Цезарь шифры — нұсқалар арасындағы айырмашылық

ш
r2.7.2) (Боттың үстегені: is:Reiknirit Sesars, si:සීසර්-කේතාංකය; косметические изменения
ш (r2.7.2) (Боттың үстегені: is:Reiknirit Sesars, si:සීසර්-කේතාංකය; косметические изменения)
[[FileСурет:Caesar3.svg|right|thumbnail|320px|Цезарь шифры]]
'''Цезарь шифры''' - ең жеңіл және кеңінен тараған шифр әдісі. Оны Цезарь коды, Цезарь жылжытуы немесе жылжыту шифры деп те атайды.
 
Шифр орнына қоюдың бір түрі деп те атауға болады. Шифрде әрбір таңба ашық мәтінде [[әліпби]] бойынша тұрақты көлемде оңға немесе солға жылжытылып отырады.Мысалы, жылжыту саны 3 болатын шифрде А әрібі В, Ә әрібі Г ауыстырылады.
: <math>x=(y-k)\ mod\ n,</math>''
мұндағы <math>~x</math> — ашық мәтіннің таңбасы, <math>~y</math> — шифрланған мәтіннің таңбасы, <math>~n</math> — [[әліпби күші]], ал <math>~k</math> — кілт.
Математикалық тұрғыда Цезарь шифры [[Афин шифры|Афин шифрының]]ның өзгертілген түрі болып табылады.
 
== Мысал ==
Шифр кілті <math>k = 3</math> болған жағдайда әр таңба үш орынға жылжиды.Мысалы А Вге,Б Ғға айналады<br />
* Негізгі әліпби:А-Ә-Б-В-Г-Ғ-Д--Е-Ё-Ж-З-И-Й-К-Қ--Л-М-Н-Ң-О-Ө-П-Р-С-Т-У-Ұ-Ү-Ф-Х--Һ-Ц-Ч-Ш-Щ-Ъ-Ы--І--Ь-Э--Ю<br />
* Шифрланған: В-Г-Ғ-Д-Е-Ё-Ж-З-И-Й--К-Қ-Л-М-Н-Ң-О-Ө-П-Р-С-Т-У--Ұ-Ү-Ф-Х-Һ-Ц-Ч-Ш-Щ-Ъ-Ы--І--Ь-Э-Ю-А--Ә--Б<br />
* Негізгі мәтін: Мына тұрған бауырсақты жеп қой.<br />
* Шифрленген мәтін үш орынға жылжу арқылы пайда болады:Оэөв үхуёвө ғвфэуұвнүэ йзт нрл.<br />
 
== Қолдану тарихы ==
[[FileСурет:Gaius_Julius_Caesar_(100-44_BC).JPG|thumbnail|Цезарь шифры Гай Юлий Цезарь атымен аталған. Ол шифрды солға үш орын жылжыту арқылы қолданған.]]
[[Он екі Цезарь өмірі|Он екі Цезарь өміріне]]не сенсек Гай Светоний Транквилл оны үш орынға жылжыту арқылы әскери ақпарат жіберуде қолданған. Цезарь алғашқы шифр өолданушы ретінде тарихта қалғанымен,алдында басқа шифрлеу әдістері де қолданғанын білеміз.''Егер онда конфидициеалды жіберу болса, ол осы шифрды қолданған,мәселен, әліпби ретін ауыстырған.Сонда ешқандай сөзді түсінуге мүмкіншілік болмаған.Егер мәтінді түсінгісі келсе төртінші әріпті қою міндетті еді.Мысалы, А әрпі В..|[[Гай Светоний Транквилл]]|''[[Он екі Цезарьдің өмірі]]'' 56''
 
Оның жиені, [[Октавиан Август|Август]], қолданыста осы шифрлеу әдісін ұстанған. Бірақ ол оңға қарай бір орын жылжытуды ұстанған.''Шифрлеген кезде А орнына Ә, Ә орнына Б қойған.|[[Гай Светоний Транквилл]], ''[[Он екі Цезарь өмірі]]'' 88''
 
 
[[FileСурет:Ciphrdsk.gif|thumbnail|Цезарь шифрының дискі]]
Цезарь шифрын жеңіл қолдану үшін ортақ оське кіргізілген 2 диаметрлері әр түрлі шеттерінде әліпби жазылған дисктерді қолданады. Алғашында дисктер әр дисктегі әріптері сәйкестендіріліп тұрғызады, сосын қанша орынға жылжыту арқылы Цезарь шифры шығады.<ref>{{cite book |first=Robert |last=Reynard |title=Secret Code Breaker: A Cryptanalyst's Handbook |year=1996 |isbn=1-889668-00-1) |pages=92–51}}</ref>Мысалы, А әріпін В әріпіне жылжытсақ 3 орынға солға жылжыған шифрды аламыз.
 
Бірнеше рет шифрлау табандылықты ешқалай жақсартпайды.Өйткені a және b жылжыту шифры a+b шифрына тең болып келеді.<ref>{{cite book |title=Cryptology Unlocked |last=Wobst |first=Reinhard |year=2001 |publisher=Wiley |isbn=978-0470060643 |pages=31}}</ref>
 
== Қолданылған әдебиет ==
{{reflist|2}}
 
== Сілтемелер ==
* [http://security-zone.ru/?p=60 Криптография «древнего периода»]
* [http://security-zone.ru/?p=61 Криптография «эпохи Возрождения»]
* [http://www.cs.utsa.edu/~wagner/laws/Acaesar.html Java тіліндегі Цезарь шифры]
* [http://diecrypt.info Онлайн Цезарь шифры]
 
 
[[Санат:Шифр]]
[[hu:Caesar-rejtjel]]
[[id:Sandi Caesar]]
[[is:Reiknirit Sesars]]
[[it:Cifrario di Cesare]]
[[ja:シーザー暗号]]
[[ro:Cifrul Cezar]]
[[ru:Шифр Цезаря]]
[[si:සීසර්-කේතාංකය]]
[[simple:Caesar cipher]]
[[sk:Cézarova šifra]]
29 198

өңдеме