Қазыбек би: Нұсқалар арасындағы айырмашылық

:Бітім берсең – жөніңді айт, бермесең – тұрысатын жеріңді айт!” – депті.</poem> Жас баланың бұл сөздерінен бас алыспақ батырлықты да, ынтымаққа шақырған ізгілікті де аңғарған [[қалмақ]] ханы әділдікке жығылып, өжеттігі мен шешендігіне риза болып: “Дауысың қаздың дауысындай екен, бұдан былай сенің есімің Қаз дауысты Қазыбек болсын”, – деген екен. Соның арқасында елшілік жау қолындағы 90 тұтқынды шабылған мал, тоналған мүлігімен шашау шығармай қайтарып алып, елге олжалы оралған екен. Қазыбек бұдан кейін де жоңғарларға екі рет елшілікке барып, ел намысына [[дақ]] түсірмей, көздеген мақсатын орындап қайтқан.
 
Тәуке хан үйсін Төле, алшын Әйтеке, арғын Қазыбек билерге жаңа заң жобасын – [[Жеті жарғы|“Жеті жарғыны”]] жасатып, [[Күлтөбе|Күлтөбенің]] басында бүкіл халық алдында қабылдатты. Сөйтіп, ұлы үш бидің көмегімен ел ішіндегі әдет-ғұрып нормалары, жер-су, қоныс иеліктерінің мөлшері, жесір дауы, құн төлеу, кек алу, ұрлық-қарлыққа тыйым салу, ағайын-туыс, ру арасындағы дау-дамайлар, ел бірлігі, мемлекет басқару, Отан қорғау, сыртқы жаулардың шабуылдарына тойтарыс беру, ұрпақ тәрбиесі, т.б. мәселелердің шешілу жүйесі жаңаша белгіленді.<ref> Валиханов Ч.Ч., Собр. соч. в пяти томах, А-А., 1984 - 85; Қазақстан тарихы, 2-т„ А„ 1998.</ref>
[[File:Kazybek bi.jpg|thumb| left| alt=A.| ]]
Ел “[[Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама]]” нәубетіне ұшырап, қатты күйзеліске түскен кезеңде Қазыбек би өзге де билермен бірге Сәмеке, [[Әбілмәмбет]] хандардың, [[Барақ]], [[Батыр]], [[Абылай]] сұлтандардың арасын жарастыруға күш салды, оларды өзара ынтымаққа шақырды. Орыс патшасымен достық қарым-қатынас орнатуды жақтады. Абылай сұлтан тұтқынға түсіп қалғанда Қазыбек би Абылайды құтқару үшін қолдан келген барлық дипломаттық айла-әрекеттерін жасаған. Би 1762 ж. Абылай сұлтанға [[Қытай]] боғдыханынан іргені аулақ салуға кеңес берген.
Қазыбек мемлекет істерімен қатар руаралық, сұлтандар арасындағы кикілжің тартыстарға да әділ билігін айтып отырған. Орыс патшасының өктемдігіне қарсы 1740 жылғы башқұрттар көтерілісінің басшысы Қарасақалдың [[Қабанбай батыр|Қабанбай батырға]] бармас бұрын Қазыбек биге келіп паналағаны белгілі. Ал [[Барақ сұлтан]] қысастықпен 1748 ж. 24-тамызда [[Кіші жүз]] ханы Әбілқайырды өлтіргенде, мұны ел бірлігіне іріткі салатын [[қылмыс]] деп бағалаған.
 
Би 18-ғасырдың 40-жылдарының басында Сыр бойынан Арқаға қарай көшіп, [[Ұлытау]], [[Қарқаралы]] өңірін қоныс қылып, [[Семізбұғы]] тауының беткейлерін жайлаған. Қазыбектен: ''Бекболат, Қазымбет, Базаргелді, Барқы, Сырымбет'' есімді бес ұл, ''Маңқан'' (Қамқа) деген бір қыз туған. Қазыбек ұрпақтары ата-баба жолын қуып, сөз ұстаған парасатты әділ қазылар атанған. Баласы [[Бекболат]], одан кейінгі [[Тіленші]], Алшынбайлар да дүйім жұртты аузына қаратқан әділ де тура билер болған. Белгілі әнші-композитор [[Мәди Бәпиұлы]] да Қазыбек бидің ұрпағы. Қазыбек би 1764 ж. Семізбұғы тауының етегіндегі [[Теректі]] қыстағында 97 жасында дүниеден өткен. Денесін баласы Бекболат Түркістандағы [[Қожа Ахмет Иасауи]] кесенесіне апарып жерлеп, басына [[құлпытас]] орнатқан. Қазыбек бидің қайраткерлік қызметі мен шешендік өнері туралы [[Алексей Левшин]], [[Шоқан Уәлиханов]], [[Шаһабуддин Маржани]], [[Балтабай Адамбаев]], [[Нысанбек Төреқұлов]], т.б. зерттеулері сақталған. Жазушы Софы Сматаевтың “Елім-ай” романында кемеңгер бидің келісімді тұлғасы жасалған. [[Қарағанды]] облысында бір ауданға, [[Алматы]], [[Шымкент]] қалаларында көшелерге би есімі берілген, ел ордасы – [[Астана|Астанада]] ескерткіш орнатылған. Қазыбек бидің әдеби мұрасы әр жылдарда баспадан жарық көрген шешендік сөздер жинақтарына енгізілген. <ref name=”source1”> “Балалар Энциклопедиясы”, V-том </ref><ref> Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. “Алматыкітап баспасы”, 2009 ISBN: 978-601-01-0268-2 </ref><ref>Левшин А.И., Описание киргиз-кайсацких, или киргиз-кайсацких, орд и степей, 2 том, 1832</ref><ref>Марджани, Мустафат улахбар фи ахвал Қазан ва Булгар, Қ, 1885</ref><ref> Валиханов Ч.Ч., Собр. соч. в пяти томах, А-А., 1984 - 85; Қазақстан тарихы, 2-т„ А„ 1998.</ref>
 
Қазыбек би [[1764]] жылы [[Семізбұғы]] тауының етегіндегі [[Теректі]] қыстағында 97 жасында дүниеден өткен. Денесін баласы Бекболат Түркістандағы [[Қожа Ахмет Иасауи]] кесенесіне апарып жерлеп, басына [[құлпытас]] орнатқан. Қазыбек бидің қайраткерлік қызметі мен шешендік өнері туралы [[Алексей Левшин]], [[Шоқан Уәлиханов]], [[Шаһабуддин Маржани]], [[Балтабай Адамбаев]], [[Нысанбек Төреқұлов]], т.б. зерттеулері сақталған. Жазушы Софы Сматаевтың “Елім-ай” романында кемеңгер бидің келісімді тұлғасы жасалған. [[Қарағанды]] облысында бір ауданға, [[Алматы]], [[Шымкент]] қалаларында көшелерге би есімі берілген, ел ордасы – [[Астана|Астанада]] ескерткіш орнатылған. Қазыбек бидің әдеби мұрасы әр жылдарда баспадан жарық көрген шешендік сөздер жинақтарына енгізілген. <ref name=”source1”> “Балалар Энциклопедиясы”, V-том </ref><ref> Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. “Алматыкітап баспасы”, 2009 ISBN: 978-601-01-0268-2 </ref><ref>Левшин А.И., Описание киргиз-кайсацких, или киргиз-кайсацких, орд и степей, 2 том, 1832</ref>
 
==Қосымша ақпараттар==
7842

өңдеме