Қосжақтаулылар — нұсқалар арасындағы айырмашылық

ш
Robot: Fixing wiki syntax
ш (Бот: Санат:Қ дегеннен аластатты)
ш (Robot: Fixing wiki syntax)
[[Сурет:Tridacna sp by Ewa Barska.jpg|thumb|250px|''Tridacna'']]
[[Сурет:AnadaraPliocene.jpg|thumb|250px|''Anadara'']]
'''Қосжақтаулы былқылдақденелілер''' - бақалшақты былқылдақденелілер класы. Ерте [[палеозой]] дәуірінен, (қазіргі Қосжақтаулы былқылдақденелілер, төменгі ордовиктен) белгілі, түр [[құрам|құрамының]] байлығы бор [[дәуір|дәуірінде]] байқалған. [[Дене|Денесі]], ([[Ұзындық|ұзындығы]] бірнеше мм-ден 1,5 м дейін, салмағы 30 кг дейін) билатеральді-симметриялы, бүйір жағынан қысыңқы, [[аяқ|аяқтары]] бар. Басы жоқ, (осыдан бір аталуы, Асерhаlа).Көп түрлерінің аяқтары сынатәрізді, (осыден тағы бір аталуы, Pelecypoda), қарапайым түрлерінде, жылжу [[табан|табандары]] бар, қимылсыз [[тіршілік]] ететін түрлерінде ол жойылған, (мидии) немесе мүлдем жоқ, ([[Устрицалар|устрицалар]]). Қосжақтаулы былқылдақденелілер көбінің аяқтарында субстратқа мықтап бекінетін берік жіптерді, (биссус) бөлетін биссусты [[без|бездері]] бар. Денесі еркін екі қатпармен жабылып тұратын және алдыңғы немесе артқы қысқа сифондармен жалғасуы мүмкін [[мантия|мантиямен]] қапталған. Бақалшақтары екі жақтаулы, ([[Ұзындық|ұзындығы]] бірнеше мм-ден 1,4 м дейін), денені екі жақ бүйірінен қаптайды; кейбіреулерінде ол ішінен перламутрмен қапталған. Жақтаулардың шеттері иректелген, (тістер), құлып түзеді, оның [[Құрылыс|құрылысы]], жіктік белгілердің бірі. Жақтаулар 1-2 жапқыш-бұлшық еттермен жабылады, (аддукторлар), олардың антагонисттері, иілімді лигамент, жақтауларды жартылай ашық түрде қалдырады. Кейбір Қосжақтаулы былқылдақденелілер, (маржандылар, мидиялар, айқұлақтар) бақалшақ пен мантия арасына түскен бөгде [[зат]] перламутр [[қабат|қабаттарымен]] қапталып [[інжу|інжуге]] айналады. [[Ауыз]] қуысында екі жұп қалақ орналасқан. Асқазан соқыр қапшықтәрізді өсіндісінде, кристалды сабақшасы бар, (ас қорытуға қатысады және ағзаны анаэробты [[жағдай|жағдайда]] оттегімен қамтамасыз етеді). [[Бауыр|Бауыры]] басқа былқылдақденелілермен салыстырғанда, үшбөлімді. Кейбір Solemyidae, (мысалы, солемий) бауыры мен ас қорыту жүйесі толығымен жойылған. Қарапайым түрлерінде желбезектері екіқанатты, кейбір түрлерінде бұлшыкетті қалқаға, көп түрінде желбезек тақтайшаларына айналған, (осыдан аталуы, Lamellibranchia). Жүйке [[жүйе|жүйесі]] үш жұп түйіннен тұрады. [[Сезім]] мүшелері әлсіз дамыған; кейбір түрлерінде, (гребешки) мантияның немесе сифонның жақтары бойымен ішкі көздер орналасқан, желбезек тақтайшаларының негізінде қарапайым осфрадиилері кездеседі, статоцистері бар. [[Қан]] айналу жүйесі ашық. Көбі дара жынысты, сирек жағдайда гермафродитті. Кейбір түрлерінде жыныстық [[диморфизм]] анық байқалады, (мысалы, Thecalia concamerata). Ұрықтануы көп жағдайда сыртқы. Көбінде дамуы жүзгіш дернәсілімен ерекшеленеді, (велигер, глохидий). Кейбіреулерінде ұрпақты бағу сезімі дамыған, ұрпағын желбезектерінде жеткізу, (Unionidae). 3 отрядқа бөледі: теңтістілер, (Taxodonta), түрлі [[бұлшық ет|бұлшық еттілер]], (Anisomyaria), нағыз тақтайжелбезектілер, (Eulamellibranchia), басқа жіктелу бойынша, 3 қатар үсті 14 қатардың (отряд), 130 қазіргі тұкымдас енеді. 1000-дай туысы, оның ішінде тридакндар, дрейссендер, миялар, пинналар, фоладалар, сердцевидкалар, макомдар, тригониялар, шаровиктер, айқұлақтар. 20 000-дай түрлері. (ТМД-да тұщы суларда 50 туысы 200 түрі, теңіздерде және тұзды суларда 160-дай туысы 400 түрі) кездеседі. Әлемдік [[Мұхит|Мұхитта]] кеңінен тараған, литоральдан абиссальға дейін, сонымен қатар тұщы суларда да. Тұнба суда азқозғалғыш [[жануарлар]]. 100-200 м тереңдікте биомассасы және тығыздығы бойынша су түбі фаунасын құрайды. [[Балықтар]] мен басқа [[теңіз]] жануарларының қорегі. Теңіз түрлерінің көбі ағаш пен тастарды теседі, [[кеме|кемелер]] мен гидротехникалық құрлымдарға [[зиян]] келтіреді. Кәсіптік маңызы бар жануарлар, (жылдық аулауымы 2,9-3,1 млн. т 1978-80 жылдары) және аквамәдени жануарлары.<ref>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Биология / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын - Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2007. - 1028 б. ISBN9965ISBN 9965-08-286-3</ref>
 
==Пайдаланылған әдебиет==
545 440

өңдеме