1 แห่งรัสเซีย]]
[[tl:Pedro ang Dakila ng Rusya]]
[[tr:I. Petro (Rusya)]]
[[tt:Piter I]]
[[uk:Петро I Олексійович]]
[[ur:پیٹر اعظم]]
[[vi:Pyotr I của Nga]]
[[fiu-vro:Piitre I]]
[[war:Peter I han Rusya]]
[[yi:פיטער דער גרויסער]]
[[yo:Peter 1k ilẹ̀ Rọ́síà]]
[[bat-smg:Petros I]]
[[zh:彼得大帝]]
29 048

өңдеме