Арендер — нұсқалар арасындағы айырмашылық

Түйіндемесі өңделмейді
==Арендер==
[[Сурет:Benzol.svg|thumb|150px|[[Бензол]]]]
'''Арендер''' - Хош иісті көмірсутектер ("Углеводороды ароматические") мақаласын қараңыз.<ref>Мұнай және газ геологиясы терминдерінің, орысша-қазақша түсіндірме
сөздігі. Жалпы редакциясын басқарған Казакстанға еңбегі сіңген мұнайшы — геологтар
Т.Н. Жұмағалиев, Б.М. Куандықов. — А.: АРНGroup, 2000. — 328 бет.</ref>
 
Арендердің алғашқы табылған мүшелерінің өздеріне тән жағымды иістері болғандықтан, оларды [[ароматты көмірсутектер]] деп те атайды.
 
Бірақ кейінірек ароматты көмісутектерге жататын көптеген заттардың хош иістері болмайтыны анықталды. Осыған қарамай, тарихи қалыптасып қалған бұл атау осы кезге дейін қолданылып келеді.
 
Арендер — молекулаларының құрамында бензол сақинасы (бензол ядросы) бар жалпы формуласы С<sub>n</sub>Н<sub>2n -6</sub> болатын көмірсутектер.
Арендердің ең арапайым мүшесі — бензол С<sub>6</sub>Н<sub>6</sub>.
 
==Бензол молекуласының құрылысы==
Жалпы формуласы С<sub>n</sub>Н<sub>2n -6</sub> болғандықтан, бензолды өте қанықпаған қосылысқа жатқызуға болар еді. Бірақ [[бензол]] [[БРОМДЫ СУ|бромды сумен]] және [[калий перманганаты|калий перманганатының]] ерітіндісімен әрекеттеспейді, яғни қанықпаған қосылыстарға тән реакцияларға түспейді. Осылай бензолдың құрамы мен қасиеттерінің арасында біздің түсінігімізше сәйкессіздік туады. Бензол буы мен сутек газының қоспасын катализаторы бар қыздырылған түтік арқылы өткізсе, бензолдың бір молекуласы [[Сутек|сутектің]] үш молекуласын қосып алып, құрылысы бізге таныс [[циклогексан]] түзіледі екен:
[[File:Циклогексан.jpg|циклогексан түзілуі]]
 
Бензол бұл қасиетті тек циклді құрылысты болғанда ғана көрсете алады деп тоқтам жасауға болады. Молекула құрамындағы көміртектің алты атомы цикл жасап тұйықталады және олар өзара қос байланыс пен дара байланыс арқылы кезектесіп жалғасады деп, бензолдың құрылымдық формуласын ең алғаш неміс ғалымы А. [[Кекуле]] ұсынды (1865 ж.).
 
Бірақ құрамында үш қос байланысы болса, бензол қанықпаған көмірсутектерге тән қасиеттер көрсетіп, бромды су және калий перманганатының ерітіндісімен әрекеттесер еді.
 
Сонымен бұл формула:
 
а) құрамында қос байланыс болғанымен, бензол неге қосылу реакцияларынан гөрі, [[орынбасу реакциясы|орынбасу реакцияларына]] бейім;
 
ә) бензол молекуласындағы барлық [[көміртек]] атомдарының араларындағы байланыстардың ұзындықтары неге бірдей;
 
б) бензол молекуласының химиялық тұрақты болуы неліктен, т.б. сұрақтарды қанағаттандыра алмады. Бірақ Кекуле ұсынған формула бензолдың химиялық қасиеттерін толық сипаттамағанымен, осы уақытқа дейін қолданылып келеді.
 
XX ғасырдың басында ғана әр түрлі физикалық тәсілдерді пайдаланудың аркасында, бензол молекуласының құрылысын түсіндіруге мүмкіндік туды. Бензол молекуласы жазық пішінді. Барлық көміртек атомдары ұқсас, [[электрон тығыздығы]] бірдей бөлінген, көміртек атомдарының арақашықтықтары өзара тең (0,140 нм). Бензол молекуласы тең қабырғалы жазық алтыбұрыш пішінді болады.
 
Барлық көміртек атомдарының s-байланыстары мен р-электрон тығыздығының біркелкі бөлінуі (орналасуы) нәтижесінде едәуір берік және бәрі бірдей ''"ароматты"'' байланыс түзіледі. Яғни, бензол молекуласындағы барлық көміртек атомдары арасындағы байланыстар "таза" дара байланыстардан да, қос байланыстардан да өзгеше болады. Бензолдың бұл қарастырылған құрылымдық формуласы жоғарыда қойылған сұрақтарға (бензол неліктен қосылу
реакцияларына бейім емес, неге барлық алты қабырғалары тең және неге химиялық тұрақты, т.б.) жауап бере алады. Бензол молекуласының барлық алты қабырғаларының ұзындықтары бірдей 0,140 нм-ге тең болады. Бензолдағы С—С байланыстардың энергиясы 490 кДж/моль-ге тең дара байланыс пен қос байланыстар мәндерінің арасындағы сан болады.
 
{| class="wikitable"
|-
! Байланыс түрі !! Гибридтену түрі !! Байланыс бұрышы !! Байланыс ұзындығы, нм !! Байланыс энергиясы, кДж/моль
|-
| Дара ( - С - С - ) || sp<sup>3</sup> || 109<sup>0</sup> 28' || 154 || 350
|-
| Қос (— С = С - ) || sp<sup>2</sup> || 120<sup>0</sup> || 134 || 620
|-
| Ароматты байланыс|| sp<sup>2</sup> || 120 || 140 || 490
|}
 
[[File:Бензол молекуласы түрлері.jpg|Бензол молекуласы түрлері]]
 
Молекуласында электрон тығыздығының біркелкі бөлінуін ескеріп, бензолдың құрылымдық формуласында ортақ байланысты тең қабырғалы алтыбұрыштың ішіндегі дөңгелек арқылы да бейнелеуге болады. Сонымен қатар кемшіліктерін ескере отырып, Кекуле ұсынған формуланы да пайдалануға болады.
 
==Арендердің гомологтары, атаулары мен изомерлері==
Ароматты көмірсутектерді жүйелеу номенклатурасы бойынша арендер деп атайды. Бензол молекуласының сутек атомдары көмірсутек радикалдарына алмасқанда, бензолдың гомологтары түзіледі:
 
*бензол: С<sub>6</sub>Н<sub>5</sub> - H
*метилбензол: С<sub>6</sub>Н<sub>5</sub> - СН<sub>3</sub>
*этилбензол: С<sub>6</sub>Н<sub>5</sub> - С<sub>2</sub>Н<sub>5</sub>
*пропилбензол: С<sub>6</sub>Н<sub>5</sub> - С<sub>3</sub>Н<sub>7</sub>
 
Бензолдың гомологтарын атау үшін қалыптасқан тривиальді атаулар да қолданылады: метилбензолды толуол, диметилбензолды ксилол, изопропилбензолды кумол, винилбензолды стирол деп атайды.
 
Молекуласында бірнеше радикалдары бар қосылыстарды атау үшін бензол сақинасындағы көміртек атомдары нөмірленіп, қосылысты атағанда орынбасардың орны сандар арқылы көрсетіледі. Егер бензол молекуласының екі сутек атомы радикалдарға алмасқан болса, онда бензолдың орто-, мета-, пара- туындылары түзіледі. Оларды атағанда, қысқаша бірінші әрпімен белгілейді: орто — ''о'', мета — ''м'', пара — ''п''. Немесе әріптердің орнына сандар арқылы белгілеулер де қолданылады.
 
С<sub>6</sub>Н<sub>5</sub> — тобы ''фенил радикалы'', С<sub>6</sub>Н<sub>5</sub> - СН<sub>2</sub> —'' бензил радикалы'' деп аталады.<ref>Химия: Жалпы білім беретін мектептің жаратылыстану-математика бағытындағы 11-сыныбына арналған оқулық / Ә. Темірболатова, Н. Нұрахметов, Р. Жұмаділова, С. Әлімжанова. – Алматы: «Мектеп» баспасы, 2007. – 352 бет, суретті. ISBN 9965-36-092-8 </ref>
==Пайдалнаылған әдебиеттер==
<references/>
[[Санат:Оқулық]]
[[Санат:Химия]]
[[Санат:A]]
{{stub}}
{{wikify}}
 
 
 
==Пайдаланған әдебиет==
1857

өңдеме