Шақ — нұсқалар арасындағы айырмашылық

Түйіндемесі өңделмейді
No edit summary
No edit summary
'''Шақ категориясы''' - белгілі бір әрекетті немесе қалыпты көрсететін [[етістік|етістіктің]] үш нақты мезгілі: '''осы, өткен''' немесе '''келер''' [[шақ|шақты]] білдіруі.<ref>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Лингвистика / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын – Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2007.
ISBN 9965-08-235-9</ref>
* '''Абсолютті [[шақ]]''' - [[сөйлеу]] сәтіне байланысты анықталатын тура мағынасындағы [[шақ]] (''Мен оқып жүрмін. Мен оқыганмын. Мен оцимын'').
* '''Келер [[шақ]]''' - [[сөйлеу]] кезінен кейін, алдында болатын іс.
* '''Екінші келер [[шақ]]''' (алдыңгыалдыңғы келер шақ) - [[сөйлеу]] кезі жағынан кейінгі, бірақ басқа құбылыстын немесе мезеттің алдында болатын, іс.
* '''Гипотетикалық келер [[шақ]]''' - келер шақтағы [[райлар|ашық рай]] мағынасындағы шартты бағыныңқы [[сөйлем]] [[баяндауыш|баяндауышы]].
* '''Дереу келер [[шақ]]''' (жақын келер шақ)- тура [[сейлеу]] кезінен кейін (әдетте '''осы шақ''' формаларында немесе сипаттама құрылыстар арқылы жасалатын) шаққа қатысты іс-қимыл белгісі.
* '''Жай келер [[шақ]]''' - абсолютті '''келер шақ'''.
* '''Күрделі келер [[шақ]]''' - салыстырмалы '''келер шақ'''.
* '''Негізгі [[шақ]]''' - [[синтаксистік бірлік]] ретіндегі берілген [[сөйлем]] еліктегі басқа [[шақ]] формасына қарамастан берілген [[етістік]] формасының [[сөйлеу]] сәтіне ғана қатыстылығын білдіретін [[шақ категориясы]].
* '''Бұрынғы өткен [[шақ]]''' -
*# Бұл мағынасында [[етістік|болымсыз етістіктің]] '''өткен шақ''' тұлғасы көп мәртелі мэнде қолданылады (''говаривал, хаживал''). Бұл тұрпатында осы (''хаживаю'') ''мен/немесе'' '''келер шақтың''' (''буду хаживать'') қатыстық тұрпаты жоқ.
*#* Бұрынғы еткен шак белгісіз [[уакыт]] ішінде ертеде болған, қайталанатын іс-кимылды көрсетеді: ''Здесь барин сиживал один (Пушкин). Я делывал с ними грибные набеги (Некрасов).''
*#* Бұл тұлға '''бывало''' [[демеулік|демеулігімен]] жиі қосылады: ''Бывало, писывала кровью она в альбомы нежных дев (Пушкин).''
*#* [[Демеулік]] болуы бұл тұрпатқа бұрынғы іс-қимылды мұлде жоққа шығару мэнін бермейді: ''Такой маленький лошадки Гаврик еще никогда не видывал (Kamaee).'' Жалпы тұрпат ескірген;
*# [[Плюсквамперфект]] сиякты.
* '''Инклзивті шақ''' - [[сөйлеу]] сәтіне қатысы бар [[перфект]] формасының қолданылуы (''Мен оны екі жылдан бері танимын; {{lang-en|I've known him for two years}}'').
* '''Осы шақ''' - [[етістік|етістіктің]] [[грамматикалық форма|грамматикалық формасы]], іс-қимылдың сөйлеп тұрған уақытпен бір мезгілде, әдеттегідей, созылыңқы тұрде болып жатқанын көрсетеді. Мысалы: [[Қазақ тілі|Қазақ тілінде]] іс-қимылдың нақ осы сәтте, әдеттегідей, сол сияқты созылыңқы мағынасы '''нақ осы шақ''' арқылы, ал іс-қимылдың ұздіксіз, күн сайын және ұнемі болып тұратын мағынасы '''ауыспалы осы шақ''' арқылы беріледі.
* '''Шұғыл осы [[шақ]]''' - '''осы шақтың''' аяқталған тұрпаты сиякты.
* '''Табельді осы [[шақ]]''' - кейде осы шаққа қолданалатын, өткен шақтың мэнінде және әлдебір [[автор|автордың]] жазбасының үзіндісі ретінде ұсынылатын пікірді жеткізу үшін пайдаланылатын атау.
* '''Белгілі шақ''' - Перфектпен пара-пар.
* '''Қатыстық шақ''' - іс-қимылдың салдарлығын, яғни іс-әрекеттердің бұрын не келешекте бір бірінен кейін болғандығын білдіретін [[шақ]] формасының қолданылуы.
* '''Өткен шақ''' - нақты [[грамматикалық мағына|грамматикалық мағынасы]] анықталмаған, сөйлеп тұрған сәтке дейін өтіп кеткен іс-қимылды білдіреді.
* '''Алда келер шақ''' - '''Екінші келер шақпен''' пара-пар.
* '''Ауыспалы шақ''' - жай (талдау емес, синтетикалық) формалармен берілген шақ.
3227

өңдеме