Мұражай — нұсқалар арасындағы айырмашылық

ш
Түйіндемесі өңделмейді
ш
[[Сурет:British museum facade.jpg|thumb|[[Лондон]]дағы Британдық мұражай]]
'''МузейМұражай''', '''мұражаймузей''', (грек тілінде ''museіon'' – муза сарайы) – тарихи-ғылыми дерек ретіндегі [[ескерткіш]]терді, өнер туындыларын, мәдени құндылықтарды, т.б. [[мұра]]ларды сақтап, жинақтап, ғылыми-танымдық қызмет атқаратын [[мекеме]].
 
Музей заттық және рухани құндылықтарды танытуда, ғылыми тұрғыда зерттеп, оның нәтижелерін насихаттауда, осы негізде тәлім-тәрбие беруде маңызды рөл атқарады. Музей ғылымның, білімнің, мәдениеттің қалыптасуына ықпал ететін ғылыми мекеме ретінде өскелең ұрпақтың тәрбиесіне, тарихи сананың қалыптасуына ықпал етеді.<ref>А.Е., Музейное дело в Казахстане (2-пол. XІX – нач. XX вв.), А., 1979</ref>
 
== Пайда болу тарихыТарихы мен дамуы ==
== Анықтама ==
Музей алғашында бағалы бұйымдар мен заттар, мәдени жәдігерлерді сақтайтын қазыналық қор ретінде қалыптасты. Музейлердің қалыптасуына көне замандардағы коллекциялар негіз болды. [[Ежелгі Рим]] шешені Марк Туллий Цицерон: “[[коллекция]] – шашыранды заттарды бір топқа біріктіру” деп түсіндірді. Коллекциялау ісімен [[Аристотель]], Рим патшасы [[Юлий Цезар]], т.б. айналысты. [[Еуропа]]да тарихи музейлер 16 – 18 ғ-ларда пайда болды. Музейдің қалыптасуы ұлттық сана-сезімді оятуға, мәдени-саяси идеяларды (ой-сезімді) насихаттауға көмектесті. 1820 ж. [[Германия]]да өнер музейлері құрылды. 1811 ж. [[Ресей]]де – Феодосияда, 1825 ж. [[Одесса]]да, 1828 ж. Керчьте археологиялық бағыттағы және әскери-тарихи музейлер құрылды. 19 ғ. этнографиялық зерттеулердің дамуы нәтижесінде этнографиялық музейлер құрылып, олар ғылыми-зерттеу орталықтарына айналды. Олар: [[Будапешт]] (1872), [[Стокгольм]] (1874), [[Париж]](халықтану музейі, 1877), [[Роттердам]] (1883) қалаларында құрылған этнографиялық музейлер. Ашық аспан астындағы алғашқы этнографиялық музейлер Скансенде (Стокгольм, 1891), қасиетті Мартинде ([[Словакия]], 1893), [[София]]да (1893) [[Брюссел]]ьде (1897), Краковта (1910), Арнхемде ([[Нидерланды]], 1912) құрылып, ірі ғылыми ізденістермен айналысты.<ref>Музееведение//под ред. профессор К.Г. Левыкина и др., Музей, 1988</ref>
Музей заттық және рухани құндылықтарды танытуда, ғылыми тұрғыда зерттеп, оның нәтижелерін насихаттауда, осы негізде тәлім-тәрбие беруде маңызды рөл атқарады. Музей ғылымның, білімнің, мәдениеттің қалыптасуына ықпал ететін ғылыми мекеме ретінде өскелең ұрпақтың тәрбиесіне, тарихи сананың қалыптасуына ықпал етеді.
 
 
== Пайда болу тарихы мен дамуы ==
 
Музей алғашында бағалы бұйымдар мен заттар, мәдени жәдігерлерді сақтайтын қазыналық қор ретінде қалыптасты. Музейлердің қалыптасуына көне замандардағы коллекциялар негіз болды. [[Ежелгі Рим]] шешені Марк Туллий Цицерон: “[[коллекция]] – шашыранды заттарды бір топқа біріктіру” деп түсіндірді. Коллекциялау ісімен [[Аристотель]], Рим патшасы [[Юлий Цезар]], т.б. айналысты. [[Еуропа]]да тарихи музейлер 16 – 18 ғ-ларда пайда болды. Музейдің қалыптасуы ұлттық сана-сезімді оятуға, мәдени-саяси идеяларды (ой-сезімді) насихаттауға көмектесті. 1820 ж. [[Германия]]да өнер музейлері құрылды. 1811 ж. [[Ресей]]де – Феодосияда, 1825 ж. [[Одесса]]да, 1828 ж. Керчьте археологиялық бағыттағы және әскери-тарихи музейлер құрылды. 19 ғ. этнографиялық зерттеулердің дамуы нәтижесінде этнографиялық музейлер құрылып, олар ғылыми-зерттеу орталықтарына айналды. Олар: [[Будапешт]] (1872), [[Стокгольм]] (1874), [[Париж]](халықтану музейі, 1877), [[Роттердам]] (1883) қалаларында құрылған этнографиялық музейлер. Ашық аспан астындағы алғашқы этнографиялық музейлер Скансенде (Стокгольм, 1891), қасиетті Мартинде ([[Словакия]], 1893), [[София]]да (1893) [[Брюссел]]ьде (1897), Краковта (1910), Арнхемде ([[Нидерланды]], 1912) құрылып, ірі ғылыми ізденістермен айналысты.
 
 
== Түрлері және қызметі ==
[[Сурет:Военния музей.jpg|thumb|Ресейдегі Екатеринбург қаласындағы әскери мұражай]]
[[Сурет:Военния музей.jpg|thumb|Ресейдегі Екатеринбург қаласындағы әскери мұражай]]МузейМұражай негізгі бaғыты тұрғысынан бірнеше топтарға бөлінеді: ''тарихи музейлер'' (жалпы тарих, археологиялық, антропологиялық, этнографиялық, нумиcматикалық, т.б.), ''көркемөнер музей'' (көркемөнер, мүсін, қолөнер, қолдaнбалы өнер, театр, музыка кино, т.б. музейлер), ‘‘жаратылыстану музейі’’ (биологиялық, зоологиялық, геологиялық, минералдық, палеонтологиялық, т.б), ''техникалық музейлер'' (авиация, автокөлік, кеме жасау, тау-кен ісі, өнеркәсіп, өндіріс өнімдері, т.б.), ‘‘кешенді музейлер’’ (тарих, шаруашылық, жаратылыстану, т.б. бағыттарды біріктіріп, жұмыс істейтін кең профильді өлкетану музейлері), ''мемориалдық музейлер'' (мемлекетке, өнерге, әдебиетке ғылымға еңбегі сіңген белгілі адамдардың жеке өнері мен қызметіне арналған музейлер). Музей ісінің негізгі бағыттары – музейлік мұраларды (жәдігерлерді) жинау, есепке алу, сақтау, қорларды жүйелеу, қайта қалпына келтіру ([[рестоврация]]), консервациялау, зерттеу нәтижелерін ақпарат жүйелерінде тарату, музейдің кадрлық жүйесін жетілдіру. Музей жұмыстарын ұйымдастыру түрлеріне: ''көрмелер'', ''экспозициялар ұйымдастыру'', ''тақырыптық дәрістер'', ''ғылыми-практикалық конференциялар өткізу'', ''музейлік басылымдар шығару'', т.б. жатады. Мысалы, Қазақстандық музейлерде кейінгі жылдары 20 мыңнан астам көрмелер мен дәрістер өткізілді.<ref>100 великих музеев мира, сост. М.А. Ионина, Музей, 1999</ref>
 
== Қазақстандағы музеймұражай тарихы ==
[[Сурет:Военния музей.jpg|thumb|Ресейдегі Екатеринбург қаласындағы әскери мұражай]]Музей негізгі бaғыты тұрғысынан бірнеше топтарға бөлінеді: ''тарихи музейлер'' (жалпы тарих, археологиялық, антропологиялық, этнографиялық, нумиcматикалық, т.б.), ''көркемөнер музей'' (көркемөнер, мүсін, қолөнер, қолдaнбалы өнер, театр, музыка кино, т.б. музейлер), ‘‘жаратылыстану музейі’’ (биологиялық, зоологиялық, геологиялық, минералдық, палеонтологиялық, т.б), ''техникалық музейлер'' (авиация, автокөлік, кеме жасау, тау-кен ісі, өнеркәсіп, өндіріс өнімдері, т.б.), ‘‘кешенді музейлер’’ (тарих, шаруашылық, жаратылыстану, т.б. бағыттарды біріктіріп, жұмыс істейтін кең профильді өлкетану музейлері), ''мемориалдық музейлер'' (мемлекетке, өнерге, әдебиетке ғылымға еңбегі сіңген белгілі адамдардың жеке өнері мен қызметіне арналған музейлер). Музей ісінің негізгі бағыттары – музейлік мұраларды (жәдігерлерді) жинау, есепке алу, сақтау, қорларды жүйелеу, қайта қалпына келтіру ([[рестоврация]]), консервациялау, зерттеу нәтижелерін ақпарат жүйелерінде тарату, музейдің кадрлық жүйесін жетілдіру. Музей жұмыстарын ұйымдастыру түрлеріне: ''көрмелер'', ''экспозициялар ұйымдастыру'', ''тақырыптық дәрістер'', ''ғылыми-практикалық конференциялар өткізу'', ''музейлік басылымдар шығару'', т.б. жатады. Мысалы, Қазақстандық музейлерде кейінгі жылдары 20 мыңнан астам көрмелер мен дәрістер өткізілді.
МузейлердіңМұражайлардың қор жинақтау жұмысында далалық экспед., ғылыми институттармен бірлескен жұмыстардың нәтижелері кеңінен қолданылады. [[Қазақстан]]да музейлер тарихы 1830 жылдан басталады. [[Орынбор]]да жергілікті халықтың тарихы мен [[этнография]]сын сипаттайтын мұралар негізінде 1831 ж. Неплюев әскери училищесі жанынан губерниялық музей ашылды. Бұл мұралар қазіргі таңда [[ҚР]] Орталық Мемлекеттік музейінің негізгі қорын құрауда. Қaзақстанда 1913 ж. – 3, 1927 ж. – 6, 1937 ж. – 19, 1939 ж. – 25, 1970 ж. – 29 музей болса, қазіргі таңда музейлер саны 154-ке жетті. Оңтүстік мемлекеттік музей (1830), [[Әбілхан Қастеев|Ә.Қастеев]] атындағы республикалық өнер музейі (1935) Президенттік мәдени орталық (2000), Мемлекеттік алтын және асыл металдар музейі (1994), [[ҚР ҰҒА]] Археология музейі (1973), Үлттық валюта музейі (1993), Кітап музейі (1978) Ықылас атындағы Республикалық халық саз аспаптар музейі (1980), “[[Мұхтар Әуезов|М. Әуезов]] үйі” ғылыми орталық музейі (1962), т.б. Мемориалдық музейлер де Қазақстанның тарихи-мәдени рухани өмірінде маңызды рөл атқаруда. Олардың ірілері: [[Абай Құнанбаев|Абайдың]] мемлекеттік тарихи-мәдени қорық-музейі, Абай-Шәкерім кешені, [[Дінмұхамед Қонаев|Д.Қонаевтың]], [[Сәтбаев Қаныш Имантайұлы|Қ.И. Сәтбаевтың]], [[Жамбыл Жабаев|Ж.Жабаевтың]], [[Сәбит Мұқанов|С.Мұқанов]] пен [[Ғабит Мүсірепов|Ғ.Мүсіреповтің]], [[Ғaзиза Жұбанова|Ғaзиза]] және [[Ахмет Жұбанов]]тардың, [[Шоқан Уәлиханов|Ш.Уәлихановтың]] (Алтын Емел), т.б. мемориалдық музейлері. 1889 ж. 20 маусымда халықаралық “Музейлер ассоциациясы” құрылды. 1918 ж. Халықаралық музейлер Бюросы құрылып, “Музеон” журналын шығарды. Бұл [[ЮНЕСКО]]-ның “Музеум” журналының шығуына негіз болды. 1946 ж. [[Лувр]]да ([[Париж]]) ЮНЕСКО-ның құрамына енген [[Халықаралық Музейлер Кеңесі]] құрылды. ІCOM-ға 1948 ж. – 29 мемлекет, 1950 ж. – 43 мемлекет, 1977 ж. – 109 мемлекет, 1999 ж. – 135 мемлекет музейлері мүше болды. 2002 ж. мамыр айынан бастап “Қазақстан музейлері” журналы шыға бастады.<ref>[[Балалар Энциклопедиясы]], 6 том.</ref> 1977 ж. Халықаралық музейлер Кеңесінің 11-конференциясында 18 мамыр ‘‘Халықаралық музей күні’’ болып белгіленді. Қазіргі таңда музейлер қызметі қоғамдық институт ретінде әлеуметтік қоғамдық-экономикалық жағдайға сай жүргізілуде.<ref name="Source 3">[[Қазақ Энциклопедиясы]]</ref><br />
 
 
== Қазақстандағы музей тарихы ==
Музейлердің қор жинақтау жұмысында далалық экспед., ғылыми институттармен бірлескен жұмыстардың нәтижелері кеңінен қолданылады. [[Қазақстан]]да музейлер тарихы 1830 жылдан басталады. [[Орынбор]]да жергілікті халықтың тарихы мен [[этнография]]сын сипаттайтын мұралар негізінде 1831 ж. Неплюев әскери училищесі жанынан губерниялық музей ашылды. Бұл мұралар қазіргі таңда [[ҚР]] Орталық Мемлекеттік музейінің негізгі қорын құрауда. Қaзақстанда 1913 ж. – 3, 1927 ж. – 6, 1937 ж. – 19, 1939 ж. – 25, 1970 ж. – 29 музей болса, қазіргі таңда музейлер саны 154-ке жетті. Оңтүстік мемлекеттік музей (1830), [[Әбілхан Қастеев|Ә.Қастеев]] атындағы республикалық өнер музейі (1935) Президенттік мәдени орталық (2000), Мемлекеттік алтын және асыл металдар музейі (1994), [[ҚР ҰҒА]] Археология музейі (1973), Үлттық валюта музейі (1993), Кітап музейі (1978) Ықылас атындағы Республикалық халық саз аспаптар музейі (1980), “[[Мұхтар Әуезов|М. Әуезов]] үйі” ғылыми орталық музейі (1962), т.б. Мемориалдық музейлер де Қазақстанның тарихи-мәдени рухани өмірінде маңызды рөл атқаруда. Олардың ірілері: [[Абай Құнанбаев|Абайдың]] мемлекеттік тарихи-мәдени қорық-музейі, Абай-Шәкерім кешені, [[Дінмұхамед Қонаев|Д.Қонаевтың]], [[Сәтбаев Қаныш Имантайұлы|Қ.И. Сәтбаевтың]], [[Жамбыл Жабаев|Ж.Жабаевтың]], [[Сәбит Мұқанов|С.Мұқанов]] пен [[Ғабит Мүсірепов|Ғ.Мүсіреповтің]], [[Ғaзиза Жұбанова|Ғaзиза]] және [[Ахмет Жұбанов]]тардың, [[Шоқан Уәлиханов|Ш.Уәлихановтың]] (Алтын Емел), т.б. мемориалдық музейлері. 1889 ж. 20 маусымда халықаралық “Музейлер ассоциациясы” құрылды. 1918 ж. Халықаралық музейлер Бюросы құрылып, “Музеон” журналын шығарды. Бұл [[ЮНЕСКО]]-ның “Музеум” журналының шығуына негіз болды. 1946 ж. [[Лувр]]да ([[Париж]]) ЮНЕСКО-ның құрамына енген [[Халықаралық Музейлер Кеңесі]] құрылды. ІCOM-ға 1948 ж. – 29 мемлекет, 1950 ж. – 43 мемлекет, 1977 ж. – 109 мемлекет, 1999 ж. – 135 мемлекет музейлері мүше болды. 2002 ж. мамыр айынан бастап “Қазақстан музейлері” журналы шыға бастады.<ref>[[Балалар Энциклопедиясы]], 6 том.</ref> 1977 ж. Халықаралық музейлер Кеңесінің 11-конференциясында 18 мамыр ‘‘Халықаралық музей күні’’ болып белгіленді. Қазіргі таңда музейлер қызметі қоғамдық институт ретінде әлеуметтік қоғамдық-экономикалық жағдайға сай жүргізілуде.<ref name="Source 3">[[Қазақ Энциклопедиясы]]</ref><br />
 
== Пайдаланылған әдебиеттер ==
<references/>
 
* А.Е., Музейное дело в Казахстане (2-пол. XІX – нач. XX вв.), А., 1979
* Музееведение//под ред. профессор К.Г. Левыкина и др., Музей, 1988
* 100 великих музеев мира, сост. М.А. Ионина, Музей, 1999
== Cілтемелер ==
* [http://www.newyorkmuseums.ru/ Музей Метрополитен]