Арендер — нұсқалар арасындағы айырмашылық

Түйіндемесі өңделмейді
Арендерді, негізінен, тас көмір шайыры мен мұнайды фракциялап айдап алады. Сонымен қатар мұнайды өңдегенде және көмірді кокстегенде түзілетін газдарды синтездеу арқылы да алынады.
 
#1. Сәйкес алқандарды катализатор қатысында ароматтап дегидрлегенде (риформинг) бензол мен оның туындылары түзілетінін білесіңдер:
 
[[File:Гексаннан бензол алу.jpg|Гексаннан бензол алу]]
 
#2. Арендерді циклогексан мен оның гомологтарын дегидрлеп алуға болады. [[Зелинский Николай Дмитриевич|Н. Д. Зелинский]] мұнайдың құрамындағы циклогександы Pt, Pd катализаторлары қатысында 300°С температурада дегидрлеп бензол алды:
 
[[File:Циклогексаннан бензол алу.jpg|Циклогексаннан бензол алу]]
[[File:Метилциклогексаннан метилбензол алу.jpg|Метилциклогексаннан метилбензол алу]]
 
#3. Ацетиленді белсендендірілген көмір қатысында қыздырып бензол алуға болатынын сендер өткен тақырыптардан білесіңдер:
 
[[File:Ацетилиннен бензол алу.jpg|Ацетилиннен бензол алу]]
 
#4. Бензолдың гомологтарын катализатор (алюминий хлориді немесе темір (III) бромиді) қатысында бензолды алкилдеп алуға болады:
 
[[File:Бензолды алкилдеп алу.jpg|Бензолды алкилдеп алу]]
 
==Арендердің қасиеттері==
===Физикалық қасиеттері===
Арендердің бастапкы мүшелерінің өздеріне тән иістері бар, олар суда ерімейтін, сұйық заттар. Органикалық еріткіштердің біразында жақсы ериді және өзі көптеген органикалық заттарды ерітеді. Бензол гомологтарының салыстырмалы молекулалық массаларының өсуіне байланысты балқу және
қайнау температуралары заңды түрде артады. Бензол улы.
 
Бензол буымен үнемі дем алу анемия, [[лейкемия]] сияқты ауруларға ұшыратады. [[Толуол]] мен басқа гомологтарының зияндылығы бензолға қарағанда төмендеу.
 
==Химиялық қасиеттері==
Арендер орынбасу, қосылу және тотығу реакцияларына түседі.
 
'''Орынбасу реакциялары'''. Бензол ядросы едәуір тұрақты болғандықтан, бензолға орынбасу реакциялары тән.
 
1. Галогендермен орынбасу реакциялары темір (III) тұздарының қатысында жүреді:
 
[[File:Бензолдан бромбензол алу.jpg|Бензолдан бромбензол алу]]
 
Хлормен де бензол осылай әрекеттеседі.
 
2. Нитрленуі. Нитрлеуші қоспаның (концентрлі күкірт және азот қышқылдарының қоспасы) қатысында қыздырғанда, бензолдан нитробензол түзіледі:
 
[[File:Бензолдан нитробензол.jpg|Бензолдан нитробензол алу]]
 
3. Бензолдың гомологтары орынбасу реакцияларына бензолға қарағанда оңай түседі. Мысалы, метилбензол (толуол) орынбасу реакциясына бензолдан гөрі жеңіл түсіп, 2-, 4-, 6- жағдайдағы сутек атомдары оңай алмасады. Мұны метил радикалының бензол сақинасына әсерімен түсіндіруге болады. Қосылыс құрамындағы метил тобының байланыс электрондарын өзінен итеретінін білеміз (Марковников ережесін еске түсірейік). [[Метил тобы|Метил тобының]] электрон тығыздығы бензол сақинасына қарай ығысуы нәтижесінде бензол сақинасындағы электрон тығыздығының біркелкі бөлінуі бұзылып, 2-, 4-, 6-орындарында электрон тығыздықтары өседі де, сутек атомдары орынбасу реакцияларына оңай түседі. Мысалы, толуолдың [[азот қышқылы|азот қышқылымен]] әрекеттесу реакциясы нәтижесінде 2,4,6-[[тринитротолуол]] түзіледі:
 
[[File:Толуолдан тринитробензол алу.jpg|Толуолдан тринитробензол алу]]
 
2-, 4-, 6-тринитротолуолды тротил, тол, ''ТНТ'' деп те атайды.
 
'''Қосылу реакциялары'''. Бензол косылу реакцияларына қиын түседі. Тек қатты қыздырғанда немесе ультракүлгін сәулелермен әсер еткенде және катализатордың қатысында ғана бензол қанықпаған қасиет көрсетіп, сутекті және галогендерді қосып алады.
 
4. Гидрленуі. Никель, платина, палладий сияқты катализаторлар қатысында қыздырғанда және жоғары қысымның әсерінен бензол сутекті қосып алып, циклогексанға айналады:
 
[[File:Бензолдан циклогексан алу.jpg|thumb|Бензолдан циклогексан алу]]
 
5. Галогеиді қосып алуы. Ультракүлгін сәулелердің әсерінен бензол
хлордың алты атомын қосып алып, нәтижесінде, гексахлорциклогексан (гексахлоран) түзіледі:
 
[[File:Галогендерді қосып алу.jpg|Галогендерді қосып алу]]
 
'''Тотыгу реакциялары.''' Бензолдың өзі тотықтырғыштардың әсеріне өте тұрақты. Қалыпты жағдайда бензол калий перманганаты ерітіндісін түссіздендірмейді.
 
6. Ал бензолдың гомологтары (туындылары) біркелкі оңай тотығады. Мысалы, метилбензолга С<sub>6</sub>Н<sub>5</sub>СН<sub>3</sub> калий перманганаты ерітіндісін құйып қыздырса, ерітінді түссізденеді. Толуолдың метил тобы карбоксил тобына (—СООН) айналып, бензол қышқылы түзіледі.
 
Метан және басқа алкандар тотықтырғыштардың әсеріне тұрақты екенін білесіңдер. Толуол С<sub>6</sub>Н<sub>5</sub>СН<sub>3</sub> молекуласындағы бір сутек атомы фенил радикалға (С<sub>6</sub>Н<sub>5—) алмасқан метанның туындысы. Толуол молекуласындағы метил тобы бензол сақинасының әсерінен оңай тотығады. Бензол сақинасының әсерінен метил СН<sub>3</sub> — тобындағы электрон тығыздығының бөлінуі (СН<sub>4</sub>-пен салыстырғанда) бұзылады, бензол сақинасына әсер етіп коймай, сонымен қатар бензол сақинасы да метил тобына әсер ететіндігін көреміз. Ал метил тобының бензол сақинасына әсерін толуолдың нитрлену реакциясы бензолға қарағанда біркелкі оңай жүретіндігі мысалында қарастырғанбыз.
Яғни, молекуладағы атом топтары бір-біріне өзара әсер етеді.\
 
 
7. Бензол мен оның гомологтары ауада ашық жалынмен бықсып, күйе түзе жанады (молекула құрамындағы көміртектің массалық үлесіне көңіл аударыңдар):
 
2С<sub>6</sub>Н<sub>6</sub> + 3O<sub>2</sub> -> 12C + 6Н<sub>2</sub>O
 
Егер қосымша оттек немесе ауа үрленсе, жану толық жүреді:
 
2С<sub>6</sub>Н<sub>6</sub> + 15O<sub>2</sub> -> 12СO<sub>2</sub> + 6H<sub>2</sub>0
 
Бензолдың гомологтары бензолға тән және басқа реакцияларға, мысалы, бензол сақинасына сутек қосылу және галогендермен орын
басу реакциясына (бензол ядросындағы және бүйір тізбектегі сутек атомдарын алмастырып) түседі.
 
===Арендердің жеке өкілдері және олардың қолданылуы===
 
''Бензол'' С<sub>6</sub>Н<sub>6</sub> түссіз сұйық, улы зат, өзіне тән иісі бар, судан жеңіл және суда ерімейді. Бояғыш заттар, дәрі-дәрмектер, қопарылғыш заттар, синтездік талшықтар алу үшін және органикалық заттардың еріткіші ретінде кеңінен қолданылады.
 
''[[Толуол]]'' С<sub>6</sub>Н<sub>5</sub> — СН<sub>3</sub> судан жеңіл, суда ерімейтін, түссіз сұйықтық. Дәрі-дәрмектер, бояулар және қопарылғыш заттар (тротил, тол), синтетикалық жуғыш заттар, капролактам алу үшін қолданылады. Полимерлердің жаксы еріткіші болып табылады. Антидетонаторлық қасиетін өсіретін болғандықтан, [[бензин|бензинге]] қоспа ретінде қолданылады.
 
''[[Этилбензол]]'' С<sub>6</sub>Н<sub>5</sub> — С<sub>2</sub>Н<sub>5</sub> түссіз сұйықтық. Стирол алуға қолданылады.
 
''[[Изопропилбензол]]'' С<sub>6</sub>Н<sub>5</sub> — СН(СН<sub>3</sub)<sub>2</sub> түссіз сұйық зат. [[Фенол]] мен [[ацетон]] алуға пайдаланылады.
 
Стирол (винилбензол) С<sub>6</sub>Н<sub>5</sub> — СН = СН<sub>2</sub> суда ерімейтін, жағымды иісті сұйықтық. Құрамында еселі байланысы болғандықтан оңай полимерленеді.
 
 
==Пайдалнаылған әдебиеттер==
[[Санат:Химия]]
[[Санат:A]]
{{stub}}
{{wikify}}
 
 
 
==Пайдаланған әдебиет==
<references/>
[[Санат:Сөздік]]
[[Санат:Мұнай және газ геологиясы]]
[[Санат:Терминология]]
[[Санат:А]]
 
{{stub}}
{{wikify}}
1857

өңдеме