Шойын — нұсқалар арасындағы айырмашылық

Түйіндемесі өңделмейді
[[Сурет:Cast-Iron-Pan.jpg|200px|thumb|right]]
[[Сурет:Cast-Iron-Pan.jpg|200px|thumb|right]]Шойын (Чугун) - 1) жақсы құйылатын қасиеті бар темірмен көміртектің (2% жоғарғы) қорытпасы; 2) темірдің көміртек (2%-тен астам, өдетте, 3—4,5%), қайсыбір мөлшерде [[марганец]] (1,5%-ке дейін), [[кремний]] (4,5%-ке дейін), [[күкірт]] (0,08%-тен аспайды), [[фосфор]] (1,8%- ке дейін), ал кейде басқа да элементтер қосылған қорытпасы. Шойында [[көміртек темір карбиді]] Ғе3С түрінде байланыеқан күйде болуы мүмкін (сұр Шойын). Шойын темір кендерін домна пештерінде балқыту арқьшы алынатын өндеудің бастапқы өнімі; қолданылуы мен химиялық құрамына қарай шойын қолданбалы, яғни болат қорытуға арналған Шойын, құйма Шойын, арнаулы Шойын болып бөлінеді. Шойын құймалардың сапасын жақсарту үшін азғана мөлшерде түрленгіштер косып түрлендіру жөне шойынды әр түрлі элементтермен қоспалау қолданылады.
Шойын (Чугун) -
# жақсы құйылатын қасиеті бар темірмен көміртектің (2% жоғарғы) қорытпасы;
[[Сурет:Cast-Iron-Pan.jpg|200px|thumb|right]]Шойын (Чугун) - 1) жақсы құйылатын қасиеті бар темірмен көміртектің (2% жоғарғы) қорытпасы; 2)# темірдің көміртек (2%-тен астам, өдетте, 3—4,5%), қайсыбір мөлшерде [[марганец]] (1,5%-ке дейін), [[кремний]] (4,5%-ке дейін), [[күкірт]] (0,08%-тен аспайды), [[фосфор]] (1,8%- ке дейін), ал кейде басқа да элементтер қосылған қорытпасы. Шойында [[көміртек темір карбиді]] Ғе3СҒе<sub>3</sub>С түрінде байланыеқан күйде болуы мүмкін (сұр Шойын). Шойын темір кендерін домна пештерінде балқыту арқьшыарқылы алынатын өндеудің бастапқы өнімі; қолданылуы мен химиялық құрамына қарай шойын қолданбалы, яғни болат қорытуға арналған Шойын, құйма Шойын, арнаулы Шойын болып бөлінеді. Шойын құймалардың сапасын жақсарту үшін азғана мөлшерде түрленгіштер косыпқосып түрлендіру жөнежәне шойынды әр түрлі элементтермен қоспалау қолданылады.
==Түрлері==
*[[Ақ шойын]] (Белый чугун) -
*[[Ақ шойын]] (Белый чугун) - 1) [[карбид]] түрінде көміртек құрамына кіретін, ал омырық бетінің түсі күңгірт-ақшыл болатын шойын; 2) құрамында көміртек темірмен химиялық қосылыс (цементит) түрінде болатын шойын. Ақ шойынның кристалдану процесі Fe-C диаграммасы бойынша жүреді. Қаттылық, беріктік, үйкеліске беріктік, морттық қасиеттері жоғары. Ақ шойын өндеуге келмейтіндіктен, одан қорытпалар гана алынады. Ақ шойынды соқаның тістерін, илем біліктерін, диірменнің шарларын құюға және соғылмалы шойын алу үшін пайдаланады.
# [[карбид]] түрінде көміртек құрамына кіретін, ал омырық бетінің түсі күңгірт-ақшыл болатын шойын;
*Домна шойыны (Чугун доменный) — 1) домна пешінде балқытылып алынған шойын; 2) темір және марганецті кендерден домна пештерінде балқытып алынатын сұйық шойын. Домна шойынының 80—85%-інен болат өндіріледі.
*[[Ақ шойын]] (Белый чугун) - 1) [[карбид]] түрінде көміртек құрамына кіретін, ал омырық бетінің түсі күңгірт-ақшыл болатын шойын; 2)# құрамында көміртек темірмен химиялық қосылыс (цементит) түрінде болатын шойын. Ақ шойынның кристалдану процесі Fe-C диаграммасы бойынша жүреді. Қаттылық, беріктік, үйкеліске беріктік, морттық қасиеттері жоғары. Ақ шойын өндеуге келмейтіндіктен, одан қорытпалар гана алынады. Ақ шойынды соқаның тістерін, илем біліктерін, диірменнің шарларын құюға және соғылмалы шойын алу үшін пайдаланады.
*Домна шойыны (Чугун доменный) —
# домна пешінде балқытылып алынған шойын;
*Домна шойыны (Чугун доменный) — 1) домна пешінде балқытылып алынған шойын; 2)# темір және марганецті кендерден домна пештерінде балқытып алынатын сұйық шойын. Домна шойынының 80—85%-інен болат өндіріледі.
*Соғылмалы шойын (Чугун ковкий) — құрамына жапалақ түрлес графит кіретін және ақ шойынды босаңдату нәтижесінде алынатын шойын.
*Сұық шойын (Чугун жидкий) — домна пешінде немесе шойынпеште қорытылған шойын. Сұық шойын қатайған сон тасымалданып тұтынушыға жеткізіледі.белдігін, [[күпшек]]тер, [[картер]]лер, [[фитинг]]тер жасағанда соғылмалы шойын орнына қолданылады. Осының нәтижесінде құйма дайындамалардың массасы соғылмалы шойыннан құйылған дайындамалар массасынан шамамен екі еседей кем болады; 2) құрылымында [[сфера түрлес графиттік кірме]] бар болатын, беріктігі жоғарғы шойын.
# құрылымында [[сфера түрлес графиттік кірме]] бар болатын, беріктігі жоғарғы шойын.
*Шындалған шойын (Чугун ковкий) — механикалық қасиеттері жағынан сүр шойын мен болат аралығына сәйкес келетін шойын. Шындалған шойынды кейде соғылмалы шойын деп те атайды. Шойынның технологиялық қасиеттері бойынша және оның тіпті соғылмайтындыгын ескере отырып, шындалған шойын атауының дүрыс екенін ескерген жөн. Тұтқырлығы жоғары, құйма ретінде ақ шойындар қатарына жатады, ақ шойын құймаларын жоғары температурада ұзақ уақыт қыздырып, жасыту арқылы алады.
*Сұр шойын (Чугун серый) -
*Сұр шойын (Чугун серый) - 1) тілімшелі графит түріндегі көміртек едеуір дәрежеде немесе толық бос күйде болатын шойын; 2) құрамында Мп, Р, S қосындысы бар Fe-C-Si қорытпасы. Сұр шойын құрамында 2,4— 3,8% көміртек пен 1,2—3,5% кремний болады.
# тілімшелі [[Темір|графит]] түріндегі көміртек едеуір дәрежеде немесе толық бос күйде болатын шойын;
*Шар тәрізді графитті беріктігі жоғары шойын (Чугун с шаровидным графитом (высоко-прочный)) — 1) беріктік көрсеткіштері жоғары шойын. Негізінен, шойын құрылымын магний, кальций, және т.б. элементтер қосып түрлендіру арқылы алынады. Әдеттегі сүр шойындай емес, мүнда графит тақташа түрінде болмай, шартәріздес болғандықтан мүндай шойын беріктігіне коса илемді болып шығады. Иінді біліктер, бұлғақтар, тісті доңғалақтар, жалғастырғыштар және басқа да жауаптылығы жоғары тетіктер жасауда, болаттың орнына, сондай-ақ автомобильдердің артқы
*Сұр шойын (Чугун серый) - 1) тілімшелі графит түріндегі көміртек едеуір дәрежеде немесе толық бос күйде болатын шойын; 2)# құрамында МпМn, Р, S қосындысы бар [[Темір|Fe]]-[[Углерод|C]]-[[Кремний|Si]] қорытпасы. Сұр шойын құрамында 2,4— 3,8% көміртек пен 1,2—3,5% кремний болады.
*Шар тәрізді графитті беріктігі жоғары шойын (Чугун с шаровидным графитом (высоко-прочный)) —
*Шар тәрізді графитті беріктігі жоғары шойын (Чугун с шаровидным графитом (высоко-прочный)) — 1)# беріктік көрсеткіштері жоғары шойын. Негізінен, шойын құрылымын магний, кальций, және т.б. элементтер қосып түрлендіру арқылы алынады. Әдеттегі сүрсұр шойындай емес, мүндамұнда графит тақташа түрінде болмай, шартәріздес болғандықтан мүндаймұндай шойын беріктігіне косақоса илемді болып шығады. Иінді біліктер, бұлғақтар, тісті доңғалақтар, жалғастырғыштар және басқа да жауаптылығы жоғары тетіктер жасауда, болаттың орнына, сондай-ақ автомобильдердің артқы
==Шойын жинағыш==
Шойын жинағыш (Копильник вагранки) — [[Темір|вагранка]] пешінің сұық шойын жинақталатын төменгі бөлігі. Сұық шойын жиналған сон, қажеттілігіне қарай, шойын ағатын арнамен (летка) құю шөмішіне құйылады.
==Шойынды ағарту ==
Шойынды ағарту (Отбелива¬ние чугуна) — аса қатты, тозбайтын ақ шойын алу процесі. Шойынды ағарту құйманың салкындатылуын тездету арқылы жүзеге асырылады. Шойынды ағарту процесінде құйма қалыбына металдан жасалған қыстырма-тоңазытқыштар қояды.
==Шойынпеш==
Шойынпеш (Вагранка) - құю цехтарындағы шойын қорытуға арналған шахта типтес тік пеш. Шикіқұрам материалдары домналық шойын, [[темір]], [[терсек]], [[қождама|қождамалар]], [[кокс]] мойындық алаңшалы шахтаға қабат-қабатымен (салымдармен) тиеледі. Балқытылған шойын ошаққа жиналып, жинағышқа ағады. Шойынпештің өндірімділігі сағатына 4 т-дан 60 т-ға дейін жетеді. Кейде ауаны қыздыру үшін Шойынпеште рекуператорлар жабдықталады. Шойынпештер өнеркәсіптік жиілікті индукциялық пештермен алмастырылуда.
===Шойынпеш есігі===
Шойынпеш есігі (Дверца вагранки) — ашылмалы-жабылмалы есік. Шойын қорытудың технологиялық режімдеріне сай шойынпештің мезгіл-мезгіл жүмысжұмыс істеуіне байланысты, оның есігі арқылы тұтандыратын отын салынады. [[Металдар|Металдын]] төменгі бөлігі балқи бастағанда жоғарыдан оқтын-оқтын шихта материалдары түсіріліп түрадытұрады. Балқыту аумағынан 0,5 м жоғары орналасқан Шойынпеш есігі арқылы корытпаның даяр болғанын бақылайды.<ref> Химия: Жалпы білім беретін мектептің 9-сыныбына арналған оқулық. Өңделген, толықтырылған 2-бас. / Н. Нұрахметов, К. Сарманова, К. Жексембина, т.б. - Алматы: "Мектеп" баспасы, 2009. — 208 бет: суретті. ISBN 9965-36-702-7 </ref>
 
==Пайдаланған әдебиет==
 
<references/>
 
[[Санат:Химия]]
[[Санат:Ш]]
 
{{Stub:Химия}}
{{wikify}}
 
[[ar:حديد زهر]]
[[be:Чыгун]]
1150

өңдеме